Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Ciambotta del Gargano: rybacka zupa z Manfredonii i Vieste

Ciambotta del Gargano: rybacka zupa z kilku gatunków ryb i małży, duszonych w pomidorach z czosnkiem, bazylią i oliwą z Peranzany. Przepis i porady

Ciambotta del Gargano: ilustracja

Ciambotta del Gargano, w miejscowym dialekcie ciambott’, to rybacka zupa z wybrzeża półwyspu Gargano: kilka gatunków ryb przybrzeżnych, mątwy, małże i wenusówki duszone w sosie z pomidorów, czosnku, bazylii i dużej ilości oliwy. Podaje się ją na kromkach opieczonego chleba, który nasiąka gęstym, pomarańczowym od oliwy wywarem.

Nie ma jednego kanonicznego przepisu, bo ciambotta powstawała z tego, co zostało w sieciach i nie poszło na sprzedaż. Są za to stałe zasady: co najmniej cztery, pięć gatunków ryb, pomidor i czosnek jako baza, ryby dodawane według twardości mięsa i garnek, którym się potrząsa zamiast mieszać. Poniżej wersja domowa, dopasowana do ryb dostępnych w Polsce.

Przygotowanie45 min
Razem1 godz. 30 min
Trudnośćśredni
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa z prowincji Foggia, np. Peranzana z Dauno DOP

W skrócie

  • Region: Apulia, wybrzeże Gargano w prowincji Foggia: Manfredonia, Mattinata, Vieste, Peschici, Rodi Garganico.
  • Główne składniki: ryby przybrzeżne (skorpena, kurek, ostrosz, żabnica), mątwy, małże, wenusówki, pomidory, czosnek, bazylia.
  • Rola oliwy: duszenie; oliwa jest bazą sosu, łączy się z sokami ryb w emulsję, a na koniec trafia na talerz na surowo.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa, z nutą zielonego pomidora, np. z odmiany Peranzana.
  • Czas przygotowania: 45 minut pracy, ok. 40 minut duszenia, plus 2 godziny odmaczania wenusówek.
  • Poziom trudności: średni; najwięcej pracy wymaga czyszczenie ryb.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Jakie ryby wybrać
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Gargano to skalisty półwysep wcinający się w Adriatyk, nazywany ostrogą włoskiego buta. Po jego północnej stronie, między Vieste a Peschici, stoją trabucchi: drewniane platformy rybackie z wysięgnikami i ogromnymi sieciami, z których łowiono ryby wpływające w przybrzeżne prądy. Po południowej stronie leży Manfredonia, miasto założone w XIII wieku przez króla Manfreda Hohenstaufa i do dziś ważny port rybacki. Na tym wybrzeżu ciambotta była codziennym jedzeniem rybaków.

Słowo ciambotta w dialektach południa oznacza mieszaninę, groch z kapustą. W Bazylikacie, Kalabrii i Kampanii tak nazywa się duszone warzywa, jak w ciambotcie lucanej z bakłażanem i papryką. Na wybrzeżu Gargano to samo słowo przypisano zupie rybnej, bo zasada była identyczna: do garnka szło wszystko, co było pod ręką. W Bari pokrewną nazwę nosi ciambotto, rybny sos do makaronu.

Rybacy gotowali ciambottę z ryb, których nie dało się dobrze sprzedać: małych, ościstych, poranionych w sieci, z kolcami jak skorpeny i ostrosze. Paradoksalnie właśnie te ryby, z dużą ilością kości, głów i kolagenu, dają najlepszą zupę. Do tego garść małży, kilka mątw, pomidory z ogrodu i oliwa z gajów, które na Gargano schodzą niemal do samego morza.

Dziś ciambottę podają restauracje na trabucchi i w portowych trattoriach Vieste i Manfredonii, często jako danie dla dwóch osób, w garnku stawianym na środku stołu. Każdy lokal ma własną wersję, a goście dyskutują głównie o tym, ile pomidorów to „za dużo”.

Jakie ryby wybrać

Najważniejsza jest różnorodność: zupa z jednego gatunku będzie płaska. Dobierz ryby o mięsie twardym, które długo trzyma kształt, ryby delikatne, które dodasz pod koniec, i owoce morza. Ryby kupuj w całości i proś o wypatroszenie, ale głowy i ości zabierz do domu.

Grupa Ryby z Adriatyku Zamienniki w Polsce Czas duszenia
twarde skorpena, kurek, żabnica karmazyn, kurek, żabnica 10–12 minut
delikatne ostrosz, morszczuk, barwena morszczuk, dorsz, dorada 5–6 minut
głowonogi mątwy, kałamarnice mątwy, kałamarnice mrożone 15–20 minut
skorupiaki i małże canocchie, małże, wenusówki krewetki, małże, wenusówki 3–5 minut

Składniki

Na 4 porcje:

Ryby i owoce morza

  • 1,5 kg mieszanych ryb w całości (np. 2 kurki, 1 karmazyn, kawałek żabnicy, 1 morszczuk)
  • 300 g mątw lub kałamarnic
  • 500 g małży
  • 300 g wenusówek
  • 8 dużych krewetek lub canocchie

Na sos

  • 600 g dojrzałych pomidorów lub pomidorków koktajlowych
  • 3 ząbki czosnku
  • 1 mała cebula (opcjonalnie)
  • 1 suszona papryczka peperoncino
  • 100 ml oliwy extra vergine do duszenia
  • 100 ml białego wina (opcjonalnie)
  • 300 ml wywaru z głów ryb lub wody
  • 10 liści bazylii
  • 15 g natki pietruszki
  • sól do smaku

Do podania

  • 8 kromek pszennego chleba na zakwasie
  • 1 ząbek czosnku do natarcia
  • 40 ml oliwy extra vergine na surowo

Przygotowanie

  1. Wenusówki. Wsyp je do miski z wodą osoloną 35 g soli na litr i odstaw na 2 godziny w chłodne miejsce, raz zmieniając wodę. Wypłuczą wtedy piasek. Małże wyszoruj i usuń z nich bisior, ciągnąc go w stronę zawiasu.
  2. Ryby. Oskrob ryby, usuń skrzela i resztki wnętrzności, odetnij płetwy grzbietowe skorpen i ostroszy, bo mają jadowite kolce. Większe ryby pokrój w dzwonka 4–5 cm razem z ością, mniejsze zostaw w całości. Mątwy oczyść i pokrój w paski.
  3. Szybki wywar. Głowy i ości zalej 500 ml zimnej wody, zagotuj i gotuj na małym ogniu 20 minut, zbierając szumowiny. Przecedź; powinno zostać ok. 300 ml klarownego, lekko kleistego wywaru.
  4. Baza. W szerokim garnku o grubym dnie, najlepiej glinianym, podgrzej 100 ml oliwy z posiekanym czosnkiem, cebulą i papryczką na małym ogniu przez 3–4 minuty, aż cebula się zeszkli, a czosnek zacznie pachnieć, nie brązowiejąc. Dodaj mątwy i duś 4 minuty, potem wlej wino i odparuj je przez 2 minuty.
  5. Sos pomidorowy. Dodaj pomidory pokrojone w kostkę, posól lekko i gotuj pod przykryciem 15 minut na małym ogniu. Sos jest gotowy, gdy pomidory się rozpadną, a na brzegach garnka pojawią się pomarańczowe oczka oliwy.
  6. Ryby twarde. Ułóż kawałki twardych ryb w sosie, jeden obok drugiego, i dolej wywar tak, żeby sięgał do połowy ich wysokości. Przykryj i duś 8 minut na małym ogniu. Nie mieszaj łyżką: co 2–3 minuty potrząśnij garnkiem, trzymając go za uchwyty.
  7. Ryby delikatne. Dołóż delikatne ryby i krewetki, znów potrząśnij garnkiem i duś pod przykryciem 5 minut. Mięso ryb twardych powinno już odchodzić od ości, a delikatnych dopiero bieleć.
  8. Małże i wenusówki. Rozłóż je na wierzchu, przykryj i zwiększ ogień do średniego na 3–4 minuty, aż muszle się otworzą. Wyrzuć te, które zostały zamknięte.
  9. Wykończenie. Zdejmij garnek z ognia, dodaj porwaną bazylię, posiekaną natkę i 20 ml surowej oliwy, potrząśnij jeszcze raz. Zostaw pod przykryciem na 5 minut, żeby smaki się połączyły.
  10. Podanie. Opiecz kromki chleba na patelni grillowej lub w tosterze i natrzyj czosnkiem. Połóż chleb na dnie głębokich talerzy, nałóż ryby i owoce morza, zalej sosem i skrop każdą porcję łyżeczką surowej oliwy.
Ciambotty się nie miesza, tylko potrząsa garnkiem; ryba ma zostać w kawałkach, a oliwa związać się z sosem.

