Peranzana to odmiana oliwki z północno-zachodniej części prowincji Foggia, z równiny Alto Tavoliere u stóp Gargano, dająca średnio intensywną, owocową oliwę z nutą zielonego pomidora, karczocha i słodkiego migdała. W odróżnieniu od większości odmian Apulii ma podwójne zastosowanie: jej owoce trafiają do tłoczni, ale także do słoików jako jędrne oliwki stołowe.
To odmiana o ciekawym rodowodzie. Miejscowa tradycja wiąże jej przybycie z Prowansją i z jednym z najbardziej barwnych arystokratów XVIII wieku, a współczesne badania genetyczne łączą ją z Sardynią. W gajach wokół San Severo i Torremaggiore dominuje tak wyraźnie, że stała się wizytówką całej podstrefy Dauno DOP. Szerszy obraz regionu znajdziesz w przewodniku oliwa z Apulii.
- Odmiana
- Peranzana
- Pochodzenie
- Apulia, Alto Tavoliere (prowincja Foggia: San Severo, Torremaggiore)
- Region
- Apulia
- Przeznaczenie
- oliwa i oliwki stołowe
- Intensywność oliwy
- średnia
W skrócie
- Region: Alto Tavoliere w prowincji Foggia, gminy San Severo, Torremaggiore, San Paolo di Civitate, Serracapriola, Apricena.
- Nazwy: Peranzana, Provenzale, Provenzana, Francese, Tondina; genetycznie odpowiada sardyńskiej Bosanie.
- Owoc: średni, około 3 g, prawie kulisty, w czasie przebarwiania fioletowy z licznymi przetchlinkami.
- Drzewo: słabej lub średniej siły wzrostu, prawie samobezpłodne, zapylane zwykle przez Rotondellę.
- Oliwa: średnio owocowa, z nutą zielonego pomidora, karczocha, trawy i słodkiego migdała, gorycz i ostrość zrównoważone.
- Parametry: olej w owocu około 15%, kwas oleinowy zwykle 66–72%, polifenole średnie.
- Oznaczenia: podstawa podstrefy Alto Tavoliere w Dauno DOP (co najmniej 80%).
Spis treści
Provenzale: książę, Prowansja i Sardynia
Najczęściej powtarzana historia mówi, że oliwki z Prowansji sprowadził na swoje ziemie w XVIII wieku Raimondo di Sangro, książę San Severo i diuk Torremaggiore, ten sam, który w Neapolu zasłynął jako wynalazca, alchemik i fundator kaplicy Sansevero. Od Prowansji miała pochodzić nazwa Provenzale lub Provenzana, z czasem zniekształcona w miejscowej wymowie na Peranzana. Synonim Francese, czyli „francuska”, wpisuje się w tę samą opowieść.
Genetyka dopisała do tej historii nieoczekiwany rozdział. Analizy molekularne wskazują, że Peranzana to ten sam genotyp co Bosana, najważniejsza odmiana Sardynii, znana tam też jako Tonda di Sassari czy Algherese. Podobne drzewa pod innymi nazwami rosną w Molise i Marche. Nie przekreśla to legendy o Prowansji: odmiana mogła krążyć po zachodnim basenie Morza Śródziemnego wraz z handlem i trafić do Apulii i na Sardynię różnymi drogami.
Ta podwójna tożsamość ma praktyczne skutki. Oliwy z Peranzany i Bosany, choć powstają z tego samego genotypu, smakują inaczej, bo różnią się klimatem, glebą i terminem zbioru. To dobra lekcja, że odmiana to tylko jeden z kilku czynników kształtujących oliwę.
Alto Tavoliere: równina pod Gargano
Tavoliere delle Puglie to druga co do wielkości równina Włoch, rozległy płaski obszar w prowincji Foggia, kojarzony głównie z pszenicą twardą i pomidorami. Jego północno-zachodnia część, Alto Tavoliere, przechodzi łagodnie w pagórki u podnóża Apeninów i masywu Gargano. Tu, wokół San Severo, Torremaggiore, San Paolo di Civitate i Serracapriola, a w mniejszym stopniu Apriceny, Lucery i Poggio Imperiale, leży serce uprawy Peranzany.
Powierzchnię odmiany szacuje się na 5–10 tys. ha, w zależności od źródła i od tego, czy liczy się gaje mieszane. Uprawą zajmuje się kilka tysięcy gospodarstw, w większości rodzinnych. Klimat jest bardziej kontynentalny niż na wybrzeżu Bari: zimy chłodniejsze, lata gorące i suche, a różnice temperatur między dniem a nocą w czasie dojrzewania owoców wyraźniejsze.
Peranzana jest wymieniana w katalogach jako jedna z ważniejszych odmian rodzimych regionu, ale poza prowincją Foggia spotyka się ją rzadko. Szerszy przegląd włoskiej różnorodności odmian, liczącej kilkaset cultivarów, przedstawia artykuł włoskie odmiany oliwek.
Drzewo, które potrzebuje towarzystwa
Peranzana tworzy drzewa niezbyt wybujałe, o szerokiej, otwartej koronie średniej gęstości. Wchodzi w owocowanie raczej późno, a plon jest średni i nieregularny, z wyraźną przemiennością. Te cechy, obok trudnego ukorzeniania sadzonek, długo ograniczały rozpowszechnienie odmiany poza jej macierzystym obszarem.
Najważniejszą cechą agronomiczną jest bardzo niska samopłodność. Bez obcego pyłku zawiązuje się zaledwie kilka procent owoców, a duża część zawiązków w kwiatach zamiera. Do tego pyłek samej Peranzany ma niską żywotność, więc drzewo nie pomaga też sąsiadom. W tradycyjnych gajach Alto Tavoliere zapylaczem jest Rotondella, sadzona zwykle w proporcji około jednego drzewa na dziesięć.
Odmiana jest średnio lub słabo podatna na pawie oczko i mało podatna na raka oliwki, co ułatwia uprawę w suchym klimacie Tavoliere. W polowych badaniach przesiewowych okazała się jednak podatna na Xylella fastidiosa, z wysokim odsetkiem zakażonych drzew. Prowincja Foggia leży daleko od Salento, gdzie epidemia wybuchła, ale zasady ochrony i nadzoru obowiązują w całym regionie. Szczegóły opisuje artykuł Xylella fastidiosa w Apulii.
Owoc na dwa sposoby
Owoc ma średnią wielkość, około 3 g, i kształt prawie kulisty, symetryczny. W czasie przebarwiania przybiera barwę fioletową z licznymi, dobrze widocznymi przetchlinkami, czyli jasnymi kropkami na skórce, a w pełni dojrzały jest czarny. Dojrzewa późno i stopniowo, co pozwala rozłożyć zbiór na kilka tygodni.
Miąższ jest jędrny i słodkawy, a stosunek miąższu do pestki na tyle korzystny, że Peranzana od dawna służy też jako oliwka stołowa. Przygotowuje się z niej oliwki zielone i czarne, drylowane i w postaci pasty. Szczególnie cenione jest to, że w solance miąższ pozostaje jędrny nawet przez kilka lat. Oliwka Peranzana z Torremaggiore została wpisana na krajową listę tradycyjnych produktów rolno-spożywczych. Więcej o włoskich oliwkach do jedzenia przeczytasz w przeglądzie włoskie oliwki stołowe.
Oliwa o zapachu zielonego pomidora
Oliwa z Peranzany ma owocowość średnią, a jej najbardziej rozpoznawalną nutą jest zielony pomidor i liść pomidora. Obok pojawiają się karczoch, świeża trawa, liść oliwki i słodki migdał. W ustach gorycz i ostrość są obecne, ale zrównoważone, a finisz jest czysty i lekko migdałowy. Dyscyplinarz Dauno DOP opisuje oliwę z podstrefy Alto Tavoliere właśnie przez średnią owocowość z nutą świeżego owocu i słodkiego migdała.
Zawartość oleju w owocu jest niska, około 15%, więc oliwa z Peranzany jest droższa w produkcji niż z Coratiny. Kwas oleinowy stanowi zwykle 66–72%, a kwas linolowy około 10%, co jest wartością stosunkowo wysoką. Polifenoli jest średnio dużo, mniej niż w oliwach z północnej części prowincji Bari. W praktyce oliwa z Peranzany najlepiej smakuje w ciągu roku od tłoczenia, a najbardziej wyrazista jest w pierwszych tygodniach jako olio nuovo, oliwa prosto z listopadowej tłoczni.
W kupażach Peranzana wnosi owocowość i świeżość. W prowincji Foggia bywa łączona z Coratiną, która dodaje struktury, goryczy i trwałości, albo z Ogliarolą Garganica z sąsiedniego Gargano.
Dauno DOP: podstrefa Alto Tavoliere
Peranzana jest podstawą podstrefy Alto Tavoliere w Dauno DOP, oznaczeniu obejmującym prowincję Foggia. Dyscyplinarz nazywa ją „Peranzana lub Provenzale” i wymaga, by stanowiła co najmniej 80% oliwy.
| Parametr | Wymóg dla Dauno DOP Alto Tavoliere |
|---|---|
| Skład odmianowy | Peranzana (Provenzale) co najmniej 80%, inne do 20% |
| Plon oliwek | najwyżej 10 t z hektara |
| Wydajność oleju | najwyżej 20% |
| Termin zbioru | do 30 stycznia |
| Kwasowość | najwyżej 0,6% |
| Liczba nadtlenkowa | najwyżej 12 meq O₂/kg |
| Polifenole ogółem | co najmniej 100 ppm |
| Ocena panelu | co najmniej 6,5 punktu |
| Profil | barwa od zielonej do żółtej, średnia owocowość, nuta świeżego owocu i słodkiego migdała |
Pozostałe podstrefy Dauno opierają się na innych odmianach: Basso Tavoliere na Coratinie, Gargano na Ogliaroli Garganica, a Sub-Appennino na Ogliaroli, Coratinie i Rotondelli. Oliwy z Peranzany, które nie spełniają zasad DOP, mogą trafić pod szersze, regionalne oznaczenie Olio di Puglia IGP, o ile odpowiadają jego wymaganiom.
Peranzana w kuchni
Nuta zielonego pomidora sprawia, że Peranzana świetnie pasuje do dań z pomidorami i warzywami letnimi. Klasyczny wybór to ciambotta del Gargano, duszone warzywa z ziemniakami, papryką, bakłażanem i pomidorami, polewane świeżą oliwą na koniec. Dobrze sprawdza się też w domowych pomodori secchi sott’olio, suszonych pomidorach zalanych oliwą, gdzie średnia intensywność nie przykrywa smaku warzyw, a migdałowa nuta je uzupełnia.
Do owoców morza Peranzana pasuje lepiej niż mocna Coratina. W impepata di cozze, mulach gotowanych na parze z dużą ilością pieprzu, łagodzi ostrość przyprawy i podkreśla morski smak. Polecamy ją też do sałatek z pomidorów i ogórków, pieczonej ryby, risotto z warzywami, bruschetty z pomidorami i świeżych serów, na przykład mozzarelli z bawolego mleka.
Same oliwki Peranzana podaje się jako przekąskę do aperitivo, w sałatkach i na deskach z serami. Ich jędrny, słodkawy miąższ dobrze komponuje się z pecorino, salami i białym winem z prowincji Foggia.
Pytania i odpowiedzi
Skąd pochodzi nazwa Peranzana?
Nazwa Peranzana to najpewniej zniekształcona forma słowa Provenzana, czyli „prowansalska”. Według miejscowej tradycji odmianę sprowadził z Prowansji w XVIII wieku Raimondo di Sangro, książę San Severo i diuk Torremaggiore. Dlatego w dyscyplinarzu Dauno DOP pojawia się podwójna nazwa: Peranzana lub Provenzale.
Czy Peranzana i Bosana to ta sama odmiana?
Tak, analizy genetyczne wskazują, że Peranzana z Apulii i Bosana z Sardynii to ten sam genotyp. Oliwy z obu regionów smakują jednak inaczej, bo różnią się klimatem, glebą i terminem zbioru. Podobne drzewa rosną też pod innymi nazwami w Molise i Marche.
Jak smakuje oliwa z Peranzany?
Oliwa z Peranzany jest średnio owocowa, z wyraźną nutą zielonego pomidora, karczocha, świeżej trawy i słodkiego migdała. Gorycz i ostrość są zrównoważone, a finisz czysty. To oliwa bardziej owocowa i łagodniejsza niż Coratina, ale wyrazistsza niż Ogliarola.
Czy oliwki Peranzana nadają się do jedzenia?
Tak, Peranzana to jedna z niewielu apulijskich odmian o podwójnym przeznaczeniu. Przygotowuje się z niej oliwki zielone i czarne, drylowane i pasty. Ich jędrny miąższ zachowuje strukturę w solance nawet przez kilka lat.
Gdzie rośnie Peranzana?
Peranzana rośnie głównie w Alto Tavoliere, w północno-zachodniej części prowincji Foggia w Apulii. Najwięcej drzew jest wokół San Severo, Torremaggiore, San Paolo di Civitate i Serracapriola. Poza tym obszarem spotyka się ją rzadko.
Dlaczego Peranzanę sadzi się z Rotondellą?
Peranzana ma bardzo niską samopłodność i słaby pyłek, więc bez obcego zapylacza zawiązuje bardzo mało owoców. W tradycyjnych gajach rolę zapylacza pełni Rotondella, sadzona mniej więcej w proporcji jednego drzewa na dziesięć. Bez zapylacza plony byłyby niewielkie.
Jakie wymagania ma oliwa Dauno DOP Alto Tavoliere?
Co najmniej 80% oliwy z podstrefy Alto Tavoliere musi pochodzić z Peranzany, kwasowość nie może przekraczać 0,6%, a polifenoli musi być minimum 100 ppm. Zbiór musi się zakończyć do 30 stycznia, przy plonie maksymalnie 10 t oliwek na hektar. Oliwa musi uzyskać co najmniej 6,5 punktu w ocenie panelu smakowego.
Czy Peranzana jest odporna na Xylellę?
Nie, w polowych badaniach przesiewowych Peranzana okazała się podatna na Xylella fastidiosa, z wysokim odsetkiem zakażonych drzew. Na szczęście prowincja Foggia leży kilkaset kilometrów od najbardziej zniszczonych gajów Salento. W strefie zakażonej wolno sadzić tylko odmiany uznane za odporne, takie jak Leccino i Favolosa.
Do jakich potraw pasuje oliwa z Peranzany?
Oliwa z Peranzany najlepiej pasuje do dań z pomidorami i warzywami letnimi, takich jak ciambotta, a także do owoców morza, pieczonych ryb i świeżych serów. Dobrze sprawdza się do zalewania suszonych pomidorów. Do bardzo mocnych dań mięsnych lepiej sięgnąć po Coratinę.
