Panelle to cienkie placki z mąki z ciecierzycy, którą gotuje się z wodą na gęstą masę, rozsmarowuje, studzi, kroi i smaży na złoto w gorącej oliwie. W Palermo je się je na ulicy, wsunięte do miękkiej bułki z sezamem jako pane e panelle, najczęściej razem z ziemniaczanymi krokietami, które w dialekcie nazywa się cazzilli.
Przepis jest prosty i tani: mąka, woda, sól, natka i oliwa. O sukcesie decydują jednak szczegóły, których nie widać w spisie składników: konsystencja masy, grubość plastrów i temperatura smażenia. Poniżej wszystkie trzy opisane tak, żeby panelle wyszły jak z palermitańskiej friggitorii, czyli smażalni.
W skrócie
- Region: Sycylia, przede wszystkim Palermo; danie uliczne sprzedawane w smażalniach i z ulicznych straganów.
- Główne składniki: mąka z ciecierzycy, woda, sól, natka pietruszki, bułka z sezamem, cytryna.
- Rola oliwy: smażenie płytkie w temperaturze 175–180°C; oliwa daje chrupką, złotą skórkę.
- Najlepsza oliwa: łagodna sycylijska extra vergine, np. z odmiany Biancolilla lub kupaż z oznaczeniem Sicilia IGP.
- Czas przygotowania: 30 minut pracy, około 2 godzin razem ze studzeniem masy.
- Poziom trudności: łatwy.
Spis treści
Skąd się wzięło
Ciecierzyca rośnie w basenie Morza Śródziemnego od starożytności, a mąka z niej jest podstawą wielu prostych potraw wybrzeża, od Ligurii po Sardynię. Panelle tradycja palermitańska przypisuje okresowi arabskiemu, czyli IX–XI wiekowi, kiedy wyspa przejęła wiele produktów i technik z Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu. To przekonanie powszechne, ale nie potwierdzają go dawne przepisy, więc należy je traktować jako miejscową tradycję, a nie udokumentowany fakt.
Pewne jest, że panelle od pokoleń należą do jedzenia ulicznego Palermo. Sprzedawali je panellari, smażący placki w wielkich kotłach oliwy przy targach Vucciria, Ballarò i Capo, a pane e panelle był przez lata najtańszym sycącym posiłkiem robotników, uczniów i portowców. Dawniej masę odciskano w drewnianych foremkach, czasem z wyrzeźbionym wzorem, dzięki czemu na placku zostawał relief; w większości smażalni masę po prostu wylewa się na blat i kroi.
Panelle mają też swoje miejsce w kalendarzu. 13 grudnia, w dzień świętej Łucji, w Palermo zgodnie z tradycją nie je się chleba ani makaronu z mąki pszennej, a stoły zapełniają się arancinami, panelle i cuccìą, czyli pszenicą gotowaną w całych ziarnach. Według legendy w XVII wieku, w czasie głodu, właśnie w dzień świętej Łucji do portu wpłynął statek ze zbożem, a ludzie byli tak głodni, że gotowali ziarno, nie czekając na zmielenie. Tego dnia panelle je się więc bez bułki, prosto z papieru.
Mąka z ciecierzycy na wybrzeżach Morza Śródziemnego
Panelle należą do rodziny potraw, które łączy jeden składnik, ale dzieli technika. Część z nich powstaje z masy gotowanej na kuchence, jak polenta, którą potem się kroi i smaży. Inne to płynne ciasto wylewane cienko na blachę i pieczone w bardzo gorącym piecu. W obu przypadkach oliwa jest składnikiem, a nie dodatkiem.
| Potrawa | Region | Technika | Rola oliwy |
|---|---|---|---|
| Panelle | Sycylia, Palermo | masa gotowana, krojona w cienkie plastry, smażona | smażenie w 175–180°C |
| Panissa | Liguria | masa gotowana, krojona w słupki i smażona albo jedzona na zimno z cebulą | smażenie lub skropienie na surowo |
| Farinata | Liguria | płynne ciasto pieczone w piecu na miedzianej blasze | w cieście i na blasze |
| Cecina | Toskania, wybrzeże | płynne ciasto pieczone, podawane w kanapce lub na talerzu | w cieście i na blasze |
| Fainè | Sardynia, Sassari | płynne ciasto pieczone, często z cebulą lub kiełbasą | w cieście i na blasze |
Jeśli lubisz ten smak, porównaj panelle z liguryjską panissą, najbliższą krewną, oraz z pieczonymi plackami: farinatą, toskańską ceciną i sardyńską fainè.
