Fritto misto all’ascolana to zestaw smażonych w głębokim tłuszczu przysmaków z Ascoli Piceno: faszerowanych oliwek, kostek słodkiego kremu, kotlecików jagnięcych, karczochów i cukinii, często uzupełniony liśćmi szałwii. Wszystko podaje się razem na jednym dużym półmisku, z cytryną i solą, a całość smaży się na łagodnej oliwie w temperaturze 170–180°C.
Danie wymaga planu, bo każdy składnik smaży się inaczej, a krem trzeba przygotować kilka godzin wcześniej. W zamian dostajesz jedno z najbardziej świątecznych dań środkowych Włoch, w którym łagodna oliwa nie jest tłem, tylko narzędziem: od jej temperatury i świeżości zależy, czy panierka będzie chrupiąca i sucha, czy ciężka i nasiąknięta.
W skrócie
- Region: Marche, Ascoli Piceno i południowa część regionu.
- Główne składniki: olive all’ascolana, krem z mleka i żółtek, kotleciki jagnięce, karczochy, cukinia, szałwia, jajka i bułka tarta.
- Rola oliwy: jedyny tłuszcz do smażenia, 1,5 l w garnku, oraz cienka warstwa do wysmarowania formy na krem.
- Najlepsza oliwa: łagodna extra vergine z Marche, z Leccino i Raggii, bez wyraźnej goryczy.
- Czas przygotowania: około 100 minut pracy, 5 godzin razem z tężeniem kremu.
- Poziom trudności: trudny, wymaga kontroli temperatury i smażenia w kilku partiach.
Spis treści
Skąd się wzięło
Smażenie w głębokim tłuszczu ma we włoskiej kuchni długą historię, a fritto misto, czyli mieszanka smażonych kąsków, istnieje w wielu regionach w różnych wersjach. W Piemoncie i Emilii do mięsnego fritto dodaje się słodkie elementy, na przykład smażony grysik czy krem, a w Ascoli Piceno ten zwyczaj spotkał się z miejscową specjalnością, czyli faszerowanymi oliwkami. Tak powstało danie, w którym słodkie i słone sąsiadują na jednym talerzu.
Ascoli od wieków było miastem oliwek. Okoliczne wzgórza dostarczały dużych owoców odmiany Ascolana Tenera, które jako oliwki stołowe trafiały na rynki środkowych Włoch, a z czasem, według miejscowej tradycji w XIX wieku, zaczęto je faszerować mięsem i smażyć. Faszerowane oliwki stały się sercem zestawu, a resztę uzupełniały produkty sezonowe: wiosenna jagnięcina, karczochy i cukinie z ogrodów w dolinie rzeki Tronto.
Fritto misto all’ascolana było i pozostaje daniem świątecznym. Przygotowuje się je na wesela, rodzinne uroczystości i niedzielne obiady, najczęściej wiosną, gdy jagnięcina i karczochy są w sezonie. W centrum Ascoli sprzedaje się też uproszczone wersje uliczne, w papierowych rożkach, zwykle z oliwkami i kremem, czyli tak zwanymi cremini.
Nie ma jednego zamkniętego kanonu składników. Dawniej do zestawu często dodawano smażony móżdżek i wątróbkę jagnięcą, dziś rzadziej spotykane. Stałe elementy to oliwki, krem i jagnięcina; warzywa zmieniają się z porą roku, a szałwia, karczochy czy cukinia zależą od tego, co akurat jest na targu.
Plan smażenia
Kolejność ma znaczenie dla smaku. Warzywa smaży się najpierw, bo nie zostawiają w oliwie zapachu, potem oliwki i krem, a jagnięcinę na końcu, bo tłuszcz i soki z mięsa zmieniają smak oliwy i przywierałyby do delikatnego kremu. Gotowe kawałki trzymasz w piekarniku w 90–100°C na kratce, nigdy pod przykryciem.
| Składnik | Panierka | Temperatura oliwy | Czas smażenia | Znak gotowości |
|---|---|---|---|---|
| Szałwia | jajko, mąka | 170°C | 20–30 s | liście sztywne, jasnozłote |
| Cukinia | mąka, jajko | 175°C | 2–3 min | złota, lekko ugina się |
| Karczochy | mąka, jajko | 170°C | 4–5 min | złote, miękkie przy nakłuciu |
| Olive all’ascolana | mąka, jajko, bułka | 170–175°C | 3–4 min | ciemnozłote, pływają |
| Krem | mąka, jajko, bułka (2 razy) | 175–180°C | 1,5–2 min | złoty, bez pęknięć |
| Kotleciki jagnięce | mąka, jajko, bułka | 170–175°C | 3–4 min | złote, w środku różowe |
Składniki
Na 4 porcje:
Na krem (cremini)
- 500 ml mleka 3,2%
- 3 żółtka
- 80 g cukru
- 60 g mąki pszennej
- 1 paseczek skórki z cytryny bez wosku
- 5 ml oliwy do wysmarowania formy
Na fritto
- 16 gotowych olive all’ascolana, surowych, po panierowaniu
- 8 kotlecików jagnięcych z kostką (ok. 600 g)
- 2 duże karczochy lub 6 małych
- 2 małe cukinie (ok. 300 g)
- 16 dużych liści szałwii
- 1 cytryna do karczochów i 1 do podania
Do panierowania i smażenia
- 150 g mąki pszennej
- 4 jajka
- 250 g drobnej bułki tartej
- 1,5 l łagodnej oliwy extra vergine
- sól do smaku
Przygotowanie
- Zagotuj mleko ze skórką z cytryny do około 80°C, aż zacznie parować, a przy brzegach pojawią się drobne bąbelki; zdejmij z ognia na 5 minut. W misce utrzyj żółtka z cukrem i mąką na gładką masę, wlewaj do niej gorące mleko cienkim strumieniem, cały czas mieszając, a potem przelej z powrotem do garnka i wyjmij skórkę.
- Gotuj krem na średnio małym ogniu, mieszając bez przerwy trzepaczką, 4–6 minut. Jest gotowy, gdy mocno zgęstnieje, a na powierzchni zaczną pękać pojedyncze duże bąble; gotuj go jeszcze minutę, żeby mąka się zaparzyła i nie było czuć jej surowego smaku.
- Wylej krem do formy 20 × 20 cm wysmarowanej oliwą, tak żeby warstwa miała około 2 cm, i przykryj folią przyłożoną bezpośrednio do powierzchni. Ostudź i wstaw do lodówki na co najmniej 3 godziny; krem jest gotowy do krojenia, gdy jest twardy i sprężysty, a nóż wychodzi z niego czysty.
- Karczochy oczyść, odrywając twarde zewnętrzne liście, aż dojdziesz do jasnożółtych, i odetnij górne 2–3 cm. Obierz łodyżki, przekrój karczochy na ćwiartki, usuń kłujące włoski ze środka i pokrój każdą ćwiartkę na pół; od razu wrzucaj kawałki do wody z sokiem z cytryny, a przed smażeniem dokładnie osusz.
- Cukinie pokrój w słupki 1 × 1 × 7 cm i osusz ręcznikiem. Kotleciki jagnięce oczyść z nadmiaru tłuszczu, rozbij mięsną część tłuczkiem do grubości 1 cm i posól; mięso jest dobrze przygotowane, gdy ma równą grubość na całej powierzchni.
- Krem pokrój w kostkę 2,5 cm. Obtaczaj kostki kolejno w mące, jajku, bułce, ponownie w jajku i bułce; kotleciki raz w mące, jajku i bułce. Ułóż wszystko na tacy i wstaw do lodówki na 15 minut, żeby panierka się związała.
- Rozgrzej oliwę w szerokim garnku o średnicy 24 cm, tak żeby warstwa miała 4–5 cm, do 170°C, i nagrzej piekarnik do 90–100°C z kratką na blasze. Najpierw smaż liście szałwii maczane w jajku i oprószone mąką, 20–30 sekund, aż zesztywnieją, a potem karczochy w mące i jajku, 4–5 minut, aż będą złote i miękkie przy nakłuciu widelcem.
- Podnieś temperaturę do 175°C i smaż słupki cukinii w mące i jajku przez 2–3 minuty, aż będą złote. Potem smaż oliwki partiami po 8 sztuk przez 3–4 minuty, aż staną się ciemnozłote i wypłyną na powierzchnię; wszystko odkładaj na kratkę w piekarniku.
- Podnieś temperaturę do 175–180°C i smaż kostki kremu po 6–8 sztuk przez 1,5–2 minuty. Są gotowe, gdy panierka jest złota i nie pękła; jeśli w którymś miejscu pojawi się wyciek kremu, od razu wyjmij kostkę, bo za chwilę rozleje się w oliwie.
- Na końcu smaż kotleciki jagnięce w 170–175°C po 4 sztuki przez 3–4 minuty, obracając je raz. Są gotowe, gdy panierka ma złoty kolor, a mięso przy kości po nacięciu jest różowe i soczyste, z temperaturą około 60–63°C w środku.
- Ułóż wszystkie kawałki na dużym półmisku wyłożonym papierem, posyp lekko solą wszystko oprócz kremu i podaj z ćwiartkami cytryny. Fritto jest w najlepszej formie przez 10–15 minut, dopóki panierka chrupie przy nacisku palcem.
Jaka oliwa
Do fritto misto potrzebujesz łagodnej oliwy extra vergine i to w dużej ilości: 1,5 l w garnku o średnicy 24 cm. Łagodna oliwa nie przenosi goryczy na panierkę i nie kłóci się ze słodkim kremem, a jednocześnie daje delikatny, owocowy posmak, którego nie mają oleje rafinowane. Intensywna, ostra oliwa nadaje się do skropienia sałaty podanej obok, a nie do smażenia.
W Marche dobrym wyborem są oliwy z odmiany Raggia, Leccino i Frantoio w łagodnych kupażach, także z oznaczeniem Marche IGP. Szerzej o oliwach regionu i ich stylach piszemy w przewodniku oliwa z Marche. Sama odmiana Ascolana Tenera daje oliwę delikatną, ale jest uprawiana głównie na oliwki stołowe, więc oliwa z niej trafia do sprzedaży rzadko.
Dobrej jakości extra vergine ma punkt dymienia zwykle w przedziale 190–210°C, czyli bezpiecznie powyżej temperatur w tym przepisie, i dzięki przewadze kwasu oleinowego oraz polifenolom wolniej się utlenia niż wiele olejów roślinnych. To ważne przy długim smażeniu w kilku partiach: oliwa wytrzymuje godzinę pracy w 170–180°C bez wyraźnych zmian smaku, jeśli nie przekraczasz tej temperatury.
Po smażeniu przecedź ostudzoną oliwę przez gazę do ciemnej butelki. Ponieważ smażyłeś w niej jagnięcinę, użyj jej ponownie tylko do mięsa lub warzyw, nie do słodkich wypieków, i nie więcej niż 2–3 razy. Wymień ją, gdy ściemnieje, zgęstnieje lub zacznie się pienić, a sposoby przechowywania opisujemy w tekście o przechowywaniu oliwy.
Na co uważać
Niedogotowany krem. Krem z mąką musi zawrzeć i gotować się jeszcze minutę, bo inaczej skrobia nie zżeluje się w pełni. Taki krem nie tężeje dostatecznie w lodówce, ma smak surowej mąki i rozpływa się w gorącej oliwie, rozsadzając panierkę.
Zła kolejność smażenia. Jagnięcina usmażona na początku zostawia w oliwie tłuszcz, zapach i drobiny panierki, które później przywierają do kremu i warzyw. Krem smażony po mięsie ma lekko baranią nutę. Trzymaj się kolejności: warzywa, oliwki, krem, mięso.
Mokre warzywa. Karczochy prosto z wody z cytryną i niewysuszona cukinia wywołują w gorącej oliwie gwałtowne pryskanie i obniżają jej temperaturę. Panierka nie trzyma się mokrej powierzchni. Osusz każdy kawałek ręcznikiem przed obtoczeniem w mące.
Za grube kotleciki. Kotlecik o grubości 2 cm potrzebuje tyle czasu, że panierka zdąży się przypalić, zanim mięso dojdzie przy kości. Rozbicie do 1 cm daje równą, szybką obróbkę, a mięso zostaje różowe i soczyste.
Gotowe kawałki pod przykryciem. Fritto przykryte folią albo pokrywką paruje i po 5 minutach traci chrupkość. Trzymaj usmażone kawałki w jednej warstwie na kratce w piekarniku nagrzanym do 90–100°C, z uchylonymi drzwiczkami.
Warianty
Starsza, bardziej wiejska wersja zawiera smażony móżdżek i wątróbkę jagnięcą, a czasem także kalafior i kawałki kurczaka. W restauracjach w Ascoli spotyka się też zestaw zredukowany do oliwek i kremu, podawany jako przekąska do aperitivo; to najprostsza wersja do zrobienia w domu, gdy nie masz czasu na pełne fritto.
W cieplejszych miesiącach karczochy zastępuje się kwiatami cukinii, nadziewanymi czasem mozzarellą i anchois, a zimą karczochy mogą zastąpić kawałki kalafiora lub kopru włoskiego. Inną odmianą smażenia karczochów jest rzymska technika, opisana w przepisie na carciofi alla giudia, w której smaży się je w całości, bez panierki.
Fritto misto ma krewnych w całych Włoszech: mięsne w Piemoncie i Emilii, rybne na wybrzeżach, a ze smażonych warzyw na Południu słyną na przykład zucchine alla scapece z Kampanii. Wspólną zasadą wszystkich wersji jest świeży, gorący tłuszcz i smażenie w małych partiach.
Do stołu
Fritto misto all’ascolana podaje się jako danie główne albo jako bogatą przekąskę dla większej grupy, na jednym dużym półmisku na środku stołu. Na każdą osobę przypadają 4 oliwki, 4–5 kostek kremu, 2 kotleciki i garść warzyw. Domowe olive all’ascolana możesz przygotować i zamrozić wcześniej, co znacznie skraca pracę w dniu podania.
Do picia klasycznym wyborem są białe wina z Marche o wysokiej kwasowości: Offida Pecorino, Passerina albo Verdicchio. Do jagnięciny pasuje też lekkie czerwone Rosso Piceno, podane w 14–16°C. Dobrze sprawdza się wytrawne wino musujące, które oczyszcza podniebienie po tłustej panierce.
Krem możesz ugotować dzień wcześniej i trzymać w lodówce w formie, przykryty folią; pokrój go i panieruj dopiero przed smażeniem. Warzywa i jagnięcinę przygotuj najwyżej 2 godziny wcześniej. Usmażonego fritto nie przechowuje się: resztki można odgrzać w piekarniku w 180°C przez 5–7 minut, ale nigdy nie wrócą do pierwotnej chrupkości. Jako drugie danie po fritto w Marche często podaje się mięso pieczone, na przykład coniglio in porchetta.
Pytania i odpowiedzi
Co wchodzi w skład fritto misto all’ascolana?
Klasyczny zestaw to faszerowane olive all’ascolana, kostki smażonego kremu, kotleciki jagnięce, karczochy i cukinia, często z liśćmi szałwii. Wszystko jest panierowane i smażone w głębokim tłuszczu. Dawniej dodawano też móżdżek i wątróbkę jagnięcą.
Dlaczego we fritto misto jest słodki krem?
Słodki smażony krem, czyli cremini, równoważy słone oliwki i jagnięcinę oraz odświeża podniebienie między kęsami. Łączenie słodkich i słonych elementów w jednym fritto jest typowe dla kilku regionów środkowych i północnych Włoch. W Ascoli krem jest jednym ze stałych składników zestawu.
Na jakiej oliwie smażyć fritto misto?
Najlepsza jest łagodna oliwa extra vergine, bez wyraźnej goryczy, na przykład z Marche z odmian Leccino i Raggia. Wytrzymuje temperaturę 170–180°C i daje chrupiącą, suchą panierkę. Na garnek o średnicy 24 cm potrzeba około 1,5 l oliwy.
W jakiej kolejności smażyć składniki fritto misto?
Najpierw smaż warzywa i szałwię, potem oliwki, następnie krem, a jagnięcinę na samym końcu. Mięso zostawia w oliwie tłuszcz i zapach, który przeszedłby na delikatniejsze składniki. Usmażone kawałki trzymaj w piekarniku w 90–100°C.
Jak zrobić smażony krem, żeby się nie rozlał?
Krem musi zawrzeć i gotować się jeszcze minutę, a potem tężeć w lodówce co najmniej 3 godziny. Kostki obtaczaj podwójnie w jajku i bułce tartej i smaż krótko, 1,5–2 minuty w 175–180°C. Panierka zamyka się wtedy, zanim krem zdąży się roztopić.
Czy fritto misto all’ascolana można przygotować wcześniej?
Częściowo tak: krem ugotuj dzień wcześniej, a oliwki faszeruj i zamroź nawet kilka tygodni przed podaniem. Warzywa i mięso przygotuj najwyżej 2 godziny wcześniej. Samo smażenie trzeba zrobić tuż przed podaniem, bo fritto szybko traci chrupkość.
Jakie wino podać do fritto misto all’ascolana?
Najlepiej białe wino z Marche o wysokiej kwasowości, na przykład Offida Pecorino, Passerina lub Verdicchio. Ich świeżość przecina tłustość smażonej panierki. Do jagnięciny możesz też podać lekkie czerwone Rosso Piceno.
