Dauno DOP to chroniona nazwa pochodzenia oliwy extra vergine z prowincji Foggia, historycznej Daunii, wytwarzanej w czterech wersjach: Alto Tavoliere, Basso Tavoliere, Gargano i Sub-Appennino. Unia Europejska zarejestrowała ją w listopadzie 1997 roku, a na początku 2012 roku zatwierdziła zmiany w dyscyplinarzu.
Każda wzmianka geograficzna odpowiada innemu krajobrazowi i innej odmianie. Na północnym zachodzie króluje Peranzana, na równinie wokół Cerignoli Coratina, na skalistym Gargano Ogliarola Garganica, a na wzgórzach Monti Dauni mieszanka Ogliaroli, Coratiny i Rotondelli. Wzmianka nie oznacza wyższej czy niższej jakości, tylko wskazuje teren i styl oliwy.
- Oznaczenie
- Dauno DOP
- Typ
- Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
- Region
- Apulia
- Obszar
- Gminy prowincji Foggia (historyczna Daunia), podzielone na cztery wzmianki geograficzne
- Odmiany
- Peranzana (min. 80% w Alto Tavoliere), Coratina (min. 70% w Basso Tavoliere), Ogliarola Garganica (min. 70% na Gargano), Ogliarola, Coratina i Rotondella (min. 70% w Sub-Appennino)
- Rejestracja w UE
- 1997
W skrócie
- Typ oznaczenia: DOP, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia, w rejestrze UE od 1997 roku.
- Obszar: prowincja Foggia, podzielona na cztery strefy z własnymi listami gmin.
- Wzmianki: Alto Tavoliere, Basso Tavoliere, Gargano i Sub-Appennino; jedna z nich zawsze towarzyszy nazwie Dauno.
- Odmiany: Peranzana, Coratina, Ogliarola Garganica oraz Rotondella, w proporcjach zależnych od strefy.
- Zbiór i tłoczenie: do 30 stycznia, wprost z drzewa, tłoczenie najpóźniej trzy dni po zbiorze.
- Chemia: kwasowość do 0,6%, nadtlenki do 12 meq O₂/kg, polifenole co najmniej 100 ppm.
Spis treści
Daunia, kraj Daunów
Nazwa oznaczenia pochodzi od Daunii, historycznej krainy na północy Apulii, którą przed podbojem rzymskim zamieszkiwał lud Daunów. Słowo to funkcjonuje jako potoczne określenie prowincji Foggia, a przymiotnik „dauno” spotyka się w nazwach gór, spółdzielni i produktów regionalnych. Prowincja należy do największych we Włoszech i jest bardzo zróżnicowana.
Jej sercem jest Tavoliere delle Puglie, druga co do wielkości równina Italii po Nizinie Padańskiej, od wieków nazywana spichlerzem kraju. Na wschodzie wznosi się wapienny półwysep Gargano, ostroga włoskiego buta, z lasem Foresta Umbra i stromym wybrzeżem między Vieste a Mattinatą. Na zachodzie biegnie pasmo Monti Dauni, apulijska część Apeninów, której najwyższy szczyt przekracza 1100 m. Gaje oliwne występują we wszystkich tych krajobrazach, ale w każdym rosną inne odmiany i obowiązują inne limity plonów.
Cztery strefy, cztery oliwy
Alto Tavoliere
Strefa obejmuje północny skraj równiny: gminy San Severo, Torremaggiore, San Paolo di Civitate, Serracapriola i Chieuti oraz lokalizację Monachelle w gminie Castelnuovo della Daunia. Co najmniej 80% oliwek musi pochodzić z odmiany Peranzana, zwanej też Provenzale. Według miejscowej tradycji nazwa wskazuje na Prowansję, skąd odmiana miała trafić w okolice Torremaggiore, choć ta historia nie ma potwierdzenia w dokumentach.