Jaka oliwa

W ciambotcie oliwa jest bazą duszenia: na niej pocą się czosnek i cebula, w niej pomidory zamieniają się w sos, a potem łączy się z kolagenowym wywarem z ryb w gęstą emulsję, która oblepia chleb. Przez większość czasu pracuje w obecności wody, więc nie przekracza 100 °C i zachowuje sporo aromatu. Ostatnia porcja trafia na talerz na surowo i podbija zapach morza.

Katalogowy wybór to Peranzana, odmiana z Alto Tavoliere, czyli północnej części prowincji Foggia, wokół Torremaggiore i San Severo. Daje oliwę średnio owocową, z wyraźną nutą zielonego pomidora, karczocha i migdała, z umiarkowaną, dobrze zrównoważoną goryczą i ostrością. Pomidorowy aromat powtarza smak sosu, a łagodność nie przykrywa delikatnych ryb. Peranzanę znajdziesz w oliwach z oznaczeniem Dauno DOP, które obejmuje całą prowincję Foggia i ma cztery podstrefy: Alto Tavoliere, Basso Tavoliere, Gargano i Sub-Appennino; w podstrefie Gargano dominuje miejscowa Ogliarola Garganica.

Jeśli Peranzana jest niedostępna, sięgnij po średnio owocowy kupaż z Olio di Puglia IGP. Bardzo intensywna Coratina sprawdzi się co najwyżej do skropienia, w małej ilości; w sosie jej gorycz zdominowałaby słodycz ryb i małży. Ogólne zasady łączenia oliw z rybami opisujemy w tekście jak dobrać oliwę do potraw.

Na co uważać

Wszystkie ryby naraz. Żabnica i kurek potrzebują dwa razy więcej czasu niż morszczuk, a małże tylko kilku minut. Wrzucone jednocześnie dają zupę, w której część ryb się rozpadła, a część jest jeszcze surowa przy ości. Trzymaj się kolejności: głowonogi, twarde ryby, delikatne ryby, małże.

Mieszanie łyżką. Każde zamieszanie łamie kawałki ryb i zamienia zupę w rybną papkę. Potrząsanie garnkiem wystarczy, żeby sos opłynął ryby i nie przywarł do dna. To stara zasada rybaków z Gargano.

Same filety. Filety bez ości i głów dają zupę wodnistą, bez ciała i głębi. Kości, skóra i głowy oddają kolagen, który zagęszcza sos i wiąże go z oliwą. Jeśli kupujesz filety, dokup głowy i ości na wywar.

Za dużo płynu. Ciambotta to gęsta zupa, bliższa gulaszowi niż rosołowi. Płyn powinien sięgać do połowy ryb, a nie je zakrywać. Nadmiar wywaru rozcieńcza smak pomidorów i oliwy.

Nieodmoczone wenusówki. Jedna muszla z piaskiem psuje cały garnek. Odmaczaj je w słonej wodzie co najmniej 2 godziny, a przed dodaniem do zupy jeszcze raz przepłucz.

Warianty

Na Gargano istnieją wersje bez pomidorów, w bieli, tylko z oliwą, czosnkiem, natką i wywarem rybnym, oraz wersje z dużą ilością pomidorów, bliższe sosowi. Po zjedzeniu ryb resztę sosu wykorzystuje się do makaronu: spaghetti lub linguine ugotowane al dente przerzuca się w gęstym, rybnym sosie na drugi dzień. Spotyka się też domowe wersje z ziemniakami pokrojonymi w kostkę, dodanymi razem z sosem pomidorowym, co czyni z ciambotty pełny, jednogarnkowy obiad.

Zupy rybne z oliwą i pomidorem gotuje się wzdłuż całego włoskiego wybrzeża. Na Adriatyku najbliższa krewna to brodetto alla vastese z Abruzji, z dodatkiem papryki, a po stronie tyrreńskiej zuppa di pesce napoletana i toskańskie cacciucco alla livornese. Kto woli same małże, znajdzie je w impepacie di cozze.

Do stołu

Ciambottę podaje się od razu, w garnku postawionym na środku stołu, z koszykiem opieczonego chleba i miseczką na ości i muszle. Do picia wybierz białe wino z północnej Apulii, np. San Severo z odmiany Bombino Bianco, albo schłodzone rosato z Nero di Troia. W rybackich rodzinach ciambotta była daniem jednodaniowym, po którym podawano tylko owoce.

Gotowej zupy z małżami nie przechowuj dłużej niż do następnego dnia, w lodówce. Lepiej przygotować z wyprzedzeniem bazę: sos pomidorowy i wywar z głów wytrzymają w lodówce 2 dni, a zamrożone do 2 miesięcy. Ryby i owoce morza dodawaj zawsze tuż przed podaniem. O stylach oliw z prowincji Foggia i reszty regionu piszemy w przewodniku oliwa z Apulii.

Pytania i odpowiedzi

Jakie ryby do ciambotty del Gargano?

Najlepiej mieszanka co najmniej czterech gatunków: twardych, jak skorpena, kurek czy żabnica, i delikatnych, jak morszczuk czy ostrosz, plus mątwy i małże. W Polsce dobrze sprawdzają się karmazyn, kurek, żabnica, morszczuk i dorada. Ryby kupuj w całości, bo głowy i ości dają zupie smak.

Czym różni się ciambotta z Gargano od ciambotty z Bazylikaty?

To dwa różne dania o tej samej nazwie. Ciambotta z Gargano to zupa rybna z pomidorami, a ciambotta z Bazylikaty i Kalabrii to duszone warzywa: bakłażany, papryka, ziemniaki i pomidory. Łączy je tylko słowo oznaczające w dialektach południa mieszaninę.

Ile czasu dusi się ciambottę?

Samo duszenie ryb trwa ok. 20 minut: 8 minut ryby twarde, 5 minut delikatne i 3–4 minuty małże. Wcześniej trzeba ok. 20 minut na sos pomidorowy z mątwami. Całość, razem z przygotowaniem ryb, zajmuje półtorej godziny.

Jaka oliwa do zupy rybnej z Apulii?

Najlepsza jest średnio owocowa oliwa z nutą zielonego pomidora, np. z odmiany Peranzana z oznaczeniem Dauno DOP. Nie przykrywa delikatnych ryb i dobrze znosi duszenie. Na koniec trochę tej samej oliwy dodaje się na surowo.

Czy do ciambotty można użyć mrożonych ryb?

Można, zwłaszcza mrożone mątwy, kałamarnice i krewetki, które dobrze znoszą mrożenie. Ryby w całości lepiej kupić świeże, a mrożone filety rozmrażać powoli w lodówce i dodawać pod koniec duszenia. Wywar z głów warto przygotować ze świeżych ryb.

Jak podawać ciambottę del Gargano?

Ciambottę podaje się w głębokich talerzach na kromkach opieczonego chleba natartego czosnkiem, polaną łyżeczką surowej oliwy. Na stole stawia się miseczkę na ości i muszle. Resztę sosu można następnego dnia wykorzystać do makaronu.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu