Magazyn o oliwie z Italii
Podróże

Sycylia szlakiem oliwy: od Castelvetrano po Monti Iblei

Oliwna trasa przez Sycylię: dolina Belice, Selinunt i Cave di Cusa, Sciacca, Chiaramonte Gulfi i Monti Iblei. Odległości, sezon, tłocznie, kuchnia i zakupy

Sycylia szlakiem oliwy: od Castelvetrano po Monti Iblei: ilustracja

Sycylia szlakiem oliwy to podróż w poprzek wyspy, od doliny Belice na zachodzie, ojczyzny oliwek z Castelvetrano, po wapienny płaskowyż Iblei na południowym wschodzie, gdzie z odmiany Tonda Iblea powstają jedne z najbardziej aromatycznych oliw we Włoszech. Między tymi biegunami leży około 250 km dróg, greckie świątynie, barokowe miasta i dziesiątki tłoczni, które jesienią pracują od rana do nocy.

Trasę najlepiej przejechać w sześć lub siedem dni, wynajętym samochodem, z przylotem do Palermo i wylotem z Katanii albo odwrotnie. Poniżej opisujemy etapy, odległości, sezon, sycylijski styl zwiedzania tłoczni i to, co warto zjeść oraz kupić po drodze.

Gdzie
Sycylia, od doliny Belice w prowincji Trapani po płaskowyż Iblei w prowincji Ragusa
Kiedy
od początku października do końca listopada
Region
Sycylia

W skrócie

  • Region: Sycylia, prowincje Trapani, Agrygent, Ragusa i Syrakuzy.
  • Trasa: Castelvetrano, Selinunt, Gibellina, Menfi, Sciacca, Agrygent, Ragusa, Chiaramonte Gulfi; łącznie około 500 km z dojazdami z lotnisk.
  • Czas: 6–7 dni, w tym po dwa noclegi na zachodzie i na wschodzie.
  • Kiedy jechać: październik i listopad, bo tłoczenie zaczyna się tu wcześniej niż w środkowych Włoszech.
  • Odmiany: Nocellara del Belice, Cerasuola i Biancolilla na zachodzie, Tonda Iblea na wschodzie.
  • Oznaczenia: Valle del Belice DOP, Val di Mazara DOP, Valli Trapanesi DOP, Monti Iblei DOP i Sicilia IGP.
  • Transport: samochód jest niezbędny, bo tłocznie i gaje leżą poza zasięgiem kolei.
Spis treści
  1. Plan trasy krok po kroku
  2. Castelvetrano i dolina Belice
  3. Partanna, Santa Ninfa i Cretto di Gibellina
  4. Menfi, Sciacca i oliwy Val di Mazara
  5. Na płaskowyż Iblei
  6. Chiaramonte Gulfi, balkon Sycylii
  7. Kiedy jechać i jak zwiedzać sycylijskie tłocznie
  8. Sycylijski stół z oliwą
  9. Zakupy, ceny i przewóz oliwy
  10. Pytania i odpowiedzi

Plan trasy krok po kroku

Najwygodniej zacząć na zachodzie, bo tam sezon rusza najwcześniej, a skończyć na wschodzie, gdzie tłocznie wokół Chiaramonte Gulfi pracują pełną parą jeszcze w listopadzie. Odległości w tabeli są orientacyjne i dotyczą głównych dróg; boczne drogi w głębi wyspy są wolniejsze, niż sugeruje mapa.

Etap Odcinek Odległość Czas jazdy
1 lotnisko Palermo → Castelvetrano ok. 100 km ok. 1 h 15 min
2 Castelvetrano → Selinunt → Cave di Cusa i z powrotem ok. 40 km ok. 1 h
3 Castelvetrano → Partanna → Cretto di Gibellina ok. 35 km ok. 45 min
4 Castelvetrano → Menfi → Sciacca ok. 40 km ok. 45 min
5 Sciacca → Agrygent ok. 60 km ok. 1 h
6 Agrygent → Ragusa ok. 130 km ok. 2 h
7 Ragusa → Chiaramonte Gulfi ok. 20 km ok. 30 min
8 Chiaramonte Gulfi → lotnisko Katania ok. 90 km ok. 1 h 20 min

Na zachodzie dobrą bazą jest Castelvetrano albo nadmorska Marinella di Selinunte, na wschodzie Ragusa, Modica lub agroturystyka wśród gajów pod Chiaramonte Gulfi. Dzięki dwóm bazom codzienne przejazdy nie przekraczają godziny, a wieczory spędzasz przy stole, a nie za kierownicą.

Castelvetrano i dolina Belice

Castelvetrano to rolnicze miasto w prowincji Trapani, w którym oliwka jest wszędzie: na straganach, w witrynach, w nazwach sklepów i na talerzach w barach. Wokół rozciąga się strefa Valle del Belice DOP, obejmująca sześć gmin: Castelvetrano, Campobello di Mazara, Partannę, Poggioreale, Salaparutę i Santa Ninfę. Co najmniej 70% oliwek w tej oliwie musi pochodzić z jednej odmiany, Nocellary del Belice.

W centrum miasta zajrzyj do muzeum miejskiego, gdzie wystawiony jest Efeb z Selinuntu, grecki posąg z brązu z V wieku p.n.e. W piekarniach szukaj pane nero, ciemnego chleba z mąki z dawnej sycylijskiej pszenicy tumminia, posypanego sezamem. Kromka takiego chleba z oliwą z doliny, solą i oregano to najprostszy sposób, by poznać miejscowy smak.

Oliwki z Castelvetrano, czyli dwa życia jednej odmiany

Nocellara del Belice ma duże, okrągławe owoce z jędrnym miąższem i stosunkowo małą pestką, dlatego od dawna służy zarówno do tłoczenia, jak i do jedzenia. Owoce przeznaczone na oliwki stołowe zbiera się ręcznie i osobno, już we wrześniu i na początku października, bo nie mogą mieć obić. Po krótkim działaniu ługu i zalewie solnej zachowują jaskrawozieloną barwę i maślany smak, z którego są znane na całym świecie.

Owoce dla tłoczni zbiera się od października. Oliwa z Nocellary ma intensywny zapach zielonego pomidora i pomidorowego liścia, nutę karczocha i świeżo skoszonej trawy, a gorycz i ostrość są zrównoważone. W tłoczniach doliny dobrze jest poprosić o porównanie oliwy jednoodmianowej z kupażem z Cerasuolą, typowym dla zachodniej Sycylii.

Selinunt i Cave di Cusa

Z Castelvetrano do ruin Selinuntu jest około 14 km. To jeden z największych parków archeologicznych Europy, z greckimi świątyniami nad morzem i gajami oliwnymi między kolumnami. Przy jednej ze świątyń, oznaczanej literą E, archeolodzy znaleźli kamienne elementy tłoczni z V wieku p.n.e., co pokazuje, że oliwę tłoczono tu już w czasach greckich.

Kilkanaście kilometrów na zachód, na terenie gminy Campobello di Mazara, leżą Cave di Cusa, starożytne kamieniołomy, w których wykuwano bębny kolumn do świątyń Selinuntu. Prace przerwano nagle w 409 roku p.n.e., gdy miasto zdobyli Kartagińczycy, i do dziś w skale tkwią niedokończone bloki. Kamieniołomy otaczają gaje Nocellary, więc jesienią spacer wśród antycznych bloków łączy się z widokiem zbioru oliwek.

Ta sama Nocellara trafia do słoika jako oliwka z Castelvetrano, a w tłoczni daje oliwę o zapachu pomidora.

Partanna, Santa Ninfa i Cretto di Gibellina

Na północ od Castelvetrano droga wspina się ku Partannie i Santa Ninfie, miasteczkom, które w styczniu 1968 roku zniszczyło trzęsienie ziemi w dolinie Belice. Gaje przetrwały lepiej niż domy i do dziś są głównym źródłem utrzymania mieszkańców. W Partannie działa kilka znanych tłoczni, a wokół miasteczka widać rozległe, równe rzędy Nocellary.

Kilkanaście kilometrów dalej leży Cretto di Burri, ogromne dzieło sztuki ziemi: betonowy całun, którym Alberto Burri pokrył ruiny starej Gibelliny, zachowując układ dawnych ulic. Spacer szczelinami między białymi blokami robi duże wrażenie, a z góry widać dolinę pokrytą gajami i winnicami. To dobry przystanek w drodze między tłoczniami, najlepiej późnym popołudniem, gdy słońce jest nisko.

Menfi, Sciacca i oliwy Val di Mazara

Na południe od doliny Belice droga prowadzi do Menfi, rolniczego miasteczka znanego z win i oliwy, z szerokimi plażami na wybrzeżu. Dalej, około 20 km na wschód, leży Sciacca, port rybacki i uzdrowisko z gorącymi źródłami, słynące też z ceramiki malowanej w żółcie, zielenie i błękity. W warsztatach na starym mieście kupisz dzbanki i miski, które dobrze pasują do oliwy przywiezionej z tłoczni.

