Pettole to apulijskie kulki z bardzo rzadkiego ciasta drożdżowego, smażone w gorącej oliwie, aż napuchną i zrobią się złote, chrupkie na zewnątrz i puste, sprężyste w środku. W Tarencie i Bari otwierają okres świąteczny, a w Wigilię stoją na każdym stole, na słono z solą, anchois lub kalafiorem albo na słodko z cukrem, miodem i vincotto.
Ciasto ma tylko cztery składniki: mąkę, wodę, drożdże i sól. Cała sztuka tkwi w wysokim nawodnieniu, cierpliwym wyrastaniu i w oliwie, która musi być gorąca, łagodna i świeża, bo pettole chłoną jej smak jak gąbka.
W skrócie
- Region: Apulia, przede wszystkim Tarent i Bari; w Salento znane jako pittule.
- Główne składniki: mąka pszenna, woda, drożdże, sól, oliwa extra vergine do smażenia.
- Rola oliwy: głębokie smażenie w temperaturze 170–175°C; od oliwy zależy kolor, chrupkość i smak skórki.
- Najlepsza oliwa: łagodna apulijska, np. Ogliarola Salentina lub Cellina di Nardò z Terra d’Otranto DOP.
- Czas przygotowania: 40 minut pracy i około 2 godzin wyrastania.
- Poziom trudności: średni; formowanie kulek z lepkiego ciasta wymaga kilku prób.
Spis treści
Skąd się wzięło
Pochodzenie pettole jest niepewne, a każda apulijska miejscowość ma własną wersję historii. Najbardziej znana legenda pochodzi z Tarentu. W dzień świętej Cecylii, 22 listopada, pewna kobieta zostawiła wyrastające ciasto na chleb, bo zagapiła się na zampognari, pasterzy z Abruzji grających na dudach, którzy przechodzili przez miasto i grali za jedzenie. Gdy wróciła, ciasto przerosło i nie nadawało się na chleb, więc uformowała z niego kulki i usmażyła je w oliwie.
Dzieci zapytały, co to jest, a matka nazwała je „poduszeczkami Dzieciątka”, bo były miękkie i lekkie. Część smażonych kulek miała zanieść grajkom, którym zawdzięczała przepis. W innych wersjach tej opowieści rozproszył ją święty Franciszek z Asyżu albo rozmowa z sąsiadką. Wszystkie są legendami, ale dobrze tłumaczą, dlaczego w Tarencie pierwszy dzień smażenia pettole przypada na święto patronki muzyków.
Nazwę wywodzi się najczęściej od „pitta”, czyli płaskiego chleba lub placka w miejscowych dialektach, i ma ona wiele wariantów: pettole w Tarencie i Bari, pittule w Salento. Istnieje też hipoteza łącząca je z albańskimi petulla, smażonymi plackami, które mieli przynieść albańscy osadnicy przybywający do południowych Włoch od XV wieku. Pewnych źródeł brak.
Niezależnie od pochodzenia, pettole są jedzeniem wspólnoty. Smaży się je w dużych ilościach, w rodzinnych garnkach, a pierwsze kulki z garnka tradycyjnie trafiają do dzieci, sąsiadów albo, w dawnych czasach, do ubogich.
Kalendarz pettole
| Data | Okazja | Gdzie |
|---|---|---|
| 15 października | wspomnienie św. Teresy z Ávili | Gallipoli, miejscowy zwyczaj |
| 11 listopada | św. Marcin, czas młodego wina | część Salento |
| 22 listopada | św. Cecylia, patronka muzyków | Tarent, początek okresu świątecznego |
| 8 grudnia | Niepokalane Poczęcie | Salento, Bari i okolice |
| 24 grudnia | Wigilia | cała Apulia |
| 2 lutego | Matki Boskiej Gromnicznej | w przysłowiu z Salento dzień ostatniego smażenia |
Przysłowie z Salento mówi, że pierwsze pittule smaży się na Niepokalane Poczęcie, a ostatnie na Matki Boskiej Gromnicznej. W praktyce wiele rodzin smaży je przez całą zimę, a na festynach w Salento pittule są dostępne nawet latem.
Składniki
Na 6 porcji (około 40 pettole):
- 500 g mąki pszennej typ 00 lub 0
- 420 ml letniej wody (30–35°C)
- 12 g świeżych drożdży (albo 4 g suszonych)
- 3 g cukru (pół łyżeczki)
- 10 g soli
- 1,5 l łagodnej oliwy extra vergine do smażenia
- sól do posypania lub cukier, miód albo vincotto do wersji słodkiej
Przygotowanie
- Rozpuść drożdże i cukier w 100 ml letniej wody i odstaw na 5–10 minut. Mieszanka jest gotowa, gdy na powierzchni pojawi się drobna, kremowa piana.
- Wsyp mąkę do dużej miski, wlej rozczyn i stopniowo dolewaj resztę wody, mieszając dłonią ułożoną jak grabie albo drewnianą łyżką. Ciasto będzie bardzo rzadkie i lepkie, bliżej gęstego naleśnikowego niż chlebowego.
- Wyrabiaj je energicznie przez 10 minut, podnosząc ciasto ręką i rzucając je z powrotem do miski. Gdy zacznie się ciągnąć długimi, elastycznymi nitkami i odchodzić od ścianek, dodaj sól i wyrabiaj jeszcze 2 minuty, aż się wchłonie.
- Przykryj miskę folią i ściereczką i odstaw w ciepłe miejsce, najlepiej w temperaturze 26–28°C, na 1,5–2 godziny. Ciasto jest gotowe, gdy podwoi lub potroi objętość, jest pokryte pęcherzykami powietrza i drży przy poruszeniu miską. W chłodnej kuchni wstaw je do piekarnika z włączonym tylko światłem.
- W garnku o średnicy 18–20 cm rozgrzej oliwę do 170–175°C; warstwa powinna mieć co najmniej 4–5 cm. Bez termometru sprawdź temperaturę kropelką ciasta: powinna od razu wypłynąć, otoczona żywymi bąbelkami, i zacząć się złocić po około 30 sekundach, a nie od razu brązowieć.
- Postaw obok miskę z zimną wodą i łyżkę. Zwilż dłoń, nabierz garść ciasta, zaciśnij pięść i wyciśnij kulkę wielkości 3–4 cm między kciukiem a palcem wskazującym. Odetnij ją zwilżoną łyżką i wpuść do oliwy z niewielkiej wysokości, żeby nie chlapnęła.
- Smaż po 6–8 pettole naraz, nie więcej, żeby oliwa nie wystygła poniżej 165°C. Kulki napuchną i często same się obrócą; pomóż im łyżką cedzakową, żeby rumieniły się równomiernie. Po 3–4 minutach powinny mieć jednolity złotobursztynowy kolor.
- Wyjmuj pettole na kratkę lub papierowy ręcznik. Przełam pierwszą: środek ma być wilgotny, ale upieczony, z dużymi, nieregularnymi dziurami; surowy, kleisty środek oznacza zbyt wysoką temperaturę, więc zmniejsz ogień i smaż dłużej. Wersję słoną posól od razu, póki są gorące.
- Do wersji słodkiej obtocz gorące pettole w cukrze albo polej je podgrzanym miodem lub vincotto. Po smażeniu ostudź oliwę, przecedź ją przez gęste sitko z gazą i przechowuj w szczelnej butelce do następnego smażenia.
Jaka oliwa
Do pettole najlepiej sięgnąć po oliwę łagodną. Ciasto ma neutralny smak, a w gorącej oliwie kulki chłoną jej część, więc każda gorycz i ostrość zostaje na języku, szczególnie w wersji słodkiej z miodem lub cukrem. Najlepsze są oliwy z Salento, z odmian Ogliarola Salentina i Cellina di Nardò, o łagodnym, owocowym smaku dojrzałej oliwki i migdała, z delikatną goryczą.
Takie oliwy znajdziesz pod oznaczeniem Terra d’Otranto DOP, obejmującym prowincję Lecce oraz część prowincji Brindisi i Tarent. Po epidemii bakterii Xylella, która od 2013 roku zniszczyła miliony drzew w Salento, oliwy z tych odmian stały się rzadsze i droższe; więcej o tej katastrofie piszemy w tekście o Xylelli w Apulii. Na odbudowywanych plantacjach sadzi się odmiany odporne, przede wszystkim Leccino i Favolosę, które dają oliwy średnio owocowe, także dobre do smażenia.
Alternatywą jest łagodna oliwa z Collina di Brindisi DOP, oparta na Ogliaroli, albo młoda, delikatna Ogliarola Barese z okolic Bitonto. Unikaj intensywnej Coratiny: do smażenia nadaje się świetnie technicznie, ale jej pikantność wyraźnie wyczujesz w pettole z cukrem.
Więcej o zachowaniu oliwy w wysokich temperaturach przeczytasz w tekście o oliwie w kuchni włoskiej.
Na co uważać
Za gęste ciasto. Ciasto o konsystencji chlebowej da twarde, zbite kulki, bez charakterystycznych dziur w środku. Ciasto na pettole musi być lepkie i lejące, a nawodnienie powinno wynosić co najmniej 80% wagi mąki; jeśli mąka jest bardzo chłonna, dolej jeszcze 30–50 ml wody.
Za zimna oliwa. Poniżej 160°C pettole nie zamykają się od razu, nasiąkają tłuszczem i wychodzą blade i ciężkie. Zawsze sprawdzaj temperaturę przed każdą partią i dawaj oliwie minutę na powrót do 170°C.
Za gorąca oliwa. Powyżej 180°C skórka brązowieje w minutę, a środek zostaje surowy i kleisty. Jeśli pettole ciemnieją szybciej, niż puchną, zmniejsz ogień.
Za dużo kulek naraz. Zbyt wiele pettole w garnku gwałtownie obniża temperaturę oliwy i kulki sklejają się ze sobą. W garnku o średnicy 20 cm smaż najwyżej 6–8 sztuk.
Suche dłonie i suche łyżki. Lepkie ciasto przykleja się do suchej skóry i metalu, więc kulki wychodzą postrzępione i nierówne. Zwilżaj dłoń i łyżkę przed każdą kulką, ale strząsaj nadmiar wody, która pryska w gorącej oliwie.
Warianty
Pettole na słono najczęściej mają nadzienie. Do kulki ciasta wkłada się kawałek anchois, kostkę solonego dorsza, czarną oliwkę, kilka kaparów albo różyczkę ugotowanego kalafiora. W Salento popularne są pittule „alla pizzaiola” z pomidorem, cebulą, oliwkami, kaparami i oregano, a także z rzepą liściową lub papryką. Dodatki możesz też wmieszać prosto do wyrośniętego ciasta, około 200 g na całą porcję.
Wersja słodka jest najprostsza: gorące pettole obtacza się w cukrze, czasem z cynamonem, albo polewa miodem lub vincotto, gęstym syropem z gotowanego moszczu winogronowego lub fig. W okolicach Bari słodkie pettole podaje się obok cartellate, drugiego wielkiego wypieku apulijskiego Bożego Narodzenia.
Podobne smażone kulki z ciasta drożdżowego znane są w całych południowych Włoszech: w Kampanii nazywa się je pastacresciute, w Kalabrii często zeppole lub crispelle, i tam również pojawia się wersja z anchois.
Do stołu
Pettole najlepiej smakują w ciągu 10–15 minut od usmażenia, póki skórka jest chrupka. Podawaj je w koszyku wyłożonym papierem, na słono jako przekąskę przed wigilijną kolacją, a na słodko na koniec. Jako dodatek do słonych pettole świetnie sprawdzają się marynowane warzywa i oliwki.
Do słonych pettole pasuje młode czerwone wino lub schłodzone rosato z Negroamaro. Do słodkich podaj apulijskie wino deserowe, na przykład Moscato di Trani, albo po prostu kieliszek vincotto rozcieńczonego wodą.
Ciasto możesz przygotować z wyprzedzeniem: po wyrobieniu wstaw je do lodówki na 10–12 godzin, a przed smażeniem wyjmij na godzinę, żeby się ogrzało i ruszyło. Usmażonych pettole nie przechowuje się dłużej niż dobę; odgrzewa się je 5 minut w piekarniku w temperaturze 180°C, nigdy w mikrofalówce. Przepis na inne domowe apulijskie wypieki znajdziesz w tekście o taralli.
Pytania i odpowiedzi
Czym są pettole?
Pettole to apulijskie kulki z rzadkiego ciasta drożdżowego, smażone w gorącej oliwie. Są chrupkie na zewnątrz i lekkie, dziurawe w środku. Je się je na słono lub na słodko, głównie w okresie od listopada do Bożego Narodzenia.
Kiedy w Apulii je się pettole?
W Tarencie pierwsze pettole smaży się 22 listopada, w dniu świętej Cecylii, który otwiera okres świąteczny. W Salento tradycyjną datą jest Niepokalane Poczęcie, 8 grudnia, a w całej Apulii pettole podaje się w Wigilię. W wielu domach smaży się je przez całą zimę.
Czy pettole można smażyć w oliwie extra vergine?
Tak, w Apulii pettole tradycyjnie smaży się w oliwie extra vergine. Jej punkt dymienia wynosi zwykle 190–210°C, a pettole smaży się w 170–175°C. Najlepsza jest oliwa łagodna, która nie zostawia goryczy w cieście.
Dlaczego pettole są surowe w środku?
Najczęściej oliwa jest za gorąca, przez co skórka brązowieje, zanim środek zdąży się upiec. Smaż w temperaturze 170–175°C, przez 3–4 minuty. Przyczyną może być też za duża kulka; najlepsze mają 3–4 cm średnicy.
Jak formować pettole, żeby były okrągłe?
Zwilż dłoń, nabierz ciasta, zaciśnij pięść i wyciśnij kulkę między kciukiem a palcem wskazującym, a potem odetnij ją mokrą łyżką. Kulki nie muszą być idealnie okrągłe, nieregularne kształty są typowe dla domowych pettole. Początkującym łatwiej pracuje się dwiema zwilżonymi łyżkami.
Czym różnią się pettole od pittule?
To w zasadzie to samo danie pod dwiema dialektalnymi nazwami. Pettole mówi się w Tarencie i Bari, pittule w Salento, gdzie częściej dodaje się do ciasta nadzienie, na przykład kalafior, pomidor czy anchois. Technika smażenia jest identyczna.
Czy pettole mogą być słodkie?
Tak, słodkie pettole obtacza się w cukrze, czasem z cynamonem, albo polewa miodem lub vincotto. Ciasto pozostaje takie samo, bez cukru, a słodycz dodaje się dopiero po usmażeniu. Do słodkich pettole najlepiej nadaje się bardzo łagodna oliwa.
Czy ciasto na pettole można przygotować dzień wcześniej?
Tak, wyrobione ciasto można przechowywać w lodówce przez 10–12 godzin. Powolna fermentacja w chłodzie poprawia jego smak. Przed smażeniem trzeba je wyjąć na około godzinę, aż się ogrzeje i zacznie pęcherzykować.
