Magazyn o oliwie z Italii
DOP i IGP

Olio di Puglia IGP: oliwa z całej Apulii pod jednym znakiem

Olio di Puglia IGP obejmuje oliwę z całej Apulii: min. 70% odmian z listy, kwasowość do 0,4%, co najmniej 300 mg/kg polifenoli i tłoczenie w 36 godzin

Olio di Puglia IGP: ilustracja

Olio di Puglia IGP to chronione oznaczenie geograficzne dla oliwy extra vergine, którą w całości wytwarza się w Apulii: od zbioru oliwek, przez tłoczenie, po rozlew do butelek. Unia Europejska wpisała je do rejestru w grudniu 2019 roku jako szóste oznaczenie oliwne regionu, obok pięciu starszych nazw DOP. Jest to jedyna chroniona nazwa, pod którą może trafić na rynek oliwa z dowolnej z sześciu apulijskich prowincji.

Szeroki obszar nie oznacza łagodnych reguł. Dyscyplinarz IGP dopuszcza kwasowość najwyżej 0,4%, wymaga co najmniej 300 mg/kg biofenoli i każe przerobić oliwki w ciągu 36 godzin od zbioru. Oznaczenie powstało jako marka regionu, który w zależności od sezonu daje od 40 do ponad 50% włoskiej oliwy, a przez dziesięciolecia sprzedawał ją głównie hurtem, bez nazwy na etykiecie.

Oznaczenie
Olio di Puglia IGP
Typ
Indicazione Geografica Protetta, po polsku Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG)
Region
Apulia
Obszar
Cały region Apulia: prowincje Foggia, Barletta-Andria-Trani, Bari, Brindisi, Taranto i Lecce
Odmiany
Coratina, Ogliarola Barese, Ogliarola Salentina, Cellina di Nardò, Peranzana, Favolosa, Leccino, Frantoio, Cima di Melfi (min. 70% łącznie)
Rejestracja w UE
2019

W skrócie

  • Typ oznaczenia: IGP (Indicazione Geografica Protetta), po polsku Chronione Oznaczenie Geograficzne, wpisane do rejestru UE w 2019 roku.
  • Obszar: cała Apulia, czyli prowincje Foggia, Barletta-Andria-Trani, Bari, Brindisi, Taranto i Lecce.
  • Odmiany: co najmniej 70% z dziewięciu odmian, m.in. Coratina, Ogliarola, Cellina di Nardò, Peranzana, Favolosa i Leccino.
  • Chemia: kwasowość do 0,4%, liczba nadtlenkowa do 10 meq O₂/kg, biofenole co najmniej 300 mg/kg.
  • Zbiór i tłoczenie: od początku przebarwiania owoców do 31 stycznia, tłoczenie najpóźniej 36 godzin po zbiorze.
  • Etykieta: amarantowe logo z rzymską monetą, kampania zbioru, data rozlewu i termin trwałości najwyżej 20 miesięcy.
Spis treści
  1. Dlaczego Apulia potrzebowała regionalnej nazwy
  2. Sześć prowincji i siedem krajobrazów
  3. Dziewięć odmian i 30% swobody
  4. Od drzewa do butelki: zasady dyscyplinarza
  5. Polifenole i oświadczenie zdrowotne
  6. Barwa, zapach i smak
  7. Moneta z Via Traiana na etykiecie
  8. IGP czy DOP z Apulii
  9. Olio di Puglia w kuchni
  10. Pytania i odpowiedzi

Dlaczego Apulia potrzebowała regionalnej nazwy

W Apulii rośnie około 60 milionów drzew oliwnych na mniej więcej 400 tys. ha, czyli blisko jedna trzecia włoskich gajów. Region od dawna uchodził jednak za silny w produkcji i słaby na rynku. Większość oliwy wyjeżdżała cysternami do rozlewni w innych regionach i za granicę, a konsument nie miał szans dowiedzieć się, skąd pochodzi. Pięć apulijskich DOP, zarejestrowanych w latach 1996–2004, obejmuje tylko wybrane strefy, a certyfikacja dotyczyła w nich niewielkiej części zbiorów.

Różnicę dobrze pokazywały ceny. Na początku 2020 roku oliwa z Terra di Bari DOP kosztowała w obrocie hurtowym około 3 euro za kilogram, podczas gdy toskańska oliwa IGP przekraczała 8 euro. Producenci nie widzieli sensu w płaceniu za certyfikację, skoro nie przekładała się na cenę. Regionalne IGP miało zmienić tę proporcję: dać każdemu gospodarstwu w Apulii prostą, rozpoznawalną nazwę i jednocześnie postawić poprzeczkę wyżej, niż wymagają ogólne normy dla extra vergine.

Wniosek długo dojrzewał w sporach rolników, tłoczni i rozlewni. Komisja Europejska zatwierdziła rejestrację rozporządzeniem wykonawczym z 16 grudnia 2019 roku. Konsorcjum ochrony zawiązano 29 maja 2020 roku w Bari, w siedzibie izby handlowej. W jego jedenastoosobowej radzie zasiadło siedmiu producentów oliwek, dwóch przedstawicieli tłoczni i dwóch rozlewców, a do współpracy zaproszono około 400 podmiotów zgłoszonych już do systemu kontroli. Nadzór nad oznaczeniem sprawuje Izba Handlowa w Bari.

Sześć prowincji i siedem krajobrazów

Obszar IGP pokrywa się z granicami administracyjnymi regionu, a w jego obrębie mieszczą się bardzo różne krajobrazy oliwne. Na północy leży wapienny półwysep Gargano i wzgórza Subappennino Dauno, niżej równina Tavoliere wokół Foggii. Środek regionu to Terra di Bari z płaskowyżem Murgia, dalej Dolina Itrii z trullami, łuk wybrzeża jońskiego wokół Tarentu i płaskie Salento, ciągnące się aż po przylądek Santa Maria di Leuca. Każda z tych stref ma inne gleby, inne odmiany i inny kalendarz zbiorów, a IGP pozwala łączyć je w kupażach.

Granica regionu dotyczy nie tylko gajów. Tłoczenie, przechowywanie i rozlew do butelek także muszą się odbyć w Apulii. Oliwy z apulijskich oliwek nie można więc przewieźć cysterną do rozlewni w Toskanii czy Ligurii i sprzedawać jako Olio di Puglia IGP. To istotna różnica wobec oliw opisanych tylko jako „100% italiano”, przy których miejsce rozlewu bywa odległe od gaju o setki kilometrów.

To jedyne oznaczenie oliwy, które obejmuje całą Apulię, od Gargano po przylądek Santa Maria di Leuca.

Dziewięć odmian i 30% swobody

Co najmniej 70% oliwy musi pochodzić z dziewięciu odmian wymienionych w dyscyplinarzu: Cellina di Nardò, Cima di Bitonto (czyli Ogliarola Barese lub Garganica), Cima di Melfi, Frantoio, Ogliarola Salentina (zwana też Cima di Mola), Coratina, Favolosa (FS-17), Leccino i Peranzana. Resztę, do 30%, mogą stanowić inne odmiany włoskie. Lista łączy więc rdzennie apulijskie oliwki z dwiema odmianami toskańskimi, od dawna sadzonymi w regionie.

Najważniejszą rolę gra Coratina z okolic Corato, dająca jedną z najbardziej gorzkich i pikantnych oliw we Włoszech, bardzo bogatą w polifenole. Ogliarola w dwóch typach, barskim i salentyńskim, wnosi łagodność i tony migdałowe. Peranzana z północnej Apulii daje oliwę owocową, z nutą zielonego pomidora, a Cellina di Nardò ciepły, dojrzały charakter typowy dla Salento.

Obecność odmiany Favolosa i Leccino ma praktyczne uzasadnienie. Obie wykazują tolerancję na bakterię Xylella fastidiosa, która od 2013 roku zniszczyła miliony drzew w Salento, przede wszystkim Ogliarolę Salentinę i Cellinę di Nardò. Gaje odtwarzane po epidemii sadzi się w dużej mierze tymi odmianami, a IGP pozwala ich oliwie zachować regionalną nazwę. O przebiegu epidemii piszemy szerzej w tekście o Xylelli w Apulii.

Od drzewa do butelki: zasady dyscyplinarza

Przepisy zaczynają się w gaju. W sadach tradycyjnych, do 150 drzew na hektar, drzewa trzeba ciąć przynajmniej co dwa lata, w gęstszych co roku, a nawożenie i ochrona roślin podlegają regionalnym zasadom produkcji integrowanej. Plon nie może przekroczyć 12 t oliwek z hektara, a wydajność oliwy 20%.

Zbiór zaczyna się, gdy skórka owoców zaczyna się przebarwiać (indeks dojrzałości 2), i może trwać do 31 stycznia. Oliwki zrywa się bezpośrednio z drzewa: owoce opadłe, zbierane z ziemi lub z siatek, są wykluczone. Do transportu służą niskie, perforowane skrzynki i pojemniki z tworzywa, a zwykłej przyczepy wolno użyć tylko na odcinku z gaju do tłoczni. Worki są zakazane, a skrzyń nie wolno napełniać powyżej czterech piątych wysokości.

W tłoczni oliwki trzeba odliścić i przerobić najpóźniej 36 godzin po zbiorze. Ciasto oliwkowe nie może mieć więcej niż 27 °C, co w praktyce oznacza ekstrakcję na zimno. Gotową oliwę przechowuje się w zbiornikach ze stali nierdzewnej, w pomieszczeniach o temperaturze 12–27 °C albo w chłodzonych silosach, z dopuszczalną warstwą azotu lub argonu nad powierzchnią. Przed rozlewem oliwę dekantuje się lub filtruje, a cały proces, łącznie z rozlewem, musi się zamknąć do 31 października roku następującego po zbiorach. Jak wygląda ta droga w praktyce, opisujemy w przewodniku jak powstaje włoska oliwa.

Parametr Wymóg dyscyplinarza Olio di Puglia IGP
Obszar uprawy, tłoczenia i rozlewu cały region Apulia
Skład odmianowy min. 70% z listy 9 odmian, do 30% inne odmiany włoskie
Plon oliwek maks. 12 t/ha
Wydajność oliwy maks. 20%
Termin zbioru od początku przebarwiania do 31 stycznia
Sposób zbioru tylko z drzewa, bez owoców z ziemi i z siatek
Czas od zbioru do tłoczenia maks. 36 godzin
Temperatura ciasta maks. 27 °C
Kwasowość maks. 0,4%
Liczba nadtlenkowa maks. 10 meq O₂/kg
Estry etylowe maks. 20 mg/kg
Biofenole min. 300 mg/kg, w tym min. 250 mg/kg fenoli bioaktywnych
Mediana owocowości 2–8
Mediana goryczy i ostrości 2–7
Opakowanie szczelne, do 5 l (większe tylko dla gastronomii)
Termin trwałości maks. 20 miesięcy od rozlewu
Jednostka kontrolna Izba Handlowa w Bari

Polifenole i oświadczenie zdrowotne

Próg 250 mg/kg fenoli bioaktywnych nie jest przypadkowy. Unijne rozporządzenie nr 432/2012 pozwala umieścić na etykiecie oświadczenie, że polifenole oliwy pomagają chronić lipidy krwi przed stresem oksydacyjnym, jeśli 20 g oliwy zawiera co najmniej 5 mg hydroksytyrozolu i jego pochodnych. Te 5 mg na 20 g to dokładnie 250 mg na kilogram. Każda partia Olio di Puglia IGP spełnia więc warunek tego oświadczenia w chwili certyfikacji.

Dla apulijskich odmian to próg osiągalny bez nadzwyczajnych zabiegów. Coratina zebrana w październiku lub na początku listopada daje zwykle oliwę o zawartości fenoli liczonej w setkach miligramów na kilogram, a wcześnie zebrana Peranzana i Ogliarola także mieszczą się w normie. Wysokie polifenole idą w parze z goryczką i drapaniem w gardle, dlatego promotorzy IGP od początku przedstawiali je jako atut: oliwa jest dobra, bo świeża, i służy zdrowiu. Więcej o działaniu tych związków w tekście oliwa, polifenole i dieta śródziemnomorska.

Związki fenolowe rozkładają się z czasem, dlatego dyscyplinarz ogranicza termin minimalnej trwałości do 20 miesięcy od rozlewu, a etykieta podaje miesiąc i rok kampanii zbioru. Oliwa kupiona zimą, kilka tygodni po tłoczeniu, ma wyraźnie więcej fenoli i ostrości niż ta sama oliwa po półtora roku na półce.

Barwa, zapach i smak

Dyscyplinarz opisuje kolor od zielonego po słomkowożółty, zmieniający się w miarę przechowywania. W zapachu oliwa ma być owocowa, z nutami trawy lub liści, świeżego migdała i karczocha. W ustach pojawiają się tony warzywne, gorycz i ostrość, zielony migdał i kard (cardo, dziki krewniak karczocha), a w posmaku znów trawa, karczoch i inne warzywa.

Rozpiętość median jest szeroka: owocowość od 2 do 8, gorycz i ostrość od 2 do 7. Mieści się w niej łagodna Ogliarola z Salento i potężna Coratina z Andrii, więc o charakterze butelki więcej powie skład odmianowy niż sama nazwa. Dyscyplinarz pozwala podać na etykiecie, że oliwa jest jednoodmianowa, oraz opisać owocowość jako lekką, średnią lub intensywną, jeśli zatwierdzi to jednostka kontrolna. Jak samodzielnie ocenić te cechy, wyjaśniamy w tekście o degustacji oliwy.

Moneta z Via Traiana na etykiecie

Znak graficzny IGP sięga do rzymskiej historii regionu. Na amarantowym tle widnieje złota moneta z kobiecą postacią, gałązką oliwną i kołem. Napisy S·P·Q·R· OPTIMO PRINCIPI u góry i VIA TRAIANA u dołu nawiązują do monet bitych za cesarza Trajana na pamiątkę drogi, która na początku II wieku połączyła Benewent z Brindisi i przecięła Apulię przez Canosę, Bari i Egnazię. Nad monetą biegnie biały napis OLIO DI PUGLIA, pod nią I.G.P., a oba rozdzielają szafranowe listki.

Na etykiecie muszą się znaleźć: czytelna nazwa Olio di Puglia, logo IGP i unijny symbol ChOG, kampania zbioru z miesiącem i rokiem (miesiąc musi odpowiadać tłoczeniu), numer partii, data rozlewu i termin trwałości. Zakazane są przymiotniki „fine”, „scelto”, „selezionato” i „superiore”. Nazwę gospodarstwa wolno podać tylko wtedy, gdy co najmniej 51% oliwy pochodzi z jego własnych oliwek. Dozwolone są informacje o uprawie ekologicznej i sposobie zbioru, na przykład ręcznym.

IGP czy DOP z Apulii

Olio di Puglia IGP nie zastępuje pięciu apulijskich DOP, tylko działa obok nich. Terra di Bari z trzema wzmiankami geograficznymi, Dauno z prowincji Foggia, Collina di Brindisi z okolic Ostuni, Terra d’Otranto z Salento i Terre Tarentine znad Zatoki Tarenckiej wiążą oliwę z węższą strefą i jej typowymi odmianami. IGP obejmuje cały region i pozwala mieszać oliwki z różnych prowincji.

W kilku punktach IGP jest jednak bardziej wymagające od starszych DOP. Większość z nich dopuszcza kwasowość 0,5–0,8% i tłoczenie w ciągu dwóch, trzech dni, a zawartość polifenoli albo pomija, albo określa symbolicznie. IGP stawia na świeżość i fenole, przez co dobrze oddaje to, jak w regionie zmieniło się myślenie o jakości.

Skala jest już spora. Pod koniec września 2026 roku w magazynach leżało blisko 580 tys. litrów oliwy z oznaczeniem Olio di Puglia, co dawało jej drugie miejsce wśród włoskich oliw DOP i IGP, za Olio di Calabria IGP i przed Toscano IGP. Przy wyborze kieruj się stylem: jeśli szukasz konkretnego terroir i jednej dominującej odmiany, sięgnij po DOP; jeśli chcesz świeżej, sprawdzonej apulijskiej oliwy na co dzień, IGP jest dobrym punktem wyjścia. Szerszy obraz regionu daje przewodnik Oliwa z Apulii.

Olio di Puglia w kuchni

Olio di Puglia IGP jest przede wszystkim oliwą codzienną dla kuchni apulijskiej, opartej na warzywach, strączkach, pieczywie i rybach. Intensywna oliwa z przewagą Coratiny pasuje do orecchiette z cime di rapa, gdzie gorycz rzepy i oliwy wzajemnie się równoważą, a także do purée z suchego bobu w fave e cicorie. Łagodniejsze kupaże z Ogliaroli czy Peranzany lepiej znoszą delikatne sery: burrata z chlebem i oliwą potrzebuje oliwy owocowej, ale nie przytłaczającej.

W Apulii smaży się na oliwie od zawsze, a stabilna, bogata w polifenole oliwa dobrze znosi temperaturę 170–180 °C. Na surowo IGP sprawdza się na friselli z pomidorami, w sałatkach z rukolą i w marynatach do grillowanych warzyw. Litr kosztuje we Włoszech zwykle od kilkunastu euro wzwyż, zależnie od producenta i sezonu, a oliwy jednoodmianowe z małych tłoczni bywają droższe od niejednej DOP.

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza skrót IGP na oliwie Olio di Puglia?

IGP to Indicazione Geografica Protetta, po polsku Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG). Na butelce Olio di Puglia oznacza, że oliwki zebrano w Apulii, a tłoczenie i rozlew odbyły się na terenie regionu pod nadzorem jednostki kontrolnej. Od DOP różni się szerszym obszarem i większą swobodą w doborze odmian.

Od kiedy istnieje oznaczenie Olio di Puglia IGP?

Komisja Europejska zarejestrowała Olio di Puglia jako IGP rozporządzeniem z 16 grudnia 2019 roku. Konsorcjum ochrony powołano w maju 2020 roku w Bari. To najmłodsze z sześciu chronionych oznaczeń oliwy w Apulii.

Jakie odmiany oliwek mogą wchodzić do Olio di Puglia IGP?

Co najmniej 70% muszą stanowić odmiany z listy: Coratina, Ogliarola Barese lub Garganica, Ogliarola Salentina, Cellina di Nardò, Peranzana, Favolosa (FS-17), Leccino, Frantoio i Cima di Melfi. Pozostałe 30% mogą pochodzić z innych odmian włoskich. Oliwa może być kupażem albo, za zgodą jednostki kontrolnej, oliwą jednoodmianową.

Czy Olio di Puglia IGP jest gorsza od oliwy DOP?

Nie, w kilku parametrach jest nawet bardziej wymagająca. Kwasowość do 0,4%, co najmniej 300 mg/kg biofenoli i tłoczenie w 36 godzin to normy ostrzejsze niż w większości apulijskich DOP. DOP wiąże oliwę z węższym terenem i konkretnymi odmianami, a IGP gwarantuje pochodzenie z regionu i wysoką świeżość.

Ile polifenoli ma Olio di Puglia IGP?

Dyscyplinarz wymaga co najmniej 300 mg/kg biofenoli ogółem, w tym minimum 250 mg/kg fenoli bioaktywnych. To poziom, który pozwala umieścić na etykiecie unijne oświadczenie zdrowotne o ochronie lipidów krwi przed stresem oksydacyjnym. Oliwy z przewagą Coratiny często przekraczają ten próg z dużym zapasem.

Jak długo można przechowywać Olio di Puglia IGP?

Termin minimalnej trwałości nie może przekraczać 20 miesięcy od rozlewu, ale najlepiej zużyć oliwę w ciągu roku od zbioru. Butelkę trzymaj w ciemnym miejscu, w temperaturze 14–18 °C, z dala od kuchenki. Po otwarciu oliwa najlepiej smakuje przez dwa, trzy miesiące.

Czy Olio di Puglia IGP nadaje się do smażenia?

Tak, oliwa extra vergine bogata w polifenole dobrze znosi smażenie w temperaturze 170–180 °C. W Apulii smaży się na niej pettole, panzerotti i warzywa. Do smażenia wybierz łagodniejszy kupaż, a najbardziej aromatyczną butelkę zostaw do polewania potraw na surowo.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu