Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Panissa: liguryjska polenta z ciecierzycy smażona na oliwie

Panissa z Genui i Savony: mąka z ciecierzycy gotowana z wodą na gęstą masę, studzona i smażona w oliwie w 180 °C albo podana z cebulą i oliwą Taggiasca

Panissa: ilustracja

Panissa to liguryjska polenta z mąki z ciecierzycy: mąkę gotuje się z wodą i solą na gęstą masę, wylewa do płaskiego naczynia, studzi, a potem kroi w paski i smaży na oliwie albo w cienkie plastry i podaje na surowo z cebulą, cytryną i oliwą. To jedno z najstarszych i najtańszych dań Genui i Savony, do dziś sprzedawane w papierowych rożkach razem z farinatą.

W odróżnieniu od farinaty w cieście panissy nie ma ani kropli tłuszczu. Cały smak oliwy pojawia się dopiero później: przy smażeniu w 175–180 °C, gdy powstaje złota, chrupiąca skórka, albo przy polaniu na surowo, gdy delikatna oliwa z odmiany Taggiasca nadaje neutralnej ciecierzycy słodyczy i migdałowego aromatu. Dlatego wybór oliwy decyduje tu o wszystkim.

Przygotowanie50 min
Razem3 godz. 50 min
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwadelikatna extra vergine do smażenia, Taggiasca z Riviera Ligure DOP na surowo

W skrócie

  • Region: Liguria, przede wszystkim Genua i Savona; bliską wersję zna Prowansja.
  • Główne składniki: mąka z ciecierzycy, woda, sól; do podania cebula, natka pietruszki, cytryna, pieprz.
  • Rola oliwy: smażenie pasków w 175–180 °C albo polanie na surowo pokrojonej panissy; w samej masie oliwy nie ma.
  • Najlepsza oliwa: do smażenia delikatna extra vergine, do polania na surowo Taggiasca z oznaczeniem Riviera Ligure DOP.
  • Czas przygotowania: około 50 minut pracy i 3 godziny studzenia.
  • Poziom trudności: łatwy; wymaga tylko wytrwałego mieszania.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Składniki
  3. Przygotowanie
  4. Panissa, panisse i panelle
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Panissa należy do kuchni portowej biedoty Genui i Savony. Mąka z ciecierzycy była tania, długo się przechowywała i dawała sycące, bogate w białko jedzenie, które można było przygotować bez pieca, w jednym garnku nad ogniem. Przez stulecia jedli ją tragarze, rybacy i robotnicy, a jej smażone paski kupowano na ulicy, tak jak dziś kupuje się frytki.

Nazwę wywodzi się najczęściej od łacińskiego panicum, czyli prosa, z którego dawniej gotowano podobne papki. Ten sam źródłosłów ma piemoncka panissa z Vercelli, ale to zupełnie inne danie: risotto z fasolą i salami, w którym nie ma ciecierzycy. Przy zamawianiu w restauracji poza Ligurią lepiej więc upewnić się, o którą panissę chodzi.

W Genui panissę smaży się w sciamadde i friggitorie, małych lokalach z piecami i kadziami pełnymi gorącego tłuszczu, gdzie obok niej leżą placki farinaty, smażone placuszki zwane frisceu i kawałki wytrawnych tart z warzywami. W Savonie, gdzie panissa jest szczególnie lubiana, równie często je się ją w wersji na zimno, pokrojoną w plasterki i polaną oliwą z cebulą. Ten sposób podania nazywa się po prostu panissa condita, czyli panissa doprawiona.

Po drugiej stronie granicy, w Nicei i Marsylii, istnieje panisse: paski z tej samej masy, smażone jak frytki. Daleką krewną są też sycylijskie panelle z Palermo, cienkie placuszki z mąki z ciecierzycy smażone na głębokim tłuszczu i podawane w bułce. Wszystkie te dania pokazują, jak daleko po Morzu Śródziemnym wędrowała prosta zasada: mąka z ciecierzycy, woda i gorąca oliwa.

Składniki

Na 4 porcje:

Na masę

  • 250 g mąki z ciecierzycy
  • 1 l zimnej wody
  • 7 g drobnej soli

Do smażenia

  • 600 ml delikatnej oliwy extra vergine (warstwa 3 cm w rondlu o średnicy 20 cm)
  • 2 g drobnej soli do posypania

Do panissy na surowo

  • 1 mała czerwona cebula albo 2 dymki (około 60 g)
  • 30 ml delikatnej oliwy extra vergine z odmiany Taggiasca
  • 10 g natki pietruszki
  • 0,5 cytryny (sok)
  • pieprz czarny, świeżo zmielony, do smaku

Z tej ilości masy połowę możesz usmażyć, a połowę podać na surowo; jeśli wybierasz tylko jedną wersję, podwój odpowiednią część dodatków.

Przygotowanie

  1. Mieszanie. Wsyp mąkę do garnka z grubym dnem o pojemności co najmniej 3 l i wlewaj zimną wodę stopniowo, cały czas mieszając trzepaczką. Masa jest gotowa do gotowania, gdy jest gładka i płynna jak mleko, bez grudek. Jeśli masz czas, zostaw ją na 30 minut, żeby mąka lepiej wchłonęła wodę.
  2. Zagotowanie. Postaw garnek na średnim ogniu i mieszaj trzepaczką bez przerwy przez 8–10 minut. Gdy masa zbliży się do wrzenia, nagle zgęstnieje; wtedy dodaj sól. Etap jest skończony, gdy na powierzchni pojawiają się pojedyncze, ciężkie bąble, a trzepaczka zostawia wyraźny ślad.
  3. Gotowanie. Zmniejsz ogień do minimum, zamień trzepaczkę na drewnianą łyżkę z długim trzonkiem i gotuj 35–45 minut, mieszając co 1–2 minuty i zeskrobując dno. Uważaj na pryskające bąble gorącej masy. Panissa jest gotowa, gdy jest bardzo gęsta, odchodzi od ścianek garnka, łyżka wbita w środek stoi pionowo, a kawałek masy nie ma już surowego, fasolowego posmaku.
  4. Wylewanie. Przelej masę do prostokątnego naczynia 20 × 25 cm wypłukanego zimną wodą albo do 4 głębokich talerzy, tworząc warstwę grubości 1,5–2 cm. Wyrównaj powierzchnię szpatułką zmoczoną w zimnej wodzie. Masa ma być równa i gładka, bez pęcherzy.
  5. Studzenie. Zostaw panissę na 30 minut w temperaturze pokojowej, a potem wstaw do lodówki na 2–3 godziny albo na noc. Jest gotowa do krojenia, gdy jest twarda, sprężysta i kroi się czysto, nie przyklejając do noża.
  6. Krojenie. Wyjmij panissę z naczynia na deskę. Połowę pokrój w słupki 1,5 × 1,5 × 7 cm do smażenia, drugą w plastry grubości 3–4 mm albo kostkę o boku 1,5 cm do wersji na surowo. Słupki osusz ręcznikiem papierowym; wilgoć na powierzchni sprawia, że oliwa pryska.
  7. Rozgrzewanie oliwy. Wlej oliwę do rondla o średnicy 20 cm i podgrzej do 175–180 °C. Bez termometru wrzuć jeden słupek: oliwa ma natychmiast otoczyć go żywymi bąbelkami, a słupek nie może opaść ciężko na dno. Oliwa nie może dymić.
  8. Smażenie. Smaż po 6–8 słupków naraz przez 4–5 minut, obracając je, aż będą złotobrązowe i chrupiące ze wszystkich stron. Wyjmij łyżką cedzakową na kratkę lub ręcznik papierowy i od razu posól. Między partiami odczekaj, aż oliwa znów osiągnie 175 °C.
  9. Wersja na surowo. Pokrój cebulę w cienkie piórka i wymieszaj z plastrami panissy, oliwą, sokiem z cytryny, posiekaną natką i pieprzem. Zostaw na 10 minut w temperaturze pokojowej, żeby smaki się połączyły. Gotowa panissa condita jest błyszcząca od oliwy, a cebula lekko zmiękła.

Panissa, panisse i panelle

Pod podobnymi nazwami kryje się kilka dań, z których tylko część ma coś wspólnego z ciecierzycą. Poniższa tabela porządkuje te, które najczęściej się mylą.

Danie Region Z czego Jak się podaje
Panissa Genua, Savona mąka z ciecierzycy, woda, sól smażone słupki albo plastry z cebulą i oliwą
Panisse Nicea, Marsylia mąka z ciecierzycy, woda smażone słupki, jak frytki
Panelle Palermo mąka z ciecierzycy, woda, natka cienkie prostokąty smażone w głębokim tłuszczu, w bułce
Farinata Liguria mąka z ciecierzycy, woda, oliwa placek pieczony w piecu na oliwie
Panissa vercellese Piemont ryż, fasola, salami risotto, bez ciecierzycy

Sycylijskie panelle są cieńsze od panissy, mają w masie natkę i smaży się je od razu po wystudzeniu cienkiej warstwy. Liguryjska farinata powstaje z tej samej mąki, ale ciasto jest rzadkie, nie gotuje się go w garnku, tylko piecze w blasze na oliwie.

W cieście panissy nie ma ani kropli oliwy, dlatego cały jej smak zależy od tej, na której się smaży.

Jaka oliwa

Masa na panissę to tylko mąka, woda i sól, więc ma smak łagodny, lekko orzechowy i fasolowy. Wszystko, co dzieje się dalej, zależy od oliwy. Panissa pełni rolę płótna, a oliwa farby.

Do smażenia potrzeba tłuszczu stabilnego i czystego w smaku. Dobra oliwa extra vergine zaczyna dymić w okolicach 190–210 °C, a dzięki dużej zawartości kwasu oleinowego i naturalnych przeciwutleniaczy dobrze znosi temperaturę 175–180 °C. Na powierzchni słupków szybko powstaje skórka, która ogranicza wchłanianie tłuszczu, więc gotowa panissa nie jest ciężka. Do smażenia nie potrzebujesz najdroższej butelki z oznaczeniem DOP; wystarczy delikatna, świeża włoska extra vergine bez wyraźnej goryczy. O tym, kiedy oliwę podgrzewać, a kiedy podawać na surowo, piszemy szerzej w tekście o oliwie w kuchni włoskiej.

Po smażeniu przecedź oliwę przez gęste sitko, przelej do ciemnej butelki i trzymaj w chłodnym miejscu. Posłuży jeszcze do dwóch, trzech smażeń, jeśli nie dymiła. Gdy pociemnieje, pieni się albo pachnie ostro, trzeba ją wymienić.

Do wersji na surowo sięgnij po najlepszą oliwę, jaką masz: najlepiej z odmiany Taggiasca, z oznaczeniem Riviera Ligure DOP. Jej słodycz i migdałowy posmak łagodzą ostrość surowej cebuli i kwasowość cytryny, a delikatność nie przykrywa ciecierzycy. Oliwa intensywna, gorzka i pikantna, na tak neutralnym tle byłaby zbyt dominująca. Na 250 g panissy wystarczą 2 łyżki oliwy, ale dobrze, żeby plastry były nią wyraźnie błyszczące.

Na co uważać

Grudki na starcie. Mąka z ciecierzycy wsypana do gorącej wody natychmiast tworzy grudki, których potem nie da się rozbić. Zawsze mieszaj ją z zimną wodą i dopiero potem stawiaj garnek na ogniu, a w razie potrzeby przecedź masę przez sito.

Za krótkie gotowanie. Panissa gotowana 15–20 minut ma posmak surowej fasoli, jest miękka i rozpada się przy smażeniu. Pełne 35–45 minut po zagotowaniu jest konieczne, żeby skrobia całkowicie się ugotowała, a masa związała.

Nierówna warstwa przy studzeniu. Warstwa cieńsza niż 1 cm daje słupki, które w oliwie szybko wysychają na chrupki. Grubsza niż 2,5 cm sprawia, że środek pozostaje zimny, gdy skórka jest już gotowa. Trzymaj się 1,5–2 cm.

Za zimna oliwa. Poniżej 170 °C panissa nasiąka tłuszczem, nie tworzy skórki i przykleja się do dna rondla. Lepiej smażyć krócej w odpowiedniej temperaturze niż długo w za chłodnej.

Przepełniony rondel. Zbyt wiele słupków naraz obniża temperaturę oliwy o kilkadziesiąt stopni, a słupki sklejają się ze sobą. Smaż w kilku partiach i pilnuj, żeby między słupkami było miejsce.

Warianty

Panissę condita doprawia się w Savonie i Genui na różne sposoby. Najczęściej z czerwoną cebulą albo dymką, ale także z oliwkami Taggiasca, z kaparami lub z kilkoma kroplami octu winnego zamiast cytryny. Niektórzy dodają ją do sałatki z pomidorami i ogórkiem, co daje lekki obiad na upalne dni.

Smażone słupki można też podsmażyć w mniejszej ilości oliwy, na patelni, w warstwie około 5 mm, przez 3–4 minuty z każdej strony; to wygodny sposób dla tych, którzy nie chcą smażyć w głębokim tłuszczu. Jeszcze lżejsza jest wersja pieczona: słupki posmarowane oliwą piecze się na blasze w 220 °C przez 20–25 minut, obracając w połowie. Mają cieńszą skórkę i bardziej kremowy środek, ale też mniej chrupkości.

W Prowansji panisse kroi się czasem w krążki zamiast słupków, a przed smażeniem obtacza w odrobinie mąki. Na Sycylii odpowiednikiem są panelle, a w Toskanii i Ligurii ta sama mąka trafia do pieczonej w piecu ceciny i farinaty.

Do stołu

Smażoną panissę podaje się od razu, gorącą, posoloną i posypaną pieprzem, najlepiej w papierowym rożku albo na desce jako przystawkę. W Genui obowiązkowo towarzyszą jej kawałki farinaty i focaccii genovese. Panissa condita dobrze sprawdza się jako dodatek do grillowanej ryby albo jako jedna z przystawek przed obiadem.

Do picia wybierz lekkie białe wino z Ligurii, np. Vermentino lub Pigato, albo jasne piwo. Przy smażonej panissie dobrze sprawdza się też musujące wino, które odświeża po tłustym kęsie.

Ugotowaną i wystudzoną panissę możesz przechowywać w lodówce, szczelnie owiniętą folią, do 3 dni, i smażyć porcjami, kiedy potrzebujesz. Panissa condita najlepiej smakuje w dniu przygotowania; następnego dnia cebula zdominuje resztę. Usmażone słupki odgrzewaj w piekarniku w 200 °C przez 5 minut, nigdy w mikrofalówce. Jeśli wybierasz się na zachodnie wybrzeże Ligurii, panissę zjesz w Savonie, w drodze do dolin opisanych w przewodniku po Riwierze di Ponente; szerszy obraz regionu daje tekst oliwa z Ligurii.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest panissa?

Panissa to liguryjska polenta z mąki z ciecierzycy, gotowana z wodą i solą na gęstą masę, a potem studzona i krojona. Podaje się ją smażoną na oliwie w słupkach albo na surowo, w plastrach z cebulą, cytryną i oliwą. Pochodzi z Genui i Savony.

Czym różni się panissa od farinaty?

Obie powstają z mąki z ciecierzycy i wody, ale panissę gotuje się w garnku na gęstą masę i studzi, a farinatę piecze się z rzadkiego ciasta w blasze na oliwie. Panissa nie ma oliwy w cieście, a farinata tak. Panissę smaży się lub podaje na zimno, farinatę je się prosto z pieca.

Czy panissa jest bezglutenowa?

Tak, panissa z mąki z ciecierzycy, wody i soli nie zawiera glutenu. Przy celiakii wybieraj mąkę z oznaczeniem bezglutenowym, bo może być zanieczyszczona pszenicą w młynie. Uważaj też na smażenie w oleju, w którym wcześniej smażono panierowane produkty.

Jak długo gotować panissę?

Panissę gotuje się 35–45 minut od zagotowania, na małym ogniu, mieszając co 1–2 minuty. Jest gotowa, gdy masa odchodzi od ścianek garnka, a łyżka wbita w środek stoi pionowo. Zbyt krótko gotowana panissa ma posmak surowej fasoli i rozpada się przy smażeniu.

Na jakiej oliwie smażyć panissę?

Panissę najlepiej smażyć na delikatnej oliwie extra vergine bez wyraźnej goryczy, w temperaturze 175–180 °C. Oliwa dobrze znosi tę temperaturę i daje chrupiącą, złotą skórkę. Do polania panissy na surowo użyj najlepszej oliwy, np. Taggiaski z Riviera Ligure DOP.

Czy panissę można upiec zamiast smażyć?

Tak, słupki panissy posmarowane oliwą można upiec na blasze w 220 °C przez 20–25 minut, obracając w połowie. Będą lżejsze, z cieńszą skórką i bardziej kremowym środkiem. Smażone w głębokiej oliwie są jednak bardziej chrupiące.

Czym różni się panissa od sycylijskich panelle?

Panissa to grube słupki z gęstej masy z ciecierzycy, a panelle to cienkie, kilkumilimetrowe placuszki z dodatkiem natki pietruszki. Panelle smaży się w głębokim tłuszczu i podaje w bułce, panissę je się w rożku albo na zimno z cebulą. Oba dania wywodzą się z tej samej śródziemnomorskiej tradycji.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu