Magazyn o oliwie z Italii
Przewodnik

Oliwa z Apulii: przewodnik po największym oliwnym regionie Włoch

Oliwa z Apulii: Coratina, Ogliarola, Peranzana i Cellina di Nardò, sześć oznaczeń DOP i IGP, wiekowe drzewa, Xylella i porady, jak wybrać dobrą butelkę

Oliwa z Apulii: przewodnik po największym oliwnym regionie Włoch: ilustracja

Oliwa z Apulii to oliwa z wysuniętego najdalej na południowy wschód regionu Włoch, który w wielu sezonach daje 40–50% krajowej produkcji. Rośnie tu około 60 mln drzew oliwnych, a gaje Apulii zajmują mniej więcej jedną trzecią włoskiej powierzchni uprawy oliwki. Styl jest bardzo zróżnicowany: od łagodnych, migdałowych oliw z Ogliaroli po jedne z najbardziej gorzkich i pikantnych oliw świata, tłoczone z Coratiny.

Region kojarzy się z czerwoną ziemią, kamiennymi murkami i drzewami o skręconych pniach, z których wiele liczy kilkaset lat. Ponad 5 mln apulijskich oliwek uznaje się za drzewa wielowiekowe lub tysiącletnie. Jednocześnie to region, który najmocniej odczuł epidemię Xylelli: na południu, w Salento, krajobraz gajów zmienił się w ciągu kilkunastu lat.

Region
Apulia
Główne odmiany
Coratina, Ogliarola, Peranzana, Cellina di Nardò

W skrócie

  • Region: Apulia, od Gargano i Tavoliere na północy po Salento na południu; prowincje Foggia, Barletta-Andria-Trani, Bari, Taranto, Brindisi i Lecce.
  • Odmiany: Coratina, Ogliarola Barese, Ogliarola Salentina, Peranzana i Cellina di Nardò, a w nowych nasadzeniach Leccino i Favolosa.
  • Oznaczenia: Olio di Puglia IGP oraz DOP Terra di Bari, Dauno, Collina di Brindisi, Terra d’Otranto i Terre Tarentine.
  • Smak: od delikatnego i migdałowego po bardzo gorzki i ostry, z karczochem, cykorią i zielonym migdałem.
  • Skala: około 60 mln drzew, w wielu sezonach 40–50% włoskiej oliwy.
  • Sezon: zbiór od października do stycznia, najwcześniej Coratina w okolicach Bari i Andrii.
Spis treści
  1. Czerwona ziemia od Gargano po Salento
  2. Drzewa starsze niż miasta
  3. Odmiany: od ostrej Coratiny po miękką Ogliarolę
  4. Olio di Puglia IGP i pięć DOP
  5. Xylella i nowa mapa gajów
  6. Skala produkcji, tłocznie i spółdzielnie
  7. Kuchnia, która lubi surową oliwę
  8. Kiedy przyjechać i co zobaczyć
  9. Jak wybrać oliwę z Apulii
  10. Pytania i odpowiedzi

Czerwona ziemia od Gargano po Salento

Apulia ciągnie się długim pasem wzdłuż Adriatyku i jest w większości płaska lub łagodnie pagórkowata, co od wieków sprzyjało wielkim gajom. Na północy leżą półwysep Gargano i rozległa równina Tavoliere wokół Foggii, w centrum wapienny płaskowyż Murgia i przybrzeżne pasy Terra di Bari, a na południu półwysep Salento między Adriatykiem a Morzem Jońskim. Pod drzewami widać terra rossa, czerwoną glinę powstałą z wietrzenia wapieni, bogatą w żelazo i dobrze przepuszczalną.

Klimat jest gorący i suchy: lato trwa od maja do września, opadów jest mało, a wiele gajów rośnie bez nawadniania. Łagodne zimy sprzyjają oliwce, ale upał i susza w czasie kwitnienia potrafią obniżyć plon o kilkadziesiąt procent. Dlatego produkcja Apulii, a wraz z nią całych Włoch, mocno waha się z sezonu na sezon. W 2022 roku apulijska produkcja oliwy extra vergine spadła mniej więcej o połowę.

Drzewa starsze niż miasta

Najbardziej znanym krajobrazem jest równina między Ostuni, Fasano, Carovigno i Monopoli, gdzie rosną tysiące wiekowych oliwek o pniach skręconych jak liny. Wiele z nich ma kilkaset lat, a o niektórych miejscowi mówią, że pamiętają czasy rzymskie, gdy tędy biegła Via Traiana. Region chroni takie drzewa specjalną ustawą z 2007 roku i prowadzi ich rejestr, a wycięcie lub przesadzenie drzewa monumentalnego wymaga zgody urzędu.

O dawnej skali produkcji przypominają frantoi ipogei, podziemne tłocznie wykute w skale, szczególnie liczne w Salento, m.in. w Gallipoli i Presicce. Pracowano w nich od listopada do wiosny, w stałej temperaturze, przy świetle lamp oliwnych, a ludzie i muły często spędzali pod ziemią cały sezon. Duża część tej produkcji była olejem lampowym, który w XVIII i XIX wieku wypływał z portu w Gallipoli do miast północnej Europy, gdzie służył do oświetlenia i w przemyśle.

Apulia ma około 60 mln drzew oliwnych i w wielu sezonach tłoczy blisko połowę włoskiej oliwy.

Odmiany: od ostrej Coratiny po miękką Ogliarolę

Coratina

Coratina pochodzi z okolic Corato w prowincji Bari i jest najważniejszą odmianą środkowej Apulii. Owoc zawiera zwykle 23–27% oleju i bardzo dużo polifenoli, dlatego oliwa jest intensywnie gorzka i pikantna, z nutami karczocha, cykorii, zielonego migdała i liścia. To jedna z najbardziej stabilnych oliw: dobrze znosi przechowywanie i długo zachowuje świeżość. Drzewo jest odporne na chłód i obficie plonuje, dlatego Coratinę sadzi się także w Argentynie, Urugwaju i Australii.

Ogliarola Barese i Ogliarola Salentina

Ogliarola Barese, nazywana też Cima di Bitonto, dominuje wokół Bitonto i daje oliwy delikatne, słodkawe, z nutą migdała i jabłka. Ogliarola Salentina, typowa dla Salento i okolic Brindisi, to odrębna odmiana o podobnie łagodnym profilu. Obie dobrze łagodzą Coratinę w kupażach, ale Ogliarola Salentina okazała się bardzo podatna na Xylellę.

Peranzana

Peranzana to odmiana północnej Apulii, z okolic Torremaggiore i San Severo w prowincji Foggia. Ma średni, równy owoc i nadaje się zarówno na oliwę, jak i na oliwki stołowe. Jej oliwa jest średnio owocowa, z nutą zielonego pomidora, migdała i świeżej trawy, ze zrównoważoną goryczą.

Cellina di Nardò

Cellina di Nardò to tradycyjna odmiana Salento o drobnym, ciemnym owocu. Dawniej zbierano ją późno, często z ziemi, i przerabiano na olej lampowy, ale wcześnie zbierana daje miękką, owocową oliwę z nutą dojrzałych owoców i karczocha. Razem z Ogliarolą Salentiną stanowiła podstawę gajów Salento i należy do odmian, które Xylella dotknęła najmocniej.

Leccino i Favolosa

Po epidemii w Salento sadzi się przede wszystkim Leccino i Favolosę (FS-17), dwie odmiany, które wykazały tolerancję na bakterię. Leccino przywędrowało z Toskanii, a Favolosa to młoda odmiana wyselekcjonowana przez włoskich naukowców, plenna i dobrze znosząca gęstsze nasadzenia.

Olio di Puglia IGP i pięć DOP

Apulia ma sześć oznaczeń oliwy. Pierwsze DOP zarejestrowano w drugiej połowie lat 90., a Olio di Puglia IGP Komisja Europejska zatwierdziła pod koniec 2019 roku. IGP obejmuje cały region i wymaga, by co najmniej 70% gaju stanowiło dziewięć odmian: Coratina, Cima di Bitonto (Ogliarola Barese), Ogliarola Salentina, Cellina di Nardò, Peranzana, Cima di Melfi, Frantoio, Leccino i Favolosa. Oliwę trzeba zabutelkować w Apulii w roku produkcji, a logo oznaczenia przedstawia starożytną rzymską monetę.

Oznaczenie Obszar Główne odmiany Charakter
Olio di Puglia IGP cała Apulia dziewięć odmian, łącznie min. 70% zależny od kupażu, od łagodnego po intensywny
Terra di Bari DOP prowincje Bari i Barletta-Andria-Trani Coratina, Ogliarola Barese, Cima di Mola owocowy, gorzki i pikantny
Dauno DOP prowincja Foggia Peranzana, Coratina, Ogliarola Garganica, Rotondella od średniego po intensywny
Collina di Brindisi DOP wzgórza prowincji Brindisi przewaga Ogliaroli łagodny, owocowy
Terra d’Otranto DOP Salento: prowincja Lecce i części prowincji Brindisi i Taranto Cellina di Nardò, Ogliarola Salentina miękki, owocowy
Terre Tarentine DOP prowincja Taranto Leccino, Coratina, Ogliarola, Frantoio średnio owocowy, zrównoważony

Terra di Bari DOP ma trzy wzmianki geograficzne: Castel del Monte wokół Andrii i Corato, gdzie króluje Coratina, Bitonto z Ogliarolą Barese i Coratiną oraz Murgia dei Trulli e delle Grotte, z odmianą Cima di Mola. Kwasowość nie może przekroczyć 0,6%. Dauno DOP dzieli się na cztery strefy: Alto Tavoliere z Peranzaną, Basso Tavoliere z Coratiną, Gargano z Ogliarolą Garganicą oraz Sub-Appennino. Collina di Brindisi DOP to łagodne oliwy ze wzgórz wokół Ostuni i Carovigno, Terra d’Otranto DOP obejmuje Salento, a Terre Tarentine DOP wzgórza wokół Tarentu.

Xylella i nowa mapa gajów

Bakteria Xylella fastidiosa, przenoszona przez owady ssące soki roślin, została potwierdzona w Salento w 2013 roku i był to pierwszy udokumentowany przypadek w Europie. Choroba zatyka naczynia przewodzące wodę, a zaatakowane drzewo usycha od gałęzi w ciągu kilku lat. Do 2019 roku obumarło szacunkowo około 21 mln drzew na obszarze około 7,5 tys. km², głównie w prowincjach Lecce, Brindisi i Taranto.

Skutki widać w krajobrazie i w statystykach. Szare, uschnięte gaje zastąpiły zielone pola wokół Lecce, wiele małych tłoczni zamknięło się z braku owoców, a ciężar produkcji przesunął się na północ: do prowincji Bari, Barletta-Andria-Trani i Foggia. W Salento trwa odbudowa z odmianami tolerancyjnymi, ale nowe drzewa zaczynają dobrze plonować dopiero po kilku latach, a krajobrazu wiekowych gajów nie da się szybko odtworzyć. Bakteria nie jest groźna dla ludzi i nie przechodzi do oliwy.

Skala produkcji, tłocznie i spółdzielnie

Apulia to oliwne zagłębie Włoch: na około jedną trzecią krajowej powierzchni gajów przypada w dobrych latach blisko połowa produkcji. Owoce przerabia kilkaset tłoczni, od rodzinnych frantoi po duże spółdzielnie zrzeszające setki rolników. W większych gajach zbiór jest zmechanizowany, z otrząsaczami pni i siatkami, a w starych gajach z wysokimi drzewami nadal pracuje się ręcznie.

Przez dziesięciolecia duża część apulijskiej oliwy trafiała w beczkach i cysternach do rozlewni w środkowych i północnych Włoszech, gdzie stawała się anonimowym składnikiem mieszanek. Coraz więcej tłoczni butelkuje jednak oliwę u siebie, pod własną nazwą, często jako oliwę jednoodmianową z Coratiny, Peranzany czy Ogliaroli. Takie butelki regularnie zdobywają wysokie oceny w krajowych przewodnikach i konkursach.

Kuchnia, która lubi surową oliwę

Apulijska kuchnia jest prosta, roślinna i hojna w oliwę. Najbardziej znane danie, orecchiette z rzepą, to ręcznie robione makaronowe uszka z liśćmi cime di rapa, podsmażonymi w oliwie z czosnkiem i anchois. Fave e cicorie, czyli purée z suszonego bobu z dziką cykorią, kończy się grubym strumieniem surowej oliwy, a frisella, podwójnie pieczony obwarzanek, po krótkim namoczeniu dostaje pomidora, sól i dużo oliwy.

Oliwa trafia też do ciasta: taralli wyrabia się z mąki, białego wina i oliwy, a wysoka focaccia barese ma ziemniaki w cieście i pomidorki na wierzchu. Do strączków, gorzkich warzyw i grillowanego mięsa najlepiej pasuje intensywna Coratina. Do ryb, małży, burraty i surowych warzyw wybierz łagodniejszą Ogliarolę albo Peranzanę, które nie przykryją delikatnych smaków.

Kiedy przyjechać i co zobaczyć

Na oliwną podróż najlepsze są październik i listopad, gdy trwa zbiór, a tłocznie pracują przez całą dobę. Pogoda jest wtedy jeszcze łagodna, a w wielu gospodarstwach można zobaczyć tłoczenie i spróbować świeżej oliwy na kromce chleba z Altamury. Wiosną, od kwietnia do czerwca, gaje są zielone i ciche, a podróż łatwo połączyć z morzem.

Klasyczna trasa prowadzi przez równinę wiekowych oliwek między Ostuni a Fasano, do Valle d’Itria z trullami Alberobello i dalej na Murgię pod Castel del Monte. Na południu warto zejść do podziemnych tłoczni Salento, a na północy pojechać na Gargano, gdzie gaje schodzą prawie do morza. Szczegółową trasę opisujemy w tekście Równina tysiącletnich oliwek.

Jak wybrać oliwę z Apulii

Apulijska oliwa bywa sprzedawana w dużych opakowaniach i po niskich cenach, dlatego tym bardziej opłaca się czytać etykiety. Rozróżnienie jest proste: oliwa z oznaczeniem DOP lub IGP albo z nazwą odmiany i tłoczni to zupełnie inna kategoria niż anonimowa mieszanka „di oliva” z supermarketu.

W tłoczni litr dobrej oliwy extra vergine kosztuje orientacyjnie 8–15 euro, a nagradzane oliwy jednoodmianowe i DOP 20–30 euro za litr. To zwykle mniej niż za porównywalną oliwę z Toskanii, przy podobnej jakości.

Pytania i odpowiedzi

Ile włoskiej oliwy pochodzi z Apulii?

Apulia daje w wielu sezonach 40–50% włoskiej produkcji oliwy, co czyni ją największym oliwnym regionem kraju. Ma około 60 mln drzew i mniej więcej jedną trzecią krajowej powierzchni gajów. Udział zmienia się z roku na rok, bo susza i upał w czasie kwitnienia mocno obniżają plony.

Dlaczego oliwa z Coratiny jest tak gorzka?

Coratina ma jedną z najwyższych zawartości polifenoli wśród oliwek, a to one odpowiadają za gorycz i ostrość. Wcześnie zbierana daje oliwę z nutą karczocha, cykorii i zielonego migdała, która mocno drapie w gardle. Dzięki temu jest bardzo stabilna i długo zachowuje świeżość.

Czy oliwa z Salento jest bezpieczna po epidemii Xylelli?

Tak, bakteria Xylella atakuje drzewa, nie jest groźna dla ludzi i nie przechodzi do oliwy. Epidemia zmniejszyła ilość oliwy z Salento, ale nie wpłynęła na bezpieczeństwo tej, która powstaje. Oliwa z gajów odbudowanych z Leccino i Favolosy ma po prostu inny profil niż dawne oliwy z Celliny i Ogliaroli.

Czym różni się Olio di Puglia IGP od apulijskich DOP?

Olio di Puglia IGP obejmuje cały region i dziewięć odmian, które muszą stanowić co najmniej 70% gaju. DOP dotyczą mniejszych obszarów, takich jak Terra di Bari czy Dauno, i mają węższe zasady co do odmian i miejsca uprawy. Oliwa DOP mówi więc dokładniej, z jakiej okolicy i z jakich drzew pochodzi.

Kiedy najlepiej jechać do Apulii na zbiór oliwek?

Najlepszy czas to październik i listopad, gdy trwa zbiór, a tłocznie pracują bez przerwy. W okolicach Bari i Andrii Coratinę zbiera się zwykle najwcześniej, a w Salento sezon trwa dłużej. Wiosna jest dobra na spokojne zwiedzanie gajów, ale bez tłoczenia.

Do czego używać łagodnej oliwy z Ogliaroli?

Oliwa z Ogliaroli najlepiej pasuje do ryb, małży, burraty, sałatek i surowych warzyw. Jest delikatna, słodkawa i migdałowa, więc nie przykrywa subtelnych smaków. Do strączków, gorzkich warzyw i mięsa lepiej sięgnąć po intensywną Coratinę.

Ile lat mają najstarsze oliwki w Apulii?

Wiele drzew na równinie między Ostuni a Fasano liczy kilkaset lat, a część szacuje się na ponad tysiąc. W całym regionie za drzewa wielowiekowe lub tysiącletnie uznaje się ponad 5 mln oliwek. Takie drzewa są chronione regionalną ustawą i wpisywane do rejestru.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu