Oliwa z Apulii to oliwa z wysuniętego najdalej na południowy wschód regionu Włoch, który w wielu sezonach daje 40–50% krajowej produkcji. Rośnie tu około 60 mln drzew oliwnych, a gaje Apulii zajmują mniej więcej jedną trzecią włoskiej powierzchni uprawy oliwki. Styl jest bardzo zróżnicowany: od łagodnych, migdałowych oliw z Ogliaroli po jedne z najbardziej gorzkich i pikantnych oliw świata, tłoczone z Coratiny.
Region kojarzy się z czerwoną ziemią, kamiennymi murkami i drzewami o skręconych pniach, z których wiele liczy kilkaset lat. Ponad 5 mln apulijskich oliwek uznaje się za drzewa wielowiekowe lub tysiącletnie. Jednocześnie to region, który najmocniej odczuł epidemię Xylelli: na południu, w Salento, krajobraz gajów zmienił się w ciągu kilkunastu lat.
- Region
- Apulia
- Główne odmiany
- Coratina, Ogliarola, Peranzana, Cellina di Nardò
W skrócie
- Region: Apulia, od Gargano i Tavoliere na północy po Salento na południu; prowincje Foggia, Barletta-Andria-Trani, Bari, Taranto, Brindisi i Lecce.
- Odmiany: Coratina, Ogliarola Barese, Ogliarola Salentina, Peranzana i Cellina di Nardò, a w nowych nasadzeniach Leccino i Favolosa.
- Oznaczenia: Olio di Puglia IGP oraz DOP Terra di Bari, Dauno, Collina di Brindisi, Terra d’Otranto i Terre Tarentine.
- Smak: od delikatnego i migdałowego po bardzo gorzki i ostry, z karczochem, cykorią i zielonym migdałem.
- Skala: około 60 mln drzew, w wielu sezonach 40–50% włoskiej oliwy.
- Sezon: zbiór od października do stycznia, najwcześniej Coratina w okolicach Bari i Andrii.
Spis treści
- Czerwona ziemia od Gargano po Salento
- Drzewa starsze niż miasta
- Odmiany: od ostrej Coratiny po miękką Ogliarolę
- Olio di Puglia IGP i pięć DOP
- Xylella i nowa mapa gajów
- Skala produkcji, tłocznie i spółdzielnie
- Kuchnia, która lubi surową oliwę
- Kiedy przyjechać i co zobaczyć
- Jak wybrać oliwę z Apulii
- Pytania i odpowiedzi
Czerwona ziemia od Gargano po Salento
Apulia ciągnie się długim pasem wzdłuż Adriatyku i jest w większości płaska lub łagodnie pagórkowata, co od wieków sprzyjało wielkim gajom. Na północy leżą półwysep Gargano i rozległa równina Tavoliere wokół Foggii, w centrum wapienny płaskowyż Murgia i przybrzeżne pasy Terra di Bari, a na południu półwysep Salento między Adriatykiem a Morzem Jońskim. Pod drzewami widać terra rossa, czerwoną glinę powstałą z wietrzenia wapieni, bogatą w żelazo i dobrze przepuszczalną.
Klimat jest gorący i suchy: lato trwa od maja do września, opadów jest mało, a wiele gajów rośnie bez nawadniania. Łagodne zimy sprzyjają oliwce, ale upał i susza w czasie kwitnienia potrafią obniżyć plon o kilkadziesiąt procent. Dlatego produkcja Apulii, a wraz z nią całych Włoch, mocno waha się z sezonu na sezon. W 2022 roku apulijska produkcja oliwy extra vergine spadła mniej więcej o połowę.
Drzewa starsze niż miasta
Najbardziej znanym krajobrazem jest równina między Ostuni, Fasano, Carovigno i Monopoli, gdzie rosną tysiące wiekowych oliwek o pniach skręconych jak liny. Wiele z nich ma kilkaset lat, a o niektórych miejscowi mówią, że pamiętają czasy rzymskie, gdy tędy biegła Via Traiana. Region chroni takie drzewa specjalną ustawą z 2007 roku i prowadzi ich rejestr, a wycięcie lub przesadzenie drzewa monumentalnego wymaga zgody urzędu.
O dawnej skali produkcji przypominają frantoi ipogei, podziemne tłocznie wykute w skale, szczególnie liczne w Salento, m.in. w Gallipoli i Presicce. Pracowano w nich od listopada do wiosny, w stałej temperaturze, przy świetle lamp oliwnych, a ludzie i muły często spędzali pod ziemią cały sezon. Duża część tej produkcji była olejem lampowym, który w XVIII i XIX wieku wypływał z portu w Gallipoli do miast północnej Europy, gdzie służył do oświetlenia i w przemyśle.
Odmiany: od ostrej Coratiny po miękką Ogliarolę
Coratina
Coratina pochodzi z okolic Corato w prowincji Bari i jest najważniejszą odmianą środkowej Apulii. Owoc zawiera zwykle 23–27% oleju i bardzo dużo polifenoli, dlatego oliwa jest intensywnie gorzka i pikantna, z nutami karczocha, cykorii, zielonego migdała i liścia. To jedna z najbardziej stabilnych oliw: dobrze znosi przechowywanie i długo zachowuje świeżość. Drzewo jest odporne na chłód i obficie plonuje, dlatego Coratinę sadzi się także w Argentynie, Urugwaju i Australii.
Ogliarola Barese i Ogliarola Salentina
Ogliarola Barese, nazywana też Cima di Bitonto, dominuje wokół Bitonto i daje oliwy delikatne, słodkawe, z nutą migdała i jabłka. Ogliarola Salentina, typowa dla Salento i okolic Brindisi, to odrębna odmiana o podobnie łagodnym profilu. Obie dobrze łagodzą Coratinę w kupażach, ale Ogliarola Salentina okazała się bardzo podatna na Xylellę.
Peranzana
Peranzana to odmiana północnej Apulii, z okolic Torremaggiore i San Severo w prowincji Foggia. Ma średni, równy owoc i nadaje się zarówno na oliwę, jak i na oliwki stołowe. Jej oliwa jest średnio owocowa, z nutą zielonego pomidora, migdała i świeżej trawy, ze zrównoważoną goryczą.
Cellina di Nardò
Cellina di Nardò to tradycyjna odmiana Salento o drobnym, ciemnym owocu. Dawniej zbierano ją późno, często z ziemi, i przerabiano na olej lampowy, ale wcześnie zbierana daje miękką, owocową oliwę z nutą dojrzałych owoców i karczocha. Razem z Ogliarolą Salentiną stanowiła podstawę gajów Salento i należy do odmian, które Xylella dotknęła najmocniej.
Leccino i Favolosa
Po epidemii w Salento sadzi się przede wszystkim Leccino i Favolosę (FS-17), dwie odmiany, które wykazały tolerancję na bakterię. Leccino przywędrowało z Toskanii, a Favolosa to młoda odmiana wyselekcjonowana przez włoskich naukowców, plenna i dobrze znosząca gęstsze nasadzenia.
Olio di Puglia IGP i pięć DOP
Apulia ma sześć oznaczeń oliwy. Pierwsze DOP zarejestrowano w drugiej połowie lat 90., a Olio di Puglia IGP Komisja Europejska zatwierdziła pod koniec 2019 roku. IGP obejmuje cały region i wymaga, by co najmniej 70% gaju stanowiło dziewięć odmian: Coratina, Cima di Bitonto (Ogliarola Barese), Ogliarola Salentina, Cellina di Nardò, Peranzana, Cima di Melfi, Frantoio, Leccino i Favolosa. Oliwę trzeba zabutelkować w Apulii w roku produkcji, a logo oznaczenia przedstawia starożytną rzymską monetę.
| Oznaczenie | Obszar | Główne odmiany | Charakter |
|---|---|---|---|
| Olio di Puglia IGP | cała Apulia | dziewięć odmian, łącznie min. 70% | zależny od kupażu, od łagodnego po intensywny |
| Terra di Bari DOP | prowincje Bari i Barletta-Andria-Trani | Coratina, Ogliarola Barese, Cima di Mola | owocowy, gorzki i pikantny |
| Dauno DOP | prowincja Foggia | Peranzana, Coratina, Ogliarola Garganica, Rotondella | od średniego po intensywny |
| Collina di Brindisi DOP | wzgórza prowincji Brindisi | przewaga Ogliaroli | łagodny, owocowy |
| Terra d’Otranto DOP | Salento: prowincja Lecce i części prowincji Brindisi i Taranto | Cellina di Nardò, Ogliarola Salentina | miękki, owocowy |
| Terre Tarentine DOP | prowincja Taranto | Leccino, Coratina, Ogliarola, Frantoio | średnio owocowy, zrównoważony |
Terra di Bari DOP ma trzy wzmianki geograficzne: Castel del Monte wokół Andrii i Corato, gdzie króluje Coratina, Bitonto z Ogliarolą Barese i Coratiną oraz Murgia dei Trulli e delle Grotte, z odmianą Cima di Mola. Kwasowość nie może przekroczyć 0,6%. Dauno DOP dzieli się na cztery strefy: Alto Tavoliere z Peranzaną, Basso Tavoliere z Coratiną, Gargano z Ogliarolą Garganicą oraz Sub-Appennino. Collina di Brindisi DOP to łagodne oliwy ze wzgórz wokół Ostuni i Carovigno, Terra d’Otranto DOP obejmuje Salento, a Terre Tarentine DOP wzgórza wokół Tarentu.
Xylella i nowa mapa gajów
Bakteria Xylella fastidiosa, przenoszona przez owady ssące soki roślin, została potwierdzona w Salento w 2013 roku i był to pierwszy udokumentowany przypadek w Europie. Choroba zatyka naczynia przewodzące wodę, a zaatakowane drzewo usycha od gałęzi w ciągu kilku lat. Do 2019 roku obumarło szacunkowo około 21 mln drzew na obszarze około 7,5 tys. km², głównie w prowincjach Lecce, Brindisi i Taranto.
Skutki widać w krajobrazie i w statystykach. Szare, uschnięte gaje zastąpiły zielone pola wokół Lecce, wiele małych tłoczni zamknięło się z braku owoców, a ciężar produkcji przesunął się na północ: do prowincji Bari, Barletta-Andria-Trani i Foggia. W Salento trwa odbudowa z odmianami tolerancyjnymi, ale nowe drzewa zaczynają dobrze plonować dopiero po kilku latach, a krajobrazu wiekowych gajów nie da się szybko odtworzyć. Bakteria nie jest groźna dla ludzi i nie przechodzi do oliwy.
Skala produkcji, tłocznie i spółdzielnie
Apulia to oliwne zagłębie Włoch: na około jedną trzecią krajowej powierzchni gajów przypada w dobrych latach blisko połowa produkcji. Owoce przerabia kilkaset tłoczni, od rodzinnych frantoi po duże spółdzielnie zrzeszające setki rolników. W większych gajach zbiór jest zmechanizowany, z otrząsaczami pni i siatkami, a w starych gajach z wysokimi drzewami nadal pracuje się ręcznie.
Przez dziesięciolecia duża część apulijskiej oliwy trafiała w beczkach i cysternach do rozlewni w środkowych i północnych Włoszech, gdzie stawała się anonimowym składnikiem mieszanek. Coraz więcej tłoczni butelkuje jednak oliwę u siebie, pod własną nazwą, często jako oliwę jednoodmianową z Coratiny, Peranzany czy Ogliaroli. Takie butelki regularnie zdobywają wysokie oceny w krajowych przewodnikach i konkursach.
Kuchnia, która lubi surową oliwę
Apulijska kuchnia jest prosta, roślinna i hojna w oliwę. Najbardziej znane danie, orecchiette z rzepą, to ręcznie robione makaronowe uszka z liśćmi cime di rapa, podsmażonymi w oliwie z czosnkiem i anchois. Fave e cicorie, czyli purée z suszonego bobu z dziką cykorią, kończy się grubym strumieniem surowej oliwy, a frisella, podwójnie pieczony obwarzanek, po krótkim namoczeniu dostaje pomidora, sól i dużo oliwy.
Oliwa trafia też do ciasta: taralli wyrabia się z mąki, białego wina i oliwy, a wysoka focaccia barese ma ziemniaki w cieście i pomidorki na wierzchu. Do strączków, gorzkich warzyw i grillowanego mięsa najlepiej pasuje intensywna Coratina. Do ryb, małży, burraty i surowych warzyw wybierz łagodniejszą Ogliarolę albo Peranzanę, które nie przykryją delikatnych smaków.
Kiedy przyjechać i co zobaczyć
Na oliwną podróż najlepsze są październik i listopad, gdy trwa zbiór, a tłocznie pracują przez całą dobę. Pogoda jest wtedy jeszcze łagodna, a w wielu gospodarstwach można zobaczyć tłoczenie i spróbować świeżej oliwy na kromce chleba z Altamury. Wiosną, od kwietnia do czerwca, gaje są zielone i ciche, a podróż łatwo połączyć z morzem.
Klasyczna trasa prowadzi przez równinę wiekowych oliwek między Ostuni a Fasano, do Valle d’Itria z trullami Alberobello i dalej na Murgię pod Castel del Monte. Na południu warto zejść do podziemnych tłoczni Salento, a na północy pojechać na Gargano, gdzie gaje schodzą prawie do morza. Szczegółową trasę opisujemy w tekście Równina tysiącletnich oliwek.
Jak wybrać oliwę z Apulii
Apulijska oliwa bywa sprzedawana w dużych opakowaniach i po niskich cenach, dlatego tym bardziej opłaca się czytać etykiety. Rozróżnienie jest proste: oliwa z oznaczeniem DOP lub IGP albo z nazwą odmiany i tłoczni to zupełnie inna kategoria niż anonimowa mieszanka „di oliva” z supermarketu.
W tłoczni litr dobrej oliwy extra vergine kosztuje orientacyjnie 8–15 euro, a nagradzane oliwy jednoodmianowe i DOP 20–30 euro za litr. To zwykle mniej niż za porównywalną oliwę z Toskanii, przy podobnej jakości.
Pytania i odpowiedzi
Ile włoskiej oliwy pochodzi z Apulii?
Apulia daje w wielu sezonach 40–50% włoskiej produkcji oliwy, co czyni ją największym oliwnym regionem kraju. Ma około 60 mln drzew i mniej więcej jedną trzecią krajowej powierzchni gajów. Udział zmienia się z roku na rok, bo susza i upał w czasie kwitnienia mocno obniżają plony.
Dlaczego oliwa z Coratiny jest tak gorzka?
Coratina ma jedną z najwyższych zawartości polifenoli wśród oliwek, a to one odpowiadają za gorycz i ostrość. Wcześnie zbierana daje oliwę z nutą karczocha, cykorii i zielonego migdała, która mocno drapie w gardle. Dzięki temu jest bardzo stabilna i długo zachowuje świeżość.
Czy oliwa z Salento jest bezpieczna po epidemii Xylelli?
Tak, bakteria Xylella atakuje drzewa, nie jest groźna dla ludzi i nie przechodzi do oliwy. Epidemia zmniejszyła ilość oliwy z Salento, ale nie wpłynęła na bezpieczeństwo tej, która powstaje. Oliwa z gajów odbudowanych z Leccino i Favolosy ma po prostu inny profil niż dawne oliwy z Celliny i Ogliaroli.
Czym różni się Olio di Puglia IGP od apulijskich DOP?
Olio di Puglia IGP obejmuje cały region i dziewięć odmian, które muszą stanowić co najmniej 70% gaju. DOP dotyczą mniejszych obszarów, takich jak Terra di Bari czy Dauno, i mają węższe zasady co do odmian i miejsca uprawy. Oliwa DOP mówi więc dokładniej, z jakiej okolicy i z jakich drzew pochodzi.
Kiedy najlepiej jechać do Apulii na zbiór oliwek?
Najlepszy czas to październik i listopad, gdy trwa zbiór, a tłocznie pracują bez przerwy. W okolicach Bari i Andrii Coratinę zbiera się zwykle najwcześniej, a w Salento sezon trwa dłużej. Wiosna jest dobra na spokojne zwiedzanie gajów, ale bez tłoczenia.
Do czego używać łagodnej oliwy z Ogliaroli?
Oliwa z Ogliaroli najlepiej pasuje do ryb, małży, burraty, sałatek i surowych warzyw. Jest delikatna, słodkawa i migdałowa, więc nie przykrywa subtelnych smaków. Do strączków, gorzkich warzyw i mięsa lepiej sięgnąć po intensywną Coratinę.
Ile lat mają najstarsze oliwki w Apulii?
Wiele drzew na równinie między Ostuni a Fasano liczy kilkaset lat, a część szacuje się na ponad tysiąc. W całym regionie za drzewa wielowiekowe lub tysiącletnie uznaje się ponad 5 mln oliwek. Takie drzewa są chronione regionalną ustawą i wpisywane do rejestru.