Okolice Sciakki to ojczyzna Cerasuoli, odmiany o intensywnej, zielonej oliwie z nutą ziół i karczocha. Na wschód i północ rozciąga się strefa Val di Mazara DOP, obejmująca prowincje Agrygent i Palermo, z oliwami bardziej miękkimi, w których ważną rolę gra Biancolilla. Ze Sciakki do Agrygentu jest około godziny jazdy; po drodze zatrzymaj się w Dolinie Świątyń, gdzie między greckimi ruinami rosną stare oliwki i migdałowce.

Na płaskowyż Iblei

Przejazd z Agrygentu do Ragusy wzdłuż południowego wybrzeża, przez Licatę, Gelę i Vittorię, zajmuje około dwóch godzin. Za Vittorią krajobraz się zmienia: zaczyna się wapienny płaskowyż Iblei, poprzecinany kamiennymi murkami i głębokimi wąwozami, a na stokach pojawiają się gaje Tondy Iblei i pastwiska bydła modicana.

Region obejmuje Monti Iblei DOP, jedno z dwóch pierwszych sycylijskich oznaczeń oliwy, zarejestrowane w 1997 roku. Strefa dzieli się na osiem wzmianek geograficznych: Monte Lauro, Val d’Anapo, Val Tellaro, Frigintini, Gulfi, Valle dell’Irminio, Calatino i Trigona-Pancali. Na etykiecie warto ich szukać, bo podpowiadają, czego się spodziewać w smaku.

Chiaramonte Gulfi, balkon Sycylii

Chiaramonte Gulfi to miasteczko na wzgórzu, około 20 km na północ od Ragusy, nazywane balkonem Sycylii ze względu na widok aż po morze. Zniszczone przez trzęsienie ziemi w 1693 roku, zostało odbudowane w późnobarokowym stylu. To serce podstrefy Gulfi, gdzie główną odmianą jest Tonda Iblea, dająca oliwy o mocnym zapachu zielonego pomidora, karczocha i ziół, z wyraźną ostrością.

W Palazzo Montesano mieści się muzeum oliwy z siedmioma salami. Pokazuje dawne prasy, w tym hydrauliczne z początku XX wieku, dzbany, oliwiarki, pługi i kosze używane przy zbiorze. Na zwiedzanie wystarczy godzina, a muzeum dobrze przygotowuje do wizyty w jednej z nowoczesnych tłoczni w okolicy; podobne miejsca w innych regionach opisuje nasz przegląd muzeów oliwy.

Ragusa, Modica i gaje Val Tellaro

Ragusa Ibla, Modica i Noto należą do barokowych miast Val di Noto wpisanych na listę UNESCO. Z Ragusy do Modiki jest około 15 km, z Modiki do Noto około 40 km. Na południe od Modiki leżą gaje podstref Frigintini i Val Tellaro, gdzie dominuje odmiana Moresca, dająca oliwy z wyraźną nutą karczocha. Porównanie oliwy z Gulfi z oliwą z Val Tellaro to dobre ćwiczenie na wieczorną degustację.

Kiedy jechać i jak zwiedzać sycylijskie tłocznie

Na Sycylii pierwsze oliwki trafiają do tłoczni na początku października, a producenci oliw premium zbierają owoce jeszcze zielone, żeby zachować aromat i polifenole. Na zachodzie sezon kończy się zwykle w listopadzie, na płaskowyżu Iblei trwa niekiedy do grudnia. W październiku w ciągu dnia jest często 20–25 °C, a morze nadaje się jeszcze do kąpieli, co pozwala połączyć tłocznie z plażą.

Sycylijskie tłocznie są często duże i nowoczesne, z kilkoma liniami i własnymi sklepami, ale nadal prowadzą je rodziny. W sezonie pracują do późnej nocy, a najwięcej oliwek przywożą rolnicy po południu, więc to najlepsza pora, by zobaczyć tłoczenie. Ogólne zasady wizyty, od bezpieczeństwa przy maszynach po degustację, opisuje poradnik frantoio w listopadzie.

Sycylijski stół z oliwą

Kuchnia zachodniej Sycylii jest pełna oliwy. W okolicach Trapani zjesz pane cunzato, czyli chleb doprawiony oliwą, pomidorami, serem, anchois i oregano, oraz cous cous trapanese z rybnym bulionem, zostawiony po arabskich wpływach. Na wschodzie królują warzywa: caponata z bakłażanów smażonych w oliwie i słodko-kwaśnym sosem oraz katańska pasta alla Norma z bakłażanem i soloną ricottą.

Na płaskowyżu Iblei jada się dużo strączków i serów, a oliwa z Tondy Iblei trafia na surowo na fasolę, bób i grzanki. W Modice nie przegap czekolady wyrabianej na zimno, z wyczuwalnymi kryształkami cukru, która jest dobrym prezentem obok butelki oliwy. Do posiłków pasują czerwone wina z odmiany Nero d’Avola i Cerasuolo di Vittoria, jedynego sycylijskiego wina z oznaczeniem DOCG.

Zakupy, ceny i przewóz oliwy

Litr dobrej sycylijskiej oliwy extra vergine kosztuje w tłoczni zwykle 10–18 euro, a nagradzane oliwy jednoodmianowe i DOP 20–35 euro za litr. Na zachodzie najlepszy stosunek jakości do ceny mają kupaże Nocellary z Cerasuolą, na wschodzie oliwy z Tondy Iblei z oznaczeniem podstrefy Gulfi. Oliwki stołowe Nocellara kupuj w słoikach lub próżniowych woreczkach, nie na wagę w zalewie, bo te źle znoszą podróż.

Jeśli przyjechałeś własnym samochodem promem z kontynentu, możesz zabrać kanistry 5 l bez martwienia się o limity bagażu. Lecąc samolotem, pakuj oliwę do bagażu rejestrowanego albo poproś tłocznię o wysyłkę kurierem do Polski, co przy większych zakupach bywa tańsze niż nadbagaż. W październiku temperatura w samochodzie zaparkowanym w słońcu przekracza 30 °C, więc nie zostawiaj w nim kupionej oliwy na cały dzień. Szersze tło wyspy, z wszystkimi oznaczeniami i odmianami, znajdziesz w przewodniku oliwa z Sycylii.

Pytania i odpowiedzi

Gdzie na Sycylii zobaczyć tłocznie oliwy?

Najwięcej tłoczni otwartych dla gości jest w dolinie Belice wokół Castelvetrano i Partanny oraz na płaskowyżu Iblei wokół Chiaramonte Gulfi. Dobre są też okolice Sciakki i Menfi oraz stoki Etny. W sezonie tłocznie pracują od października do listopada, a wizytę najlepiej umówić telefonicznie dzień wcześniej.

Kiedy na Sycylii zaczyna się tłoczenie oliwy?

Tłoczenie na Sycylii zaczyna się zwykle na początku października, wcześniej niż w Toskanii czy Umbrii. Na zachodzie wyspy sezon kończy się najczęściej w listopadzie, na płaskowyżu Iblei może potrwać do grudnia. Oliwki stołowe Nocellara zbiera się jeszcze wcześniej, od września.

Czym są oliwki z Castelvetrano?

To zielone oliwki stołowe z odmiany Nocellara del Belice, uprawianej w dolinie Belice w prowincji Trapani. Zbiera się je ręcznie i przygotowuje tak, by zachowały jaskrawozieloną barwę i łagodny, maślany smak. Z tej samej odmiany powstaje oliwa Valle del Belice DOP.

Ile dni potrzeba na oliwną trasę przez Sycylię?

Na przejazd od Castelvetrano po Chiaramonte Gulfi z wizytami w tłoczniach potrzeba 6–7 dni. Najlepiej podzielić pobyt na dwie bazy, jedną na zachodzie, drugą na płaskowyżu Iblei. Sam przejazd między nimi zajmuje około 3,5–4 godzin.

Co zobaczyć w Chiaramonte Gulfi?

Najważniejsze są muzeum oliwy w Palazzo Montesano, barokowe kościoły i taras widokowy, od którego miasto zawdzięcza przydomek balkonu Sycylii. W okolicy działają tłocznie produkujące oliwę Monti Iblei DOP z podstrefy Gulfi. Z Ragusy jest tu około 20 km.

Jaka oliwa pochodzi z Monti Iblei?

Oliwa Monti Iblei DOP powstaje głównie z odmiany Tonda Iblea, a w podstrefach południowych także z Moreski. Ma intensywny zapach zielonego pomidora, karczocha i ziół, wyraźną gorycz i ostrość. Na etykiecie często widnieje nazwa podstrefy, np. Gulfi lub Val Tellaro.

Czy da się zwiedzać sycylijskie gaje bez samochodu?

W praktyce bardzo trudno, bo tłocznie i gaje leżą poza miastami, a autobusy w głębi wyspy kursują rzadko. Rozwiązaniem są wycieczki organizowane przez agroturystyki lub lokalnych przewodników z Castelvetrano, Ragusy czy Modiki. Do Selinuntu i Agrygentu łatwiej dotrzeć komunikacją, ale do tłoczni potrzebny jest samochód.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu