Cartellate to apulijskie ciastka bożonarodzeniowe w kształcie rozetek, zwiniętych z cienkiego paska ciasta zagniecionego na oliwie i białym winie, usmażonych w gorącej oliwie i namoczonych w vincotto, gęstym syropie z gotowanego moszczu winogronowego lub fig. Mają chrupkie brzegi, lepkie, słodkie kieszonki pełne syropu i smak, w którym przenikają się karmel, rodzynki, cynamon i oliwa.
W Bari i okolicach grudniowe popołudnie spędzone przy robieniu cartellate to rodzinny rytuał, w którym biorą udział trzy pokolenia. Przepis wymaga czasu i sprawnych palców, ale nie jest trudny technicznie, a gotowe ciastka przetrwają w puszce całe święta.
W skrócie
- Region: Apulia, przede wszystkim Bari i okolice; spotykane też w Bazylikacie.
- Główne składniki: mąka pszenna, oliwa extra vergine, wytrawne białe wino, vincotto lub miód, cynamon.
- Rola oliwy: tłuszcz w cieście, który daje kruchość i warstwową strukturę, oraz medium do smażenia.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa z Apulii do ciasta, np. Terra di Bari DOP, a łagodniejsza do smażenia.
- Czas przygotowania: półtorej godziny pracy, a z suszeniem rozetek około 8 godzin.
- Poziom trudności: trudny; najwięcej wprawy wymaga cienkie wałkowanie i formowanie rozetek.
Spis treści
Skąd się wzięło
Cartellate należą do najstarszych słodyczy Bari, choć ich prawdziwego pochodzenia nikt nie zna. Najstarsze wzmianki, na które zwracają uwagę historycy kuchni regionu, pochodzą z XVIII wieku: w zapiskach posiłków i wydatków benedyktynek z klasztoru Santa Scolastica w Bari z 1762 roku cartellate pojawiają się wśród niedzielnych słodyczy. Często powtarzane opowieści o greckim lub starożytnym rodowodzie tego ciasta nie mają potwierdzenia w dokumentach.
Nazwa również budzi spory. Jedna hipoteza łączy ją z czasownikiem „incartellare”, czyli zwijać, owijać, co dobrze opisuje sposób formowania rozetek z cienkiego paska. Inna wywodzi ją od łacińskiego słowa oznaczającego koszyk, bo gotowe ciastko przypomina małą plecionkę. W dialekcie Salento mówi się carteddate.
Z kształtem cartellate wiąże się bogata symbolika ludowa. Rozetka ma przypominać aureolę Dzieciątka, pieluszki, w które owinięto je w żłobie, albo, w wersji łączącej Boże Narodzenie z Wielkanocą, koronę cierniową. To interpretacje przekazywane w rodzinach, a nie oficjalna tradycja Kościoła, ale wiele apulijskich babć opowiada je wnukom przy stolnicy.
Charakterystyczne dla Bari jest polewanie cartellate vincotto zamiast miodem. Historycy kuchni przypuszczają, że miód był dawniej zbyt drogi dla zwykłych rodzin, a moszcz winogronowy, gotowany jesienią po winobraniu, był w każdym domu. W ten sposób cartellate stały się słodyczą zbudowaną w całości z produktów apulijskiej wsi: pszenicy, wina, oliwy i winogron lub fig.
Vincotto, cotto di fichi i miód
| Polewa | Z czego powstaje | Smak | Gdzie typowa |
|---|---|---|---|
| Vincotto z winogron | moszcz gotowany wiele godzin, aż zredukuje się do ułamka objętości | rodzynki, karmel, lekka kwasowość | Bari i okolice |
| Cotto di fichi | sok z gotowanych fig, długo redukowany | miodowy, ciemny, z nutą goryczki | Bari, Salento |
| Miód | najczęściej wielokwiatowy | słodszy, mniej złożony | wiele domów poza Bari |
Vincotto z Apulii nie ma nic wspólnego z winem w potocznym sensie: to bezalkoholowy syrop z moszczu, którego nie poddaje się fermentacji. Nie należy go mylić z vino cotto z Marche, które jest gotowanym i potem fermentowanym winem. W Polsce vincotto kupisz w sklepach z włoską żywnością; można je zastąpić miodem rozrzedzonym łyżką wody albo syropem z daktyli, choć smak będzie inny.
Polewa musi być ciepła, w temperaturze około 70–80°C, żeby była płynna i wnikała w kieszonki rozetek. Zimne vincotto zostaje tylko na powierzchni, a za gorące rozmiękcza ciasto.
Składniki
Na 8 porcji (około 30 cartellate):
Na ciasto
- 500 g mąki pszennej typ 00 (albo 400 g mąki 00 i 100 g semoliny)
- 100 ml oliwy extra vergine
- 150 ml wytrawnego białego wina
- 2 g soli (szczypta)
- 5 g cukru (łyżeczka)
Do smażenia i polewy
- 1 l oliwy extra vergine do smażenia
- 400 ml vincotto z winogron lub fig (albo 300 g miodu)
- 1 łyżeczka mielonego cynamonu
- 30 g kolorowej posypki cukrowej (opcjonalnie)
Przygotowanie
- Podgrzej oliwę w małym rondelku do około 60°C, czyli do momentu, gdy jest wyraźnie ciepła, ale nie parzy palca; trwa to 1–2 minuty. Wino podgrzej do temperatury letniej, około 35°C.
- W misce wymieszaj mąkę, sól i cukier, wlej ciepłą oliwę i rozcieraj palcami 2–3 minuty, aż mąka będzie przypominać wilgotny piasek. Wlewaj stopniowo wino i zagniataj 10 minut, aż ciasto będzie gładkie, twarde i elastyczne jak ciasto na makaron. Zawiń w folię i odstaw na 30 minut.
- Dziel ciasto na 4 części, resztę trzymając pod folią. Przepuść każdą część kilka razy przez maszynkę do makaronu na najszerszym ustawieniu, składając na pół, a potem stopniowo zmniejszaj szczelinę do przedostatniej, około 1 mm. Gotowy płat ma być półprzezroczysty, przez ciasto powinien prześwitywać kolor stolnicy.
- Radełkiem z ząbkami pokrój płat na paski szerokości 3–4 cm i długości 30–35 cm. Pracuj szybko i przykrywaj pocięte paski ściereczką, bo cienkie ciasto wysycha w ciągu kilku minut i przestaje się sklejać.
- Złóż pasek wzdłuż na pół, ale nie dociskaj go na całej długości. Ściskaj brzegi palcami co 2,5–3 cm, tak by powstał rząd otwartych kieszonek, przypominających małe łódeczki.
- Zacznij zwijać pasek od jednego końca w luźną spiralę, przyklejając każdą kieszonkę do kieszonki z poprzedniego okrążenia lekkim ściśnięciem. Na końcu mocno dociśnij koniec paska do rozetki. Gotowa cartellata ma średnicę 7–8 cm i wygląda jak róża z otwartymi płatkami.
- Rozłóż rozetki na czystej ściereczce, nieprzykryte, i susz w temperaturze pokojowej co najmniej 6 godzin, najlepiej przez noc. Są gotowe do smażenia, gdy są suche w dotyku, twarde i nie odkształcają się po podniesieniu.
- W garnku o średnicy 20–22 cm rozgrzej oliwę do 170–175°C. Smaż po 2–3 rozetki, najpierw kieszonkami w dół przez 30–40 sekund, potem obróć i smaż kolejne 40–60 sekund. Wyjmij je, gdy są jasnozłote, bo jeszcze ściemnieją; odkładaj do góry dnem na papier, żeby oliwa wypłynęła z kieszonek.
- Gdy wszystkie cartellate ostygną, po około 30 minutach, podgrzej vincotto w szerokim rondlu, aż zacznie lekko bulgotać, i zmniejsz ogień do minimum. Maczaj każdą rozetkę w syropie przez 10–20 sekund, obracając, żeby kieszonki się wypełniły. Wyjmij łyżką cedzakową i odczekaj 30 sekund nad rondlem, aż nadmiar spłynie.
- Ułóż cartellate na półmisku, posyp cynamonem i kolorową posypką. Odstaw na 12–24 godziny przed podaniem; w tym czasie vincotto wsiąknie w ciasto, a brzegi pozostaną chrupkie.
Jaka oliwa
W cartellate oliwa działa dwa razy. W cieście stanowi jedną piątą wagi mąki i odpowiada za kruchość oraz delikatnie warstwową strukturę, która po usmażeniu łamie się jak cienki wafel. Jej smak przetrwa smażenie i będzie wyczuwalny pod vincotto, dlatego do ciasta warto użyć dobrej, średnio owocowej oliwy z Apulii, na przykład Terra di Bari DOP z podstrefy Bitonto, gdzie dominuje Ogliarola Barese o nutach migdała i świeżej trawy.
Migdałowy profil Ogliaroli dobrze łączy się z karmelowym vincotto i cynamonem. Podobnie sprawdzi się Peranzana z północnej Apulii, nieco bardziej zielona, z akcentem liścia pomidora. Bardzo intensywna, młoda Coratina da w cieście wyraźną pikantność, którą niektórzy w Bari lubią jako kontrast dla słodyczy, ale dla większości gości będzie zbyt mocna.
Do smażenia potrzeba około litra oliwy, więc wybierz łagodniejszą i tańszą oliwę extra vergine, na przykład z oznaczeniem Olio di Puglia IGP. W wielu apulijskich domach do smażenia coraz częściej używa się oleju arachidowego, ale tradycja i smak przemawiają za oliwą: daje ona skórkę bardziej chrupką i suchą, a oliwa jest stabilna w 170–175°C. Jak wybrać dobrą oliwę w polskim sklepie, opisujemy w poradniku jak kupić włoską oliwę.
Na co uważać
Za grube ciasto. Płat grubszy niż 1,5 mm daje cartellate twarde, mączne w środku i chłonące zbyt dużo syropu. Ciasto musi być cienkie jak na lasagne, prawie przezroczyste.
Wysychające paski. Cienkie ciasto po kilku minutach na powietrzu traci elastyczność i kieszonki przestają się sklejać. Wałkuj i formuj małymi porcjami, a pocięte paski trzymaj pod ściereczką.
Pominięte suszenie. Świeżo uformowane rozetki w gorącej oliwie rozwijają się, a kieszonki otwierają i spłaszczają. Suszenie przez noc utrwala kształt i sprawia, że cartellate są chrupkie, a nie gumowate.
Za ciemne smażenie. Cartellate ciemnieją jeszcze po wyjęciu z garnka, a vincotto dodatkowo je przyciemnia. Wyjmuj je, gdy są jasnozłote; brązowe rozetki będą gorzkie i twarde.
Moczenie w zimnym lub wrzącym syropie. Zimne vincotto oblepia tylko powierzchnię, a wrzące rozmiękcza ciasto w kilka sekund. Utrzymuj syrop na minimalnym ogniu, tuż poniżej wrzenia, i nie trzymaj w nim rozetek dłużej niż 20 sekund.
Warianty
Wersja z miodem jest popularna w wielu domach poza Bari. Miód podgrzewa się z łyżką wody i odrobiną skórki pomarańczowej, a cartellate polewa się nim z łyżki, zamiast maczać. Smak jest słodszy i prostszy, ale ciastka dłużej zachowują chrupkość.
Coraz częściej spotyka się cartellate pieczone zamiast smażonych. Rozetki piecze się 12–15 minut w piekarniku nagrzanym do 180°C, aż się zezłocą, i dopiero wtedy macza w vincotto. Są lżejsze i bardziej kruche, ale mniej aromatyczne, bo nie mają smaku smażonej oliwy.
Niektóre rodziny wsypują do kieszonek posiekane prażone migdały lub orzechy włoskie przed polaniem syropem. Nowoczesne cukiernie polewają cartellate czekoladą albo posypują cukrem pudrem, a niektóre dodają do ciasta otartą skórkę pomarańczy, która dobrze współgra z cynamonem.
Do stołu
Cartellate podaje się na świątecznym stole od Wigilii do Trzech Króli, razem z innymi apulijskimi słodyczami, takimi jak occhi di Santa Lucia, oraz ze słodkimi pettole. Ułóż je na płaskim półmisku jedną warstwą, bo w stosie sklejają się syropem.
Do picia pasuje apulijskie wino deserowe: Moscato di Trani albo Aleatico di Puglia, podane w temperaturze 12–14°C. Równie dobra jest filiżanka mocnego espresso, którego gorycz równoważy słodycz vincotto.
W metalowej puszce, przełożone papierem do pieczenia, cartellate zachowują jakość 2–3 tygodnie, a najlepsze są po 2–3 dniach. Jeśli chcesz przygotować je wcześniej, usmaż rozetki nawet tydzień przed świętami i przechowuj w puszce bez polewy; w vincotto maczaj je na dzień lub dwa przed podaniem. Apulijskie pieczywo z tego samego ciasta na oliwie i winie opisujemy w przepisie na taralli.
Pytania i odpowiedzi
Czym są cartellate?
Cartellate to apulijskie ciastka bożonarodzeniowe w kształcie rozetek, zwiniętych z cienkiego paska ciasta na oliwie i białym winie. Smaży się je w oliwie, a potem macza w vincotto lub miodzie i posypuje cynamonem. Najbardziej typowe są dla Bari i okolic.
Czym zastąpić vincotto w cartellate?
Najprostszym zamiennikiem jest miód, rozrzedzony łyżką wody i podgrzany do płynnej konsystencji. Można też użyć syropu z daktyli lub gęstego, zredukowanego soku winogronowego. Smak będzie słodszy i mniej złożony niż z vincotto.
Dlaczego cartellate rozwijają się podczas smażenia?
Najczęściej dlatego, że rozetki nie zostały wysuszone przed smażeniem. Świeże ciasto mięknie w gorącej oliwie, a kieszonki się otwierają. Susz cartellate co najmniej 6 godzin, najlepiej przez noc, i mocno dociskaj kieszonki przy zwijaniu.
Jak długo można przechowywać cartellate?
W szczelnej metalowej puszce cartellate wytrzymują 2–3 tygodnie. Najlepiej smakują po 2–3 dniach, gdy syrop wsiąknie w ciasto. Nie przechowuj ich w lodówce, bo stają się twarde.
Czy cartellate można upiec zamiast smażyć?
Tak, rozetki można piec 12–15 minut w temperaturze 180°C, a potem maczać w vincotto. Pieczone są lżejsze, ale mniej aromatyczne. Tradycyjne cartellate z Bari są smażone w oliwie.
Jaka oliwa jest najlepsza do cartellate?
Do ciasta najlepsza jest średnio owocowa oliwa z Apulii, na przykład Terra di Bari DOP z Ogliaroli Barese. Do smażenia wystarczy łagodniejsza i tańsza oliwa extra vergine, na przykład Olio di Puglia IGP. Smaży się w temperaturze 170–175°C.
Jak zrobić cartellate bez maszynki do makaronu?
Ciasto można rozwałkować zwykłym wałkiem na lekko oprószonej mąką stolnicy, pracując małymi kawałkami. Płat ma mieć około 1 mm grubości, tak żeby prześwitywał przez niego kolor blatu. Zajmuje to więcej czasu, ale efekt jest taki sam.
Kiedy w Apulii je się cartellate?
Cartellate są przede wszystkim słodyczą bożonarodzeniową, przygotowywaną w grudniu i jedzoną od Wigilii do Trzech Króli. W wielu domach robi się je już na Niepokalane Poczęcie, 8 grudnia. W cukierniach w Bari można je kupić przez cały okres świąteczny.