Składniki
Na 4 porcje:
Na masę
- 250 g mąki z ciecierzycy
- 750 ml zimnej wody
- 6 g soli
- 15 g natki pietruszki, drobno posiekanej
- 1 szczypta świeżo mielonego czarnego pieprzu
- 1 łyżka oliwy do natłuszczenia blatu lub formy
Do smażenia i podania
- 600 ml łagodnej oliwy extra vergine do smażenia
- 4 miękkie bułki posypane sezamem
- 1 cytryna
- sól do posypania
Przygotowanie
-
Wlej zimną wodę do rondla o grubym dnie i, nie stawiając go jeszcze na ogniu, stopniowo wsypuj mąkę, cały czas mieszając trzepaczką. Dodaj sól i odstaw na 10 minut, żeby mąka się nawodniła. Masa jest gotowa do gotowania, gdy przypomina rzadką śmietankę bez jednej grudki.
-
Postaw rondel na średnio małym ogniu i mieszaj bez przerwy, najpierw trzepaczką, a gdy zacznie gęstnieć, drewnianą łyżką. Po 5–6 minutach masa gwałtownie zgęstnieje; gotuj ją jeszcze 8–10 minut, w sumie 12–15 minut. Jest gotowa, gdy odchodzi od ścianek rondla, łyżka stoi w niej pionowo, a po spróbowaniu nie czuć surowej, „fasolowej” mąki.
-
Zdejmij rondel z ognia i szybko wmieszaj posiekaną natkę oraz pieprz. Pracuj sprawnie, bo masa zaczyna tężeć po 2–3 minutach i potem trudno ją równo rozprowadzić.
-
Wylej masę na posmarowany oliwą blat, marmurową płytę lub dużą tacę i rozsmaruj szpatułką na grubość 3–4 mm. Możesz też przełożyć ją do natłuszczonej keksówki o wymiarach około 20 na 10 cm i wyrównać; po ostudzeniu pokroisz bloczek w plastry. Sposób z blatem daje cieńsze i bardziej chrupkie panelle, sposób z keksówką wygodniej przygotować dzień wcześniej.
-
Odstaw masę do całkowitego ostygnięcia na co najmniej godzinę w temperaturze pokojowej albo na 30 minut do lodówki. Jest gotowa do krojenia, gdy jest jędrna, sprężysta i nie klei się do noża. Pokrój ją w prostokąty około 6 na 8 cm albo w trójkąty; z bloczka odkrawaj plastry o grubości 3–4 mm.
-
W szerokiej patelni rozgrzej oliwę tak, by jej warstwa miała 1,5–2 cm, do temperatury 175–180°C. Bez termometru sprawdź ją skrawkiem masy: powinien od razu wypłynąć na powierzchnię otoczony żywymi, drobnymi bąbelkami. Jeśli opada na dno i ledwo syczy, oliwa jest za zimna.
-
Smaż po 4–5 placków naraz przez 2–3 minuty z każdej strony, obracając tylko raz. Są gotowe, gdy mają równy złoty kolor, chrupkie brzegi i miejscami lekko się nadymają, tworząc pęcherzyki. Między turami odczekaj chwilę, aż oliwa wróci do właściwej temperatury.
-
Wyjmuj panelle łyżką cedzakową na kratkę lub papierowy ręcznik i od razu posyp solą, póki są gorące i lekko tłuste. Najlepsze są w ciągu 5–10 minut od usmażenia; potem tracą chrupkość.
-
Przekrój bułki, nie rozcinając ich do końca, włóż do każdej 4–5 gorących placków, skrop sokiem z cytryny i dosól. Jeśli masz pod ręką ziemniaczane krokiety, dołóż jeden lub dwa: w Palermo taka kanapka nazywa się pane, panelle e crocchè.
Jaka oliwa
Panelle wymagają oliwy łagodnej. Ciecierzyca ma delikatny, lekko orzechowy smak, który łatwo przykryć, a oliwa bardzo intensywna, gorzka i pieprzna daje w tym daniu szorstki posmak. Najlepiej sprawdza się oliwa z odmiany Biancolilla, jasna, o nucie migdała, świeżego jabłka i karczocha, z niewielką goryczką. Dobrym, łatwiej dostępnym wyborem jest też łagodny kupaż z oznaczeniem Sicilia IGP, które obejmuje całą wyspę.
Wielu ulicznych sprzedawców smaży na oleju roślinnym, bo jest tańszy, ale w domu oliwa extra vergine daje wyraźnie lepszy efekt: chrupką skórkę, która mniej nasiąka tłuszczem, i delikatny owocowy aromat. Świeża, dobrej jakości oliwa jest stabilna w temperaturze 175–180°C, a panelle smaży się krótko. Więcej o zasadach smażenia na oliwie znajdziesz w tekście o oliwie w kuchni włoskiej.
Panelle zostawiają w tłuszczu niewiele osadu, więc oliwę można wykorzystać ponownie. Po ostygnięciu przecedź ją przez gazę lub filtr do kawy, przelej do ciemnej szklanej butelki i trzymaj w chłodnym miejscu. Nadaje się jeszcze do 2–3 smażeń warzyw lub kolejnych panelle.
Na co uważać
Mąka wsypana do gorącej wody. Mąka z ciecierzycy w gorącej wodzie natychmiast tworzy grudki, których potem nie da się rozbić. Zawsze łącz ją z zimną wodą, poza ogniem, i dopiero gładką masę zacznij podgrzewać.
Za krótko gotowana masa. Masa zdjęta z ognia po 6–7 minutach jest już gęsta, ale ma surowy, gorzkawy smak i za mało skrobi związanej, by trzymać kształt. Panelle z takiej masy rozpadają się w oliwie. Gotuj ją 12–15 minut, aż odejdzie od ścianek rondla.
Za grube plastry. Placek grubszy niż 5 mm w środku pozostaje ciężki i gliniasty, a na zewnątrz zdąży się zrumienić, zanim środek się nagrzeje. Właściwa panella ma 3–4 mm i po usmażeniu jest jednocześnie chrupka i kremowa.
Za zimna oliwa. W oliwie o temperaturze 150–160°C panelle nie tworzą skórki, tylko chłoną tłuszcz i miękną. Lepiej smażyć mniej sztuk naraz i pilnować, żeby oliwa wracała do 175–180°C przed każdą turą.
Panelle smażone na zapas. Placki, które leżą pół godziny, robią się gumowate i tracą to, za co się je lubi. Smaż je tuż przed podaniem; masę możesz przygotować wcześniej, ale oliwę rozgrzewaj dopiero wtedy, gdy goście siedzą przy stole.
Warianty
Klasyczne panelle mają w masie tylko natkę i pieprz. W domach spotyka się wersje z lekko rozgniecionymi nasionami kopru włoskiego, z odrobiną startej skórki cytryny albo z dodatkiem chili, ale w smażalniach Palermo trzymają się zwykle wersji podstawowej.
Lżejszą odmianą są panelle pieczone: plastry posmaruj oliwą z obu stron, ułóż na blasze wyłożonej papierem i piecz w 220°C przez 15–20 minut, obracając w połowie. Będą zrumienione, ale mniej chrupkie i bardziej suche niż smażone. Z kolei w wersji na przyjęcie panelle kroi się w małe trójkąty lub romby i podaje bez bułki, z cytryną, obok innych przekąsek.
W Palermo panelle podaje się często na jednej tacy z innymi przysmakami ulicznymi, np. z puszystym sfincione, palermitańską focaccią z pomidorem, cebulą i anchois. Na domowym stole dobrze sąsiadują z caponatą, której słodko-kwaśny smak równoważy smażone placki.
Do stołu
Panelle podaje się gorące, najlepiej prosto z patelni. W bułce są lunchem lub przekąską w drodze, bez bułki, z cytryną, sprawdzają się jako przystawka do aperitivo. Do picia pasuje schłodzone piwo, lekkie sycylijskie białe wino z odmiany Catarratto lub woda gazowana z plasterkiem cytryny.
Masę można przygotować dzień wcześniej: w keksówce, przykrytą folią, przechowasz ją w lodówce do 2 dni, a przed smażeniem wystarczy pokroić plastry. Usmażone panelle po wystygnięciu da się odświeżyć w piekarniku nagrzanym do 200°C przez 5 minut, ale nigdy nie będą tak dobre jak świeże. Nie odgrzewaj ich w mikrofalówce, bo robią się gumowate.
Pytania i odpowiedzi
Z czego robi się panelle?
Panelle robi się z mąki z ciecierzycy, wody, soli i natki pietruszki. Mąkę gotuje się z wodą na gęstą masę, rozsmarowuje cienko, studzi, kroi i smaży w oliwie. Na 250 g mąki potrzeba 750 ml wody.
Czy panelle są bezglutenowe?
Same panelle są bezglutenowe, bo mąka z ciecierzycy nie zawiera glutenu. Glutenu nie ma także w oliwie, wodzie i natce. Uważaj jednak na bułkę, w której się je podaje, i sprawdź, czy mąka nie była przetwarzana w zakładzie mielącym zboża glutenowe.
Dlaczego panelle rozpadają się podczas smażenia?
Najczęściej masa była gotowana za krótko albo była za rzadka. Mąkę z wodą trzeba gotować 12–15 minut, aż masa odejdzie od ścianek rondla, a potem całkowicie ją ostudzić. Druga przyczyna to za zimna oliwa, w której placek nie tworzy skórki.
Na czym smażyć panelle?
Najlepiej na łagodnej oliwie extra vergine, np. z odmiany Biancolilla, w temperaturze 175–180°C. Oliwa daje chrupką skórkę i delikatny owocowy aromat, którego nie ma olej roślinny. Bardzo intensywne, gorzkie oliwy przykrywają smak ciecierzycy.
Co to jest pane e panelle?
To palermitańska kanapka z miękkiej bułki z sezamem, w której jest kilka gorących placków z ciecierzycy, sok z cytryny i sól. Często dokłada się do niej ziemniaczane krokiety, tworząc pane, panelle e crocchè. Jest jednym z najtańszych i najpopularniejszych dań ulicznych w Palermo.
Czy panelle można upiec w piekarniku?
Tak, plastry posmarowane oliwą piecze się w 220°C przez 15–20 minut, obracając w połowie. Wychodzą lżejsze, ale mniej chrupkie i bardziej suche niż smażone. To dobra wersja, gdy przygotowujesz dużą porcję naraz.
Czym różnią się panelle od farinaty?
Panelle robi się z gęstej, gotowanej masy, którą się kroi i smaży, a farinatę z płynnego ciasta pieczonego cienko w bardzo gorącym piecu. Oba dania opierają się na mące z ciecierzycy i oliwie. Panelle pochodzą z Palermo, farinata z Ligurii.
Co je się w Palermo na świętą Łucję?
13 grudnia w Palermo tradycyjnie nie je się chleba ani makaronu z mąki pszennej. Na stołach są arancine, panelle i cuccìa, czyli pszenica gotowana w całych ziarnach, podawana z ricottą lub miodem. Tradycję wiąże się z legendą o statku ze zbożem, który miał przypłynąć do głodującego miasta w dzień świętej.
