Ogliarola Salentina to tradycyjna odmiana oliwki z półwyspu Salento, czyli południowego krańca Apulii, dająca słodką, delikatną oliwę o łagodnej goryczy i nucie migdała. Razem z Cellina di Nardò przez stulecia tworzyła gaje prowincji Lecce, Brindisi i Taranto, a jej olbrzymie, wiekowe drzewa wyznaczały krajobraz regionu.
Od 2013 roku ta odmiana jest też jedną z głównych ofiar Xylella fastidiosa. Bakteria okazała się dla niej szczególnie groźna, a miliony drzew w Salento uschły w ciągu kilku sezonów. Dlatego historia Ogliaroli Salentiny to jednocześnie opowieść o dawnej potędze handlu oliwą i o tym, jak region szuka dla siebie nowej drogi. Kontekst całej Apulii opisuje przewodnik oliwa z Apulii.
- Odmiana
- Ogliarola Salentina
- Pochodzenie
- Apulia, półwysep Salento (prowincje Lecce, Brindisi i Taranto)
- Region
- Apulia
- Przeznaczenie
- oliwa
- Intensywność oliwy
- łagodna
W skrócie
- Nazwy: Ogliarola Salentina, Ogliarola Leccese, Ogliarola di Lecce, lokalnie Oialura lub Sciusciulara.
- Region: Salento, czyli prowincje Lecce, Brindisi i wschodnia część prowincji Taranto.
- Drzewo: silne, długowieczne, o szerokiej koronie, odporne na suszę, często o rozmiarach drzew monumentalnych.
- Owoc: mały, owalny, dojrzewający od zielonego do czarnofioletowego.
- Oliwa: łagodna i słodka, z nutą migdała, trawy i dojrzałego owocu, z delikatną goryczą i ostrością.
- Xylella: jedna z najbardziej podatnych odmian, z bardzo wysokim stężeniem bakterii w zakażonych drzewach.
- Oznaczenia: Terra d’Otranto DOP i Collina di Brindisi DOP.
Spis treści
- Oliwka do oleju z Ziemi Otranto
- Gallipoli, podziemne tłocznie i oliwa do lamp
- Drzewa, które pamiętają królestwo Neapolu
- Mały owoc i pytanie o termin zbioru
- Smak: słodycz i migdał
- Dlaczego epidemia uderzyła w nią najmocniej
- Oznaczenia DOP i przyszłość odmiany
- Ogliarola Salentina w kuchni
- Pytania i odpowiedzi
Oliwka do oleju z Ziemi Otranto
Pierwszy człon nazwy mówi o przeznaczeniu: w dawnym języku ogliarola to oliwka „do oleju”, a nie na stół. Przymiotnik „salentina” odróżnia ją od Ogliaroli Barese z okolic Bari, z którą łączy ją tylko nazwa i łagodny styl oliwy. W Lecce mówi się też Ogliarola Leccese, a w wiejskich gwarach przetrwały takie określenia jak Oialura czy Sciusciulara.
Ciekawostką są nazwy z północnego skraju Salento i pogranicza z prowincją Bari: Cima di Mola, Cima di Monopoli i Fasanese. Wiele katalogów odmian traktuje je jako synonimy Ogliaroli Salentiny albo jej bardzo bliskie typy lokalne. Cima di Mola ma nawet własne miejsce w dyscyplinarzu Terra di Bari DOP, w podstrefie Murgia dei Trulli e delle Grotte, obejmującej okolice Alberobello, Castellany i Monopoli.
Gallipoli, podziemne tłocznie i oliwa do lamp
Przez większą część epoki nowożytnej oliwa z Salento była towarem eksportowym, ale nie trafiała na stoły. Port w Gallipoli należał do najważniejszych ośrodków handlu olejem na Morzu Śródziemnym, a statki zabierały stamtąd olio lampante, czyli oliwę do lamp, do Anglii, Francji, Niderlandów i Rosji. Służyła do oświetlania ulic i domów, do produkcji mydła i do natłuszczania wełny w przędzalniach.
Do takiego zastosowania nie potrzeba było świeżości. Oliwki zbierano z ziemi po naturalnym opadnięciu, często tygodniami, i składowano przed tłoczeniem. Tłoczono je w trappeti ipogei, czyli podziemnych tłoczniach wykutych w miękkiej skale wapiennej. Pod ziemią panowała stała, umiarkowana temperatura, która w zimie ułatwiała oddzielanie oliwy od wody, a pracownicy, zwani trappetari, spędzali tam niemal cały sezon, od listopada do wiosny, razem z mułami obracającymi kamienne żarna. Część takich tłoczni udostępniono zwiedzającym, o czym piszemy w przeglądzie muzea oliwy we Włoszech.
Model oparty na oliwie do lamp załamał się wraz z upowszechnieniem nafty i elektryczności. Salento przez długi czas produkowało oliwę o wysokiej kwasowości, przeznaczoną do rafinacji, i dopiero w ostatnich dekadach XX wieku część producentów przeszła na zbiór z drzewa i szybkie tłoczenie. Ogliarola Salentina pokazała wtedy, że potrafi dać oliwę extra vergine o łagodnym, eleganckim smaku.
Drzewa, które pamiętają królestwo Neapolu
Drzewo Ogliaroli Salentiny jest silne, długowieczne i z wiekiem przybiera monumentalne rozmiary: szeroka, rozłożysta korona, gruby, wielokrotnie skręcony pień, często wydrążony w środku. Dobrze znosi długie, suche lata Salento, płytkie gleby na wapiennej skale i silne wiatry od morza. Plonowanie jest wyraźnie przemienne, co w tradycyjnym gospodarstwie nie stanowiło problemu, bo rolnicy i tak planowali w cyklu dwuletnim.
Wiele z tych drzew ma kilkaset lat, a niektóre znacznie więcej. Najsłynniejszym ich skupiskiem jest równina między Ostuni, Fasano i Carovigno, którą opisujemy w reportażu równina tysiącletnich oliwek. Apulia chroni drzewa monumentalne specjalną ustawą regionalną z 2007 roku: nie wolno ich wycinać ani przesadzać bez zezwolenia, co w czasach handlu starymi oliwkami jako ozdobą ogrodów miało duże znaczenie.
Mały owoc i pytanie o termin zbioru
Owoc jest mały, owalny, z niewielką pestką. Dojrzewając, przechodzi od zieleni przez fiolet do czerni. Oliwa z owoców w pełni dojrzałych jest bardzo słodka, miękka i ma niewiele polifenoli, więc szybciej się starzeje.
Badacze z Bari, porównując oliwy z owoców zielonych, częściowo przebarwionych i całkiem czarnych, zalecali dla Ogliaroli Salentiny zbiór wcześniejszy niż tradycyjny. Oliwy z zielonych owoców miały więcej polifenoli i dłuższy czas indukcji, czyli wyższą odporność na utlenianie. Dla Coratiny, która z natury jest bardzo gorzka, ci sami autorzy sugerowali przeciwnie: zbiór nieco późniejszy. To dobry przykład, że nie ma jednego najlepszego terminu zbioru dla całej Apulii.
Smak: słodycz i migdał
Oliwa z Ogliaroli Salentiny ma barwę od złotej do zielonkawej, owocowość lekką lub średnią i aromaty słodkiego migdała, świeżej trawy, czasem dojrzałego pomidora i jabłka. W ustach jest miękka, z delikatną goryczą i krótką, przyjemną ostrością. Polifenoli jest zwykle mniej niż w oliwach z północnej Apulii, orientacyjnie 150–350 mg/kg, przy czym oliwy z wczesnego zbioru mogą przekraczać ten zakres.
| Termin zbioru | Barwa owoców | Charakter oliwy |
|---|---|---|
| październik | przeważnie zielone | trawa, karczoch, wyraźniejsza gorycz, najwięcej polifenoli |
| listopad | zielone i fioletowe | słodki migdał, jabłko, harmonijna i miękka |
| grudzień i później | ciemne do czarnych | bardzo słodka, płaska, szybciej się starzeje |
W kupażach Ogliarola Salentina wnosi słodycz i okrągłość. Tradycyjnie łączono ją z Cellina di Nardò, która dodaje oliwie struktury i nuty ziołowe. Ta para odmian, zmieszana w gajach i w tłoczniach, przez stulecia definiowała smak oliwy z Salento.
Dlaczego epidemia uderzyła w nią najmocniej
Xylella fastidiosa, bakteria rozwijająca się w naczyniach przewodzących wodę, została wykryta w okolicach Gallipoli jesienią 2013 roku. Przenoszą ją owady wysysające sok z roślin, głównie pienik ślinianka. Zakażone drzewo stopniowo traci zdolność transportu wody, a jego gałęzie zasychają, jakby spalił je ogień.
Ogliarola Salentina okazała się jedną z najbardziej podatnych odmian. W badaniach terenowych z 2017 roku w gaju w Racale wszystkie badane drzewa tej odmiany dały wynik dodatni, a stężenie bakterii w zakażonych roślinach sięgało kilku milionów komórek na mililitr, czyli było najwyższe spośród porównywanych odmian. Odmiana uznana za odporną, FS-17, miała w tych samych badaniach około stokrotnie mniej bakterii. Zakażone drzewa Ogliaroli wykazywały silne zasychanie i zaburzenia ekspresji genów związanych ze stresem wodnym.
Skala strat jest ogromna. Instytut ochrony roślin CNR szacował w 2023 roku, że epidemia nieodwracalnie zagroziła ponad 10 milionom drzew oliwnych na obszarze około 8000 km², czyli mniej więcej 40% powierzchni regionu. Monumentalne drzewa Ogliaroli Salentiny z okolic Lecce i Gallipoli w dużej części uschły, a krajobraz Salento zmienił się nie do poznania. Mechanizm zakażenia, mapę stref i środki zaradcze omawia osobny tekst: Xylella fastidiosa w Apulii.
Oznaczenia DOP i przyszłość odmiany
Ogliarola Salentina jest jedną z dwóch odmian podstawowych Terra d’Otranto DOP. Oliwa z tym oznaczeniem musi pochodzić w co najmniej 60% z Cellina di Nardò i Ogliaroli (salentyńskiej lub leccese). Ponieważ epidemia zniszczyła większość gajów tych odmian, ministerstwo rolnictwa na wniosek konsorcjum zgodziło się na tymczasowe zmiany: w kampaniach 2023/24 i 2024/25 do puli 60% wolno było wliczyć także Leccino i Favolosę, czyli FS-17, dwie odmiany odporne na bakterię.
Drugim oznaczeniem jest Collina di Brindisi DOP, obejmujące wzgórza północnej części prowincji Brindisi. Tam Ogliarola musi stanowić co najmniej 70% oliwy, a reszta może pochodzić z Cellina di Nardò, Coratiny, Frantoio, Leccino, Picholine i innych odmian obecnych w okolicy. Epidemia dotarła tu później niż na południe Salento, ale i na tych wzgórzach wiele gajów ucierpiało, więc oliwy z tym oznaczeniem są coraz rzadsze.
Przyszłość odmiany zależy od kilku czynników. W strefie zakażonej nie wolno jej sadzić, więc przetrwa tam głównie w kolekcjach i w pojedynczych drzewach, które z niejasnych przyczyn opierają się chorobie. Naukowcy badają takie rośliny jako potencjalne źródło odporności. Lokalne typy, takie jak Cima di Mola, rosną też dalej na północ, w prowincji Bari, co daje odmianie szansę przetrwania poza najbardziej zniszczonym obszarem.
Ogliarola Salentina w kuchni
To oliwa do dań, w których liczy się delikatność. Klasycznym połączeniem w Salento jest frisella, czyli podwójnie pieczony krążek pszennego lub jęczmiennego chleba, zmoczony szybko w wodzie, przykryty pokrojonymi pomidorami, oregano i solą i polany obficie oliwą. Słodka Ogliarola podkreśla tu smak pomidorów, nie konkurując z nimi.
Świetnie pasuje do świeżych serów, takich jak burrata: w daniu burrata con pane e olio mocna oliwa przykryłaby śmietankowy smak sera, a łagodna Ogliarola tylko go podkreśla. Sprawdza się też w pettole, smażonych kulkach z ciasta drożdżowego, tradycyjnie przygotowywanych w Apulii w okresie świątecznym: smażenie na łagodnej oliwie daje kulki o czystym, lekko migdałowym smaku.
Poza tym Ogliarola Salentina dobrze komponuje się z surowymi i gotowanymi rybami, sałatkami z owocami morza, gotowanymi warzywami, puree z ziemniaków i ciastami na oliwie. Gorzej wypada przy mocno przyprawionych daniach mięsnych i zupach ze strączków, gdzie potrzebna jest intensywniejsza oliwa.
Pytania i odpowiedzi
Czym jest Ogliarola Salentina?
Ogliarola Salentina to tradycyjna odmiana oliwki z półwyspu Salento w Apulii. Daje łagodną, słodką oliwę o nucie migdała i delikatnej goryczy. Razem z Cellina di Nardò przez stulecia była podstawą oliwiarstwa prowincji Lecce, Brindisi i Taranto.
Czy Ogliarola Salentina jest podatna na Xylellę?
Tak, to jedna z najbardziej podatnych odmian na Xylella fastidiosa. W badaniach terenowych zakażone drzewa miały najwyższe stężenie bakterii spośród porównywanych odmian i silnie zasychały. Właśnie dlatego epidemia w Salento zniszczyła tak wiele jej monumentalnych drzew.
Czy można jeszcze kupić oliwę z Ogliaroli Salentiny?
Tak, choć jest jej znacznie mniej niż przed epidemią. Oliwy z tej odmiany produkuje się głównie w północnej części Salento i na wzgórzach prowincji Brindisi, w strefach mniej zniszczonych. Szukaj oznaczenia Collina di Brindisi DOP lub napisu „monocultivar Ogliarola”.
Jak smakuje oliwa z Ogliaroli Salentiny?
To oliwa słodka, miękka i delikatna, pachnąca migdałem, dojrzałym owocem i trawą, z łagodną, krótką goryczą i ostrością. Przy wczesnym zbiorze oliwa ma więcej zielonych nut i polifenoli.
Czym różni się Ogliarola Salentina od Cellina di Nardò?
Ogliarola Salentina daje oliwę słodszą i delikatniejszą, a Cellina di Nardò bardziej ziołową, z wyraźniejszą goryczą i ostrością. Obie odmiany tradycyjnie rosną razem w gajach Salento i są podstawą Terra d’Otranto DOP. Obie są też bardzo podatne na Xylellę.
Co to jest olio lampante?
Olio lampante to dosłownie oliwa do lamp, czyli oliwa z wadami i wysoką kwasowością, niezdatna do spożycia bez rafinacji. Przez stulecia Salento eksportowało ją przez port w Gallipoli do północnej Europy, gdzie służyła do oświetlenia i w przemyśle. Tak nazywa się też najniższą kategorię oliwy z pierwszego tłoczenia.
Czym są trappeti ipogei?
Trappeti ipogei to podziemne tłocznie oliwy wykute w skale wapiennej, typowe dla Salento. Stała temperatura pod ziemią ułatwiała oddzielanie oliwy w zimie, a pracownicy spędzali w nich cały sezon tłoczenia. Część z nich zachowała się i można je zwiedzać, m.in. w Gallipoli i w innych miasteczkach półwyspu.
Do jakich potraw pasuje oliwa z Ogliaroli Salentiny?
Najlepiej pasuje do dań delikatnych: friselli z pomidorami, burraty, ryb, owoców morza, gotowanych warzyw i wypieków. Dobrze sprawdza się też do smażenia pettole. Do mocnych dań mięsnych lepiej wybrać oliwę intensywniejszą.
