Magazyn o oliwie z Italii
Odmiany

Ogliarola Barese: łagodna, migdałowa oliwa z okolic Bitonto

Ogliarola Barese, czyli Cima di Bitonto: złocista, łagodna oliwa o nucie migdała z prowincji Bari. Drzewo, smak, Terra di Bari DOP i kuchnia barese

Ogliarola Barese: ilustracja

Ogliarola Barese, znana też jako Cima di Bitonto, to tradycyjna odmiana oliwki z prowincji Bari, dająca łagodną, złocistą oliwę o wyraźnej nucie migdała i delikatnej ostrości. Przez stulecia była podstawą oliwiarstwa wokół Bitonto, Terlizzi, Molfetty i Giovinazzo, zanim w wielu gajach ustąpiła miejsca wydajniejszej Coratinie.

To odmiana, która dobrze pokazuje drugą twarz Apulii. Region kojarzy się z oliwami mocnymi i gorzkimi, tymczasem w kuchni Bari na co dzień królowała oliwa miękka, przyjazna rybom, pieczywu i warzywom. Jeśli szukasz punktu wyjścia do poznania całego regionu, zacznij od przewodnika oliwa z Apulii.

Odmiana
Ogliarola Barese
Pochodzenie
Apulia, okolice Bitonto (prowincja Bari)
Region
Apulia
Przeznaczenie
oliwa
Intensywność oliwy
łagodna

W skrócie

  • Nazwy: Ogliarola Barese, Cima di Bitonto, Ogliarola di Bitonto, Paesana, Bitontina, w Bazylikacie także Marinese i Nostrale.
  • Region: północna i środkowa część prowincji Bari, fragmenty prowincji Foggia i północnej Bazylikaty.
  • Drzewo: średniej siły wzrostu, rozłożyste, z wyraźną przemiennością owocowania, wrażliwe na mróz.
  • Owoc: średniej wielkości, owalny, lekko asymetryczny, w pełni dojrzały ciemnofioletowy do czarnego.
  • Oliwa: złocistożółta, lekko lub średnio owocowa, z nutą słodkiego migdała, łagodną goryczą i delikatną ostrością.
  • Oznaczenia: Terra di Bari DOP (podstrefa Bitonto) i Dauno DOP (podstrefa Sub-Appennino).
  • W kuchni: focaccia, ryby, ośmiornica, owoce morza, warzywa gotowane, sery świeże.
Spis treści
  1. Jedna odmiana, wiele nazw
  2. Gaje między morzem a Murge
  3. Drzewo o dwóch rytmach
  4. Owoc i zbiór
  5. Złocista oliwa o smaku migdała
  6. W dyscyplinarzach: Bitonto i Daunia
  7. Dlaczego Ogliarola oddała pole Coratinie
  8. Ogliarola na stole Bari
  9. Pytania i odpowiedzi

Jedna odmiana, wiele nazw

Słowo „ogliarola” wywodzi się od dawnej włoskiej formy „oglio”, czyli olej. Oznaczało po prostu oliwkę przeznaczoną do tłoczenia, w odróżnieniu od owoców jedzonych na stole. Nic dziwnego, że w Apulii działa kilka różnych odmian o tej nazwie, a przymiotnik „barese” wskazuje, że chodzi o typ z okolic Bari, a nie o jego kuzynkę z Lecce, czyli Ogliarolę Salentinę.

W samym Bitonto mówi się po prostu Cima di Bitonto, a w katalogach pojawiają się też nazwy Ogliarola di Bitonto, Bitontina, Paesana (czyli „miejscowa”), Nostrale i Baresana. W północnej Bazylikacie, wokół Lavello i Venosy, te same drzewa nazywano Marinese di Lavello lub Nostrale di Venosa. Taka liczba nazw zwykle świadczy o długiej obecności odmiany w krajobrazie: każda wieś miała dla niej własne słowo.

Na Gargano rośnie Ogliarola Garganica, którą część katalogów traktuje jako lokalny typ tej samej odmiany. Dyscyplinarz Dauno DOP wymienia ją jednak pod osobną nazwą, dlatego na etykietach obie występują oddzielnie.

Gaje między morzem a Murge

Serce uprawy to pas ziemi między Adriatykiem a pierwszymi wzniesieniami płaskowyżu Murge, w gminach Bitonto, Terlizzi, Molfetta, Giovinazzo, Palo del Colle, Modugno i Ruvo di Puglia. Gleby są tu płytkie, czerwone od tlenków żelaza, z wapienną skałą tuż pod powierzchnią, a gaje oddzielają kilometry kamiennych murków. Wiele drzew ma po kilkaset lat i grube, poskręcane pnie, co widać zwłaszcza na polach między Bitonto a Terlizzi.

Powierzchnię odmiany szacuje się na kilkadziesiąt tysięcy hektarów, choć dokładne dane są trudne do ustalenia, bo w starych gajach Ogliarola rośnie przemieszana z Coratiną i odmianami lokalnymi. Wyraźny jest za to kierunek zmian: w nowych nasadzeniach prowincji Bari od dziesięcioleci częściej wybierano Coratinę, która rodzi regularniej i daje więcej oleju z hektara.

Ogliarola Barese to oliwa codzienności Bari: złocista, migdałowa, ta, którą skrapia się focaccię i ośmiornicę.

Drzewo o dwóch rytmach

Drzewo ma średnią siłę wzrostu, otwarty, rozłożysty pokrój i koronę o średniej gęstości, którą w Apulii tradycyjnie formuje się w kształt kielicha. Kwitnie wcześnie lub w środku sezonu, równocześnie z Coratiną i innymi odmianami okolic Bari. Sama zapyla się słabo, za to wytwarza dużo dobrego pyłku przy niewielkim odsetku zawiązków, które zamierają. Dlatego w gajach mieszanych pełni cenioną rolę zapylacza Coratiny.

Największą wadą jest silna przemienność owocowania. Rok obfity, który rolnicy nazywają „annata di carica”, przeplata się z rokiem słabym, a różnice w plonie z drzewa bywają kilkukrotne. Dla tłoczni i dla domowego budżetu rolnika oznaczało to niepewność, co w XX wieku przemawiało na korzyść odmian bardziej regularnych.

Ogliarola Barese gorzej od Coratiny znosi mróz, dlatego najlepiej rośnie w cieplejszym pasie bliżej morza. Jest podatna na raka oliwki, czyli bakteryjne narośle na pędach, oraz na muchę oliwną, za to stosunkowo dobrze radzi sobie z pawim oczkiem. W gajach prowadzonych ekologicznie ta ostatnia cecha ma niemałe znaczenie.

Odmiana nie należy do grupy uznanej za odporną na Xylella fastidiosa. Jej główny obszar leży na północ od strefy największych zniszczeń w Salento, ale gaje prowincji Bari pozostają pod stałym nadzorem fitosanitarnym. Szczegóły epidemii i podziału na strefy znajdziesz w artykule Xylella fastidiosa w Apulii.

Owoc i zbiór

Owoc jest średniej wielkości, owalny lub eliptyczny, lekko asymetryczny. Dojrzewając, przechodzi od jasnozielonego przez fioletowy do niemal czarnego. Zawartość oleju jest dobra, ale niższy i mniej regularny plon z drzewa sprawia, że wydajność z hektara ustępuje Coratinie.

Zbiór trwa zwykle od listopada do grudnia. Z owoców zebranych na początku przebarwiania powstaje oliwa bardziej zielona, z nutą trawy i karczocha. Z oliwek ciemniejszych, zbieranych później, wychodzi oliwa złocista, miękka i migdałowa, taka, jaką pamiętają starsi mieszkańcy Bari. Dawniej oliwki często trzymano w workach kilka dni przed tłoczeniem; nowoczesne tłocznie przerabiają je w ciągu 24 godzin od zbioru, co pozwala zachować świeże aromaty.

Złocista oliwa o smaku migdała

Oliwa z Ogliaroli Barese ma barwę złotą, czasem z zielonymi refleksami. W zapachu dominuje owoc oliwki o lekkiej lub średniej intensywności, słodki migdał, świeża trawa, czasem karczoch i jabłko. W ustach jest miękka i okrągła, z łagodną goryczą i delikatną ostrością na finiszu. Dyscyplinarz Terra di Bari opisuje oliwę z tej odmiany właśnie przez nutę owocowo-migdałową i lekki, pikantny posmak.

Polifenoli jest wyraźnie mniej niż w Coratinie, najczęściej w przedziale średnim, zwykle około 250–450 mg/kg w oliwach z wcześniejszego zbioru i mniej przy zbiorze późnym. Kwas oleinowy stanowi typowo około 72–76% kwasów tłuszczowych. W efekcie oliwa jest stabilna, ale nie tak długowieczna jak Coratina: najlepiej smakuje w ciągu 12 miesięcy od tłoczenia, potem migdałowy aromat słabnie.

Cecha Ogliarola Barese Coratina
Intensywność owocowa lekka do średniej średnia do intensywnej
Gorycz i ostrość łagodne, harmonijne wyraźne, długie
Dominujące nuty słodki migdał, trawa, jabłko zielony migdał, karczoch, cykoria
Polifenole średnie, około 250–450 mg/kg wysokie, najczęściej 400–800 mg/kg
Kolor złoty zielony z żółtymi refleksami
Przemienność owocowania silna niewielka

W dyscyplinarzach: Bitonto i Daunia

Najważniejszym oznaczeniem dla tej odmiany jest Terra di Bari DOP, a w jego ramach podstrefa Bitonto. Oliwa z tą wzmianką musi pochodzić w co najmniej 80% z Cima di Bitonto (Ogliaroli Barese) i Coratiny, w dowolnych proporcjach. W praktyce producenci, którzy chcą łagodniejszego profilu, przesuwają kupaż w stronę Ogliaroli, a ci, którzy szukają struktury, dodają więcej Coratiny.

Drugim oznaczeniem jest Dauno DOP w prowincji Foggia. W podstrefie Sub-Appennino Ogliarola, Coratina i Rotondella, osobno lub razem, muszą stanowić co najmniej 70% oliwy, plon nie może przekroczyć 8 t oliwek z hektara, a wydajność oleju 22%. W podstrefie Gargano podstawą jest wspomniana Ogliarola Garganica. Wszystkie oliwy Dauno muszą mieć kwasowość nie wyższą niż 0,6% i ocenę panelu smakowego co najmniej 6,5 punktu.

Dlaczego Ogliarola oddała pole Coratinie

Historia Ogliaroli Barese w XX wieku to historia ekonomii. Rolnik, który miał do wyboru drzewo rodzące co drugi rok i drzewo rodzące co roku, z wyższą wydajnością oleju, nie potrzebował długich analiz. Do tego dochodziła moda rynkowa: w ostatnich dekadach XX wieku coraz bardziej ceniono oliwy zielone, gorzkie i bogate w polifenole, a w takim konkursie Ogliarola przegrywała z Coratiną.

Zmienia się to powoli wraz z rosnącym zainteresowaniem oliwami łagodnymi, przeznaczonymi do konkretnych potraw. Kilka tłoczni z okolic Bitonto i Terlizzi butelkuje Ogliarolę jako oliwę jednoodmianową, a jej obecność w kupażach jest bardziej świadoma: kilkadziesiąt procent Ogliaroli złagodzi gorycz Coratiny, nie odbierając jej świeżości. O tym, jak producenci decydują o składzie odmianowym, piszemy w artykule kupaż czy monovarietale.

Ogliarola na stole Bari

To oliwa stworzona do kuchni barese, w której ryby, owoce morza, pieczywo i warzywa grają pierwsze skrzypce. Najprostszym testem jest focaccia barese z pomidorami i oliwkami: ciasto pije dużo oliwy, a migdałowa miękkość Ogliaroli nie przykrywa smaku pomidorów. Tak samo dobrze sprawdza się w zapiekanej warstwami tiella di riso, patate e cozze, gdzie łączy ryż, ziemniaki i mule.

Do ośmiornicy duszonej we własnym soku, czyli polpo in acqua sua, dodaje się ją na początku i na sam koniec, surową. Ciekawym przypadkiem są spaghetti all’assassina, makaron przypiekany na patelni w sosie pomidorowym z peperoncino: tu łagodna oliwa dobrze znosi wysoką temperaturę i nie dodaje goryczy, która przy przypalaniu mogłaby się nasilić.

Ogliarola Barese pasuje też do gotowanych warzyw, białych ryb z grilla, carpaccio z ryb, świeżych serów i do pieczenia słodkich wypieków na oliwie. Gorzej poradzi sobie z dziczyzną, grillowaną wołowiną czy zupami z suszonych strączków, gdzie lepiej sięgnąć po Coratinę.

Więcej praktycznych wskazówek zebraliśmy w poradniku jak przechowywać włoską oliwę.

Pytania i odpowiedzi

Czy Ogliarola Barese i Cima di Bitonto to ta sama odmiana?

Tak, to dwie nazwy tej samej odmiany. Cima di Bitonto to nazwa używana w okolicach Bitonto i w dyscyplinarzu Terra di Bari DOP, a Ogliarola Barese to nazwa szersza, stosowana w katalogach. W Bazylikacie ta sama odmiana bywa nazywana Marinese lub Nostrale.

Jak smakuje oliwa z Ogliaroli Barese?

Oliwa z Ogliaroli Barese jest łagodna, złocista i miękka, z wyraźną nutą słodkiego migdała, świeżej trawy i jabłka. Gorycz i ostrość są obecne, ale delikatne i harmonijne. To jedna z najłagodniejszych oliw jednoodmianowych Apulii.

Czym różni się Ogliarola Barese od Ogliaroli Salentiny?

To dwie różne odmiany, które łączy tylko nazwa oznaczająca oliwkę do tłoczenia oleju. Ogliarola Barese rośnie głównie w prowincji Bari, a Ogliarola Salentina na półwyspie Salento, w prowincjach Lecce, Brindisi i Taranto. Obie dają łagodne oliwy, ale salentyńska została znacznie silniej dotknięta epidemią Xylelli.

Czy Ogliarola Barese ma dużo polifenoli?

Ogliarola Barese ma średnią zawartość polifenoli, zwykle około 250–450 mg/kg przy wcześniejszym zbiorze. To wyraźnie mniej niż w Coratinie, ale nadal przyzwoity poziom dla oliwy extra vergine. Ilość polifenoli spada, gdy oliwki zbiera się późno, w pełni dojrzałe.

Dlaczego Ogliarolę Barese zastępuje się Coratiną?

Głównym powodem jest silna przemienność owocowania Ogliaroli, która rodzi obficie co drugi rok. Coratina daje plon regularniej i więcej oleju z hektara, a jej intensywny styl lepiej odpowiadał modzie na oliwy gorzkie i bogate w polifenole. Ogliarola pozostała jednak ważna jako zapylacz Coratiny i składnik łagodnych kupaży.

W jakim oznaczeniu DOP występuje Ogliarola Barese?

Najważniejsze jest Terra di Bari DOP z podstrefą Bitonto, gdzie Cima di Bitonto i Coratina muszą stanowić co najmniej 80% oliwy. Ogliarola wchodzi też w skład oliwy Dauno DOP z podstrefy Sub-Appennino. Oliwy z regionu, które spełniają jego wymagania, mogą też nosić oznaczenie Olio di Puglia IGP.

Do czego najlepiej używać oliwy z Ogliaroli Barese?

Najlepiej sprawdza się w daniach, w których oliwa ma podkreślić smak, a nie dominować: na focaccii, z rybami, ośmiornicą, owocami morza, gotowanymi warzywami i świeżymi serami. Nadaje się także do wypieków i do przypiekania makaronu. Do mocnych dań mięsnych i zup strączkowych lepiej wybrać intensywniejszą oliwę.

Jak długo zachowuje świeżość oliwa z Ogliaroli Barese?

Najlepiej smakuje w ciągu około 12 miesięcy od tłoczenia, a po otwarciu butelki w ciągu 2–3 miesięcy. Ma mniej polifenoli niż Coratina, więc jej aromat szybciej słabnie. Przechowuj ją w chłodnym, ciemnym miejscu i w szczelnie zamkniętej butelce.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu