Frittata di lampascioni to apulijski omlet z ugotowanymi i podsmażonymi na oliwie cebulkami szafirka miękkolistnego, dzikiej rośliny, której bulwy w Apulii i Bazylikacie je się od starożytności. Lampascioni mają smak przypominający skrzyżowanie młodej cebuli, karczocha i cykorii, z wyraźną, przyjemną goryczką, którą łagodzą jajka i owcze sery.
To danie wiejskie, sezonowe i trochę pracochłonne, bo cebulki trzeba obrać, moczyć przez noc i gotować. Nagrodą jest omlet o smaku, którego nie da się podrobić niczym innym, i jeden z najlepszych przykładów apulijskiej zasady, że gorycz wymaga odważnej, intensywnej oliwy.
W skrócie
- Region: Apulia, zwłaszcza Murge i Salento, a także sąsiednia Bazylikata.
- Główne składniki: lampascioni, jajka, pecorino lub Canestrato Pugliese, natka pietruszki, oliwa extra vergine.
- Rola oliwy: smażenie cebulek i frittaty, a na koniec surowa oliwa, która podkreśla gorycz.
- Najlepsza oliwa: intensywna z Coratiny, np. Terra di Bari DOP z podstrefy Castel del Monte.
- Czas przygotowania: 40 minut pracy; z moczeniem cebulek przez noc łącznie około 13 godzin.
- Poziom trudności: średni; trudniejsze od samego smażenia jest czyszczenie i odgoryczanie cebulek.
Spis treści
Skąd się wzięło
Lampascioni to bulwy szafirka miękkolistnego, po łacinie Leopoldia comosa lub Muscari comosum, krewnego ogrodowych szafirków. Roślina rośnie dziko na polach zbożowych, w winnicach i gajach oliwnych południowych Włoch, a wiosną wypuszcza charakterystyczny fioletowy pióropusz kwiatów. Bulwy wielkości orzecha laskowego lub małej cebuli wykopuje się od jesieni do wczesnej wiosny, zanim roślina zakwitnie.
Jedzono je już w starożytności. Pliniusz Starszy pisał o cebulkach spożywanych z octem, oliwą i garum, a w tradycji grecko-rzymskiej przypisywano im właściwości afrodyzjaku. Do dziś je się je w Grecji, zwłaszcza na Krecie, ale to Apulia i Bazylikata zrobiły z nich symbol lokalnej kuchni. W Bari mówi się na nie lampascioni, w Salento pampasciuni.
Przez wieki były pożywieniem biednych: nic nie kosztowały, wystarczyło pójść z motyką na pole. Rolnicy wykopywali je przy okazji orki, a dzieci zbierały je zimą razem z dzikimi ziołami i cykorią. Frittata była naturalnym sposobem, by z garści cebulek i kilku jaj zrobić danie dla całej rodziny, a wielkanocny poniedziałek, kiedy cała Apulia wyjeżdża na pikniki, to tradycyjny dzień zimnej frittaty zabieranej w chlebie.
Lampascioni są też uprawiane, choć wielu Apulijczyków nadal wyżej ceni dzikie, wykopywane na polach i w gajach. Sprzedaje się je świeże w łupinach, od późnej jesieni do marca, oraz przez cały rok w słoikach, w oliwie lub w zalewie.
Jak odgoryczyć lampascioni
Świeże lampascioni są bardzo gorzkie i zawierają lepki, śluzowaty sok. Tradycyjny sposób to długie moczenie i dwukrotne gotowanie. Celem nie jest usunięcie całej goryczy, tylko zejście do poziomu, przy którym przypomina ona cykorię albo karczochy, a nie lekarstwo.
| Etap | Czas | Po czym poznać, że gotowe |
|---|---|---|
| Obieranie i nacinanie | 15–20 min na 500 g | cebulki są białe lub lekko różowe, bez brązowych łusek |
| Moczenie w zimnej wodzie | 12–24 godz., wymiana wody 3–4 razy | woda przestaje mętnieć i robić się śliska |
| Pierwsze gotowanie z octem | 10 min | woda mocno pachnie, pojawia się piana |
| Drugie gotowanie w świeżej wodzie | 10–15 min | nóż wchodzi w cebulkę bez oporu |
Im dłużej moczysz i im więcej razy zmieniasz wodę, tym łagodniejsze będą cebulki. Kto pierwszy raz próbuje lampascioni, niech moczy je dobę; miłośnicy goryczy w Apulii poprzestają na kilku godzinach.
Lampascioni ze słoika są już obrane i ugotowane. Wystarczy je odsączyć, przepłukać ciepłą wodą, osuszyć i od razu podsmażyć, co skraca przygotowanie frittaty do 25 minut.
Składniki
Na 4 porcje:
Na cebulki
- 500 g świeżych lampascioni w łupinach (albo 300 g odsączonych ze słoika)
- 2 łyżki octu z białego wina
- 10 g soli do wody
Na frittatę
- 6 dużych jaj
- 40 g startego pecorino lub Canestrato Pugliese
- 2 łyżki posiekanej natki pietruszki
- 1 ząbek czosnku
- 50 ml intensywnej oliwy extra vergine do smażenia
- 15 ml oliwy extra vergine na koniec
- sól i świeżo mielony czarny pieprz do smaku
Przygotowanie
- Odetnij korzonki i suchy wierzchołek każdej cebulki, a potem zdejmij brązowe, łykowate łuski, aż dojdziesz do białej lub różowawej warstwy. U nasady natnij na krzyż na głębokość około 1 cm. Praca trwa około 20 minut; dłonie mogą lekko swędzieć od soku, więc warto założyć rękawiczki.
- Włóż cebulki do dużej miski z zimną wodą i odstaw w chłodne miejsce na 12–24 godziny. Wymieniaj wodę 3–4 razy. Gdy kolejna porcja wody pozostaje klarowna i nie robi się śliska, cebulki są gotowe do gotowania.
- Zagotuj 2 l wody z octem, wrzuć cebulki i gotuj 10 minut. Odcedź, zalej świeżym wrzątkiem z 10 g soli i gotuj kolejne 10–15 minut, aż nóż wbity w największą cebulkę wejdzie bez oporu. Odcedź i ostudź; większe cebulki przekrój na pół lub na ćwiartki.
- Na patelni o średnicy 24–26 cm, najlepiej żeliwnej lub z grubym dnem, rozgrzej 35 ml oliwy na średnim ogniu z lekko zgniecionym ząbkiem czosnku. Gdy czosnek zacznie się złocić, po około minucie, wyjmij go. Wrzuć cebulki i smaż 6–8 minut, mieszając, aż brzegi zezłocą się i lekko skarmelizują. Posól.
- W misce roztrzep jaja widelcem z serem, natką i pieprzem, tylko do połączenia, około 30 sekund. Masa ma być jednolita, ale nie spieniona. Sól dodaj ostrożnie, bo pecorino jest słone.
- Dolej na patelnię resztę oliwy do smażenia (15 ml) i rozprowadź ją po brzegach. Wlej masę jajeczną na cebulki, rozprowadź je równomiernie i przez pierwsze 30 sekund delikatnie przesuwaj ścięte brzegi do środka szpatułką.
- Zmniejsz ogień na mały, przykryj patelnię i smaż 7–9 minut. Frittata jest gotowa do przewrócenia, gdy brzegi są ścięte i złote, spód odchodzi od patelni przy potrząśnięciu, a środek jest jeszcze lekko drżący, ale nie płynny.
- Przykryj patelnię dużym płaskim talerzem, szybkim ruchem odwróć i zsuń frittatę z powrotem na patelnię surową stroną w dół. Smaż bez przykrycia 3–4 minuty, aż druga strona zrumieni się, a środek po naciśnięciu będzie sprężysty.
- Zsuń frittatę na deskę i odstaw na 5 minut, żeby się ustabilizowała. Tuż przed podaniem skrop ją 15 ml surowej, intensywnej oliwy i pokrój w kliny lub kwadraty.
Jaka oliwa
Lampascioni potrzebują oliwy, która dorówna im charakterem. Delikatna oliwa po prostu zniknie przy ich goryczy, a w Apulii obowiązuje prosta zasada: do warzyw gorzkich oliwa gorzka i ostra. Najlepsza jest Coratina, jedna z najbogatszych w polifenole odmian świata, z aromatem zielonego migdała, karczocha i rukoli oraz mocną, długą pikantnością w gardle.
Szukaj butelek z oznaczeniem Terra di Bari DOP z podstrefy Castel del Monte, czyli z okolic Andrii i Corato, gdzie Coratina dominuje w kupażu. Dobrą alternatywą jest Dauno DOP z podstrefy Basso Tavoliere w prowincji Foggia, również oparta na Coratinie. Obie oliwy dobrze znoszą smażenie, bo wysoka zawartość polifenoli i kwasu oleinowego chroni je przed rozkładem w temperaturze 160–180°C, przy której rumienią się cebulki.
Do smażenia wystarczy oliwa z poprzedniego sezonu, ale na surowo, na gotową frittatę, sięgnij po najświeższą, jaką masz. Zimą, kiedy lampascioni są w sezonie, w sklepach jest już olio nuovo, a jego trawiasta ostrość tworzy z goryczką cebulek bardzo apulijskie połączenie. Jeśli chcesz nauczyć się rozpoznawać gorycz i pikantność w oliwie, przeczytaj nasz tekst o tym, jak degustować oliwę.
Na co uważać
Za krótkie moczenie. Cebulki moczone godzinę i ugotowane raz będą tak gorzkie, że przykryją wszystko inne. Zwłaszcza za pierwszym razem trzymaj się 12–24 godzin moczenia i dwóch gotowań, a goryczkę zawsze możesz potem wzmocnić oliwą.
Niedogotowane cebulki. Lampascioni nie dogotują się w omlecie, bo frittata smaży się za krótko. Twarde w środku cebulki są nie tylko gorzkie, ale też włókniste; nóż musi wchodzić w nie jak w ugotowanego ziemniaka.
Za wysoki ogień pod frittatą. Na dużym ogniu spód przypali się na brąz, zanim środek zdąży się ściąć. Frittata smaży się powoli, pod przykryciem, na małym ogniu, a ciemnozłoty kolor osiąga się dopiero po przewróceniu.
Za dużo soli. Pecorino i Canestrato Pugliese są mocno słone, a cebulki gotowano w osolonej wodzie. Do jajek dodaj najwyżej szczyptę soli, a resztę dopraw dopiero po spróbowaniu gotowej frittaty.
Wyrzucona oliwa po smażeniu. Oliwa, w której smażyły się cebulki, przejmuje ich aromat i powinna trafić do frittaty razem z nimi. Nie odsączaj cebulek na ręczniku, tylko wlej jajka bezpośrednio na patelnię.
Warianty
Najprostszą odmianą są lampascioni fritti: ugotowane cebulki lekko się spłaszcza, obtacza w mące i smaży na głębokiej oliwie do złotego koloru, a potem posypuje solą. Podaje się je jako przekąskę do wina, często obok frittaty. W Salento popularne są też lampascioni pieczone z ziemniakami i cebulą, a w wielu domach przygotowuje się je w zalewie octowej lub w oliwie na zimę, tak jak karczochy sott’olio.
W domach na Murgii robi się frittatę z dodatkiem pokruszonej kiełbasy wieprzowej, podsmażonej razem z cebulkami. Inna wersja dodaje do jajek garść tartego chleba i trochę mleka, przez co frittata staje się wyższa i bardziej puszysta. Bywa też pieczona w piekarniku w temperaturze 180°C przez 18–20 minut, co pozwala uniknąć przewracania.
Lampascioni dobrze łączą się z bobem i cykorią, a w okresie wielkanocnym frittatę z nimi zabiera się na pikniki, przełożoną między dwa kawałki chleba albo pokrojoną w kostkę. Kto chce poznać krajobraz, w którym rosną dzikie lampascioni, znajdzie go w naszym tekście o Równinie tysiącletnich oliwek między Ostuni a Fasano.
Do stołu
Frittata di lampascioni smakuje najlepiej letnia lub w temperaturze pokojowej, gdy gorycz się wyrównuje, a smak oliwy staje się wyraźniejszy. Jako przystawkę pokrój ją w kostkę 3 × 3 cm i podaj na drewnianej desce z oliwkami, kawałkami twardego sera i chrupiącą frisellą. Jako danie główne wystarczy z sałatą z rukoli i pomidorów.
Do picia pasuje czerwone wino z Apulii o umiarkowanych taninach, na przykład Nero di Troia albo Primitivo z Gioia del Colle, podane w temperaturze 14–16°C. Z lżejszym daniem dobrze sprawdzi się też różowe wino z Negroamaro.
Frittatę można przechowywać w lodówce do 2 dni, szczelnie zawiniętą. Przed podaniem wyjmij ją na 30 minut, żeby nie była lodowata. Ugotowane i odsączone lampascioni możesz przygotować nawet 3 dni wcześniej i trzymać w lodówce zalane oliwą, co dodatkowo wzbogaci ich smak.
Pytania i odpowiedzi
Czym są lampascioni?
Lampascioni to jadalne bulwy szafirka miękkolistnego, dzikiej rośliny rosnącej na polach i w gajach oliwnych południowych Włoch. Mają smak między cebulą, karczochem a cykorią, z wyraźną goryczką. Je się je głównie w Apulii i Bazylikacie.
Jak pozbyć się goryczy z lampascioni?
Goryczkę łagodzi się, mocząc obrane i nacięte cebulki w zimnej wodzie przez 12–24 godziny z kilkukrotną wymianą wody. Potem gotuje się je dwa razy: najpierw 10 minut w wodzie z octem, potem 10–15 minut w świeżej osolonej wodzie. Całkowite usunięcie goryczy nie jest celem, bo stanowi ona o charakterze dania.
Gdzie kupić lampascioni w Polsce?
Świeże lampascioni są w Polsce praktycznie niedostępne, ale w sklepach z włoską żywnością można kupić je w słoikach, w oliwie lub w zalewie. Takie cebulki są już obrane i ugotowane. Wystarczy je odsączyć, przepłukać i osuszyć przed smażeniem.
Czy lampascioni ze słoika nadają się do frittaty?
Tak, lampascioni ze słoika dobrze nadają się do frittaty i skracają przygotowanie do około 25 minut. Te w zalewie octowej warto przepłukać ciepłą wodą, a te w oliwie tylko odsączyć. Są zwykle mniej gorzkie od świeżych.
Jaka oliwa pasuje do frittaty z lampascioni?
Najlepsza jest intensywna oliwa z Coratiny, na przykład Terra di Bari DOP z podstrefy Castel del Monte lub Dauno DOP. Jej gorycz i pikantność współgrają z goryczką cebulek. Do smażenia potrzeba około 50 ml, a na koniec warto skropić frittatę łyżką surowej oliwy.
Jak przewrócić frittatę, żeby się nie rozpadła?
Przykryj patelnię dużym płaskim talerzem, odwróć ją jednym szybkim ruchem i zsuń frittatę z powrotem surową stroną w dół. Przewracaj dopiero, gdy brzegi są ścięte, a spód odchodzi od patelni przy potrząśnięciu. Można też dopiec wierzch w piekarniku pod grillem przez 3–4 minuty.
Czy frittatę z lampascioni je się na ciepło czy na zimno?
Najlepsza jest letnia lub w temperaturze pokojowej, gdy smaki się wyrównują. W Apulii często je się ją na zimno, na piknikach i w kanapkach. Prosto z patelni jest smaczna, ale gorycz wydaje się wtedy ostrzejsza.