Plon nie może przekroczyć 10 t oliwek z hektara, a wydajność oliwy 20%. Oliwa ma barwę od zielonej do żółtej, średnio owocowy zapach z nutą świeżych owoców i słodkiego migdała oraz owocowy smak. Peranzana kojarzy się z zielonym pomidorem i karczochem, a jej gorycz jest wyraźnie łagodniejsza niż u Coratiny.
Basso Tavoliere
Południowa część równiny to m.in. Foggia, Cerignola, Orta Nova, Ordona, Carapelle, Stornara, Stornarella, Zapponeta, Margherita di Savoia, San Ferdinando di Puglia i Trinitapoli, a także zachodnie i południowe części gmin Manfredonia, Rignano Garganico, San Giovanni Rotondo i San Marco in Lamis. Trzy z tych gmin, Margherita di Savoia, San Ferdinando di Puglia i Trinitapoli, po utworzeniu prowincji Barletta-Andria-Trani znalazły się poza prowincją Foggia, ale nadal należą do strefy Dauno.
Tutaj co najmniej 70% oliwek musi pochodzić z odmiany Coratina. Limit plonu wynosi 10 t z hektara, a wydajności oliwy 24%. Oliwa jest zielona do żółtej, owocowa, z lekką nutą pieprzu i goryczy. Silne wiatry nad równiną wysuszają glebę, a owoce dojrzewają tu w pełnym słońcu, co daje oliwę gęstą, wyrazistą, z posmakiem karczocha.
Gargano
Wzmianka Gargano obejmuje gminy półwyspu: Vieste, Peschici, Rodi Garganico, Vico del Gargano, Ischitella, Carpino, Cagnano Varano, Sannicandro Garganico, Lesina, Poggio Imperiale, Apricena, Mattinata i Monte Sant’Angelo, a także wschodnie i północne części Manfredonii, Rignano Garganico, San Giovanni Rotondo i San Marco in Lamis. Co najmniej 70% oliwek musi pochodzić z odmiany Ogliarola Garganica, lokalnego typu z rodziny, do której należy też Ogliarola Barese.
Gaje rosną tu często na kamienistych tarasach, wystawione na słone wiatry znad Adriatyku. Limit plonu jest niższy, 9 t z hektara, za to wydajność oliwy może sięgać 25%. Oliwa Dauno Gargano ma barwę zieloną do żółtej, średnio owocowy, ziołowy zapach i smak zakończony nutą migdała. Jest delikatna i słodkawa, przez co dobrze komponuje się z rybami.
Sub-Appennino
Najrozleglejsza strefa obejmuje 30 gmin na wzgórzach Monti Dauni, m.in. Lucerę, Troię, Bovino, Biccari, Orsarę di Puglia, Ascoli Satriano, Deliceto, Sant’Agata di Puglia, Accadię, Celenza Valfortore i Volturino. Odmiany Ogliarola, Coratina i Rotondella, osobno lub razem, muszą stanowić co najmniej 70% oliwek. Plon jest tu najniższy: do 8 t z hektara, z wydajnością oliwy do 22%.
Oliwa Dauno Sub-Appennino ma barwę od zielonej do żółtej, średnio owocowy zapach ze świeżymi owocami i czysty, owocowy smak. Gaje na wysokości kilkuset metrów, osłonięte okolicznymi lasami, dojrzewają później niż na równinie, a oliwa bywa lżejsza i bardziej aromatyczna.
Zasady wspólne dla wszystkich wzmianek
Niezależnie od strefy oliwki trzeba zebrać do 30 stycznia, wprost z drzewa, metodą zwaną brucatura; owoce z ziemi nie wchodzą w grę. Tłoczenie musi się odbyć w ciągu trzech dni od zbioru i wyłącznie metodami mechanicznymi i fizycznymi. W wyjątkowo urodzajnych latach plon może przekroczyć limit najwyżej o 20%, jeśli nadwyżkę odrzuci się przez selekcję owoców.
Gotowa oliwa musi mieć kwasowość nie wyższą niż 0,6%, liczbę nadtlenkową do 12 meq O₂/kg i co najmniej 100 ppm polifenoli ogółem, a w ocenie panelu degustacyjnego co najmniej 6,5 punktu. Rozlew odbywa się w prowincji Foggia, do szkła lub blachy ocynowanej, w opakowaniach do 5 l.
| Wzmianka | Odmiana wiodąca | Plon maks. | Wydajność oliwy maks. | Profil |
|---|---|---|---|---|
| Alto Tavoliere | Peranzana min. 80% | 10 t/ha | 20% | średnio owocowa, świeże owoce, słodki migdał |
| Basso Tavoliere | Coratina min. 70% | 10 t/ha | 24% | owocowa, lekko pieprzna i gorzka |
| Gargano | Ogliarola Garganica min. 70% | 9 t/ha | 25% | średnio owocowa, ziołowa, migdałowy finisz |
| Sub-Appennino | Ogliarola, Coratina, Rotondella min. 70% | 8 t/ha | 22% | średnio owocowa, świeże owoce |
| Wszystkie strefy | zbiór do 30 stycznia, tłoczenie w 3 dni | kwasowość do 0,6% | nadtlenki do 12 meq O₂/kg | polifenole min. 100 ppm, panel min. 6,5 |
Od rzymskiego trapetum do tłoczni spółdzielczej
Oliwkę uprawiano w Daunii co najmniej od czasów rzymskich. W grotach przy opactwie Santa Maria di Pulsano na Monte Sant’Angelo znaleziono fragmenty trapetum, rzymskiej kamiennej kruszarki do oliwek. Z czasem uprawa rozszerzyła się na całą prowincję i osiągnęła szczyt w XVII wieku, a handel oliwą odbywał się w dużej mierze drogą morską.
Równina Tavoliere jest przede wszystkim krainą pszenicy, pomidorów i winorośli, ale oliwki zajmują w prowincji rozległe areały, zwłaszcza wokół Cerignoli, San Severo i na Gargano. Sporą część zbiorów przerabiają spółdzielnie i duże tłocznie, a oliwa trafia na rynek hurtem lub pod regionalnym oznaczeniem Olio di Puglia IGP. Dauno DOP pozostaje oznaczeniem niszowym: pod koniec drugiej dekady XXI wieku zgłoszono do niego około 1,6 tys. ha gajów, najmniej spośród apulijskich nazw pochodzenia. Dla porównania sąsiednia Terra di Bari DOP przekraczała 25 tys. ha.
Prowincja słynie też z oliwek stołowych. Wokół Cerignoli rośnie Bella di Cerignola, jedna z największych oliwek świata, chroniona osobną nazwą La Bella della Daunia DOP. O niej i innych odmianach stołowych piszemy w przewodniku po włoskich oliwkach stołowych.
Smak Dauno przy stole
Cztery wzmianki dają cztery różne narzędzia w kuchni. Alto Tavoliere z Peranzany, owocowa i migdałowa, pasuje do surowych warzyw, sałatek z pomidorami, fasoli i ryb pieczonych w soli. Basso Tavoliere z oliwy z odmiany Coratina to oliwa do potraw o mocnym smaku: zup z ciecierzycy, gotowanej cykorii, grillowanej jagnięciny i makaronu z warzywami liściastymi, w tym orecchiette z cime di rapa.
Delikatna oliwa z Gargano najlepiej smakuje z owocami morza, surowymi rybami i świeżymi serami. Sprawdza się też w kuchni samego półwyspu: w ciambotcie z Gargano, duszonej mieszance warzyw z rybą, i w pieczonych bakłażanach. Sub-Appennino, lekka i czysta w smaku, pasuje do zup z pancotto, czyli chleba gotowanego z warzywami, do ziemniaków i do frittaty z lampascioni, dzikich cebulek typowych dla prowincji Foggia.
Jeśli masz pod ręką dwie wersje, spróbuj ich obok siebie na kromce chleba z Monte Sant’Angelo albo na ugotowanej fasoli. Różnica między słodkawą Ogliarolą z Gargano a pieprzną Coratiną z Cerignoli jest wyraźna, choć obie noszą tę samą nazwę. Więcej o tym, dlaczego jedne oliwy powstają z jednej odmiany, a inne z mieszanki, w tekście kupaż czy monovarietale.
Etykieta i butelka
Na etykiecie Dauno DOP wzmianka geograficzna jest obowiązkowa i nie może być zapisana większą czcionką niż sama nazwa Dauno. Inne nazwy geograficzne, np. gminy czy majątku, wolno podać czcionką nie większą niż połowa wysokości liter nazwy Dauno. Zakazane są przymiotniki pochwalne, a nazwy firm i marek są dozwolone, o ile nie wprowadzają kupującego w błąd. Nazwę gospodarstwa można podać tylko wtedy, gdy wszystkie oliwki pochodzą z jego gajów, a tłoczenie i rozlew odbyły się na miejscu.
Pytania i odpowiedzi
Co oznacza nazwa Dauno na oliwie?
Dauno to chroniona nazwa pochodzenia oliwy extra vergine z prowincji Foggia na północy Apulii. Pochodzi od Daunii, starożytnej krainy zamieszkanej przez lud Daunów. Oliwa z tym oznaczeniem musi spełniać dyscyplinarz zarejestrowany w UE w 1997 roku.
Jakie są wzmianki geograficzne Dauno DOP?
Są cztery: Alto Tavoliere, Basso Tavoliere, Gargano i Sub-Appennino. Każda obejmuje inne gminy i opiera się na innej odmianie wiodącej. Jedna z nich musi się znaleźć na etykiecie obok nazwy Dauno.
Z jakich odmian powstaje oliwa Dauno DOP?
W Alto Tavoliere co najmniej 80% to Peranzana, w Basso Tavoliere co najmniej 70% Coratina, a na Gargano co najmniej 70% Ogliarola Garganica. W strefie Sub-Appennino Ogliarola, Coratina i Rotondella muszą łącznie stanowić co najmniej 70%. Resztę mogą uzupełniać inne odmiany rosnące w gajach.
Czym smakuje oliwa Dauno Gargano?
Dauno Gargano jest delikatna, średnio owocowa, z ziołowym zapachem i migdałowym finiszem. Ma niewielką gorycz i słodkawy charakter, typowy dla Ogliaroli Garganiki. Najlepiej pasuje do ryb, owoców morza i świeżych serów.
Czy Dauno DOP jest gorzka i ostra?
To zależy od wzmianki. Basso Tavoliere z Coratiny ma wyraźną gorycz i pieprzność, a Alto Tavoliere, Gargano i Sub-Appennino są łagodniejsze i bardziej owocowe. Jeśli szukasz oliwy do delikatnych potraw, wybierz Gargano albo Alto Tavoliere.
Kiedy zbiera się oliwki na oliwę Dauno DOP?
Zbiór trwa od jesieni do 30 stycznia, a oliwki muszą być zrywane prosto z drzewa. Tłocznia ma na ich przerobienie najwyżej trzy dni. Na etykiecie zawsze znajdziesz rok zbioru, więc łatwo wybrać oliwę z najnowszej kampanii.
Czym Dauno DOP różni się od oliwy Olio di Puglia IGP z Foggii?
Dauno DOP wiąże oliwę z jedną z czterech stref prowincji Foggia i z konkretną odmianą wiodącą. Olio di Puglia IGP może pochodzić z dowolnego miejsca w Apulii i ma szerszą listę odmian, ale ostrzejsze normy kwasowości i polifenoli. Szerszy kontekst obu oznaczeń znajdziesz w przewodniku Oliwa z Apulii.
