Cerasuola to odmiana oliwki z zachodniej Sycylii, uprawiana głównie w prowincji Trapani, w okolicach Sciacki i Menfi oraz w prowincji Palermo. Daje oliwę intensywną: zieloną, pachnącą trawą, karczochem, ziołami i pomidorem, z wyraźną goryczą i pikantnym finiszem. Z powodu tej goryczy bywa nazywana sycylijską Coratiną, a w kupażach z Nocellarą del Belice tworzy klasyczny styl oliw trapańskich.
Cerasuola ma nietypową cechę: nie wytwarza własnego pyłku, więc bez sąsiedztwa innych odmian prawie nie owocuje. Wynagradza to wysoką wydajnością oliwy, dużą odpornością na suszę i oliwą, która dobrze się starzeje. Wspólne tło regionu, w tym historię oliwy na wyspie, przedstawiamy w przewodniku oliwa z Sycylii.
- Odmiana
- Cerasuola
- Pochodzenie
- Sycylia, zachodnia część wyspy (prowincja Trapani i okolice Sciacki)
- Region
- Sycylia
- Przeznaczenie
- oliwa
- Intensywność oliwy
- intensywna
W skrócie
- Pochodzenie: zachodnia Sycylia: prowincja Trapani, okolice Sciacki i Menfi w prowincji Agrigento oraz prowincja Palermo.
- Owoc: średni, około 4 g, eliptyczny, lekko wydłużony i asymetryczny; dojrzały fioletowoczarny.
- Przeznaczenie: wyłącznie oliwa.
- Oliwa: średnio do wyraźnie owocowa, z trawą, karczochem, kardem i pomidorem; gorycz wyraźna, ostrość średnia.
- Parametry: olej w owocu do około 20%, kwas oleinowy zwykle 72–78%, polifenole najczęściej 250–500 mg/kg.
- Uprawa: drzewo silne i wyprostowane, bez płodnego pyłku, odporne na suszę i chłód, bardzo wrażliwe na raka oliwki.
- Oznaczenia: Valli Trapanesi DOP i Val di Mazara DOP jako odmiana podstawowa, Valle del Belice DOP jako dodatek, Sicilia IGP.
Spis treści
Ogliara, Marfia, Purrittara: imiona Cerasuoli
Nazwę Cerasuola najczęściej wiąże się z sycylijskim słowem cirasa, czyli czereśnia, choć nie ma pewności, do jakiej cechy owocu lub drzewa pierwotnie się odnosiła. W poszczególnych częściach zachodniej Sycylii odmiana ma własne imiona. W okolicach Trapani nazywa się ją Ogliara, w Castelvetrano Palermitana, a w Conca d’Oro, dawnej równinie ogrodów wokół Palermo, Marfia.
Najciekawsza jest nazwa z okolic Sciacki: Purrittara. Miejscowi rolnicy nadali ją z powodu dużej podatności drzew na raka oliwki, bakteryjną chorobę, która tworzy na pędach brodawkowate narośla. Nazwy lokalne bywają więc nie tylko geograficzne, ale też praktyczne: mówią, czego się po drzewie spodziewać.
Od Trapani po Conca d’Oro
Główne obszary uprawy Cerasuoli to północna część prowincji Trapani, od Erice i Trapani po Alcamo i Castellammare del Golfo, oraz wybrzeże prowincji Agrigento wokół Sciacki i Menfi. Sporo drzew rośnie też w prowincji Palermo, a pojedyncze gaje w głębi prowincji Agrigento i Caltanissetta. Cerasuola sąsiaduje tu z Nocellarą del Belice i Biancolillą, z którymi tworzy większość zachodniosycylijskich kupaży.
Krajobraz jest suchy i wietrzny: łagodne wzgórza, winnice, pola pszenicy i gaje na glebach często ubogich, wapiennych lub gliniastych. Cerasuola dobrze się w nim odnajduje, bo radzi sobie tam, gdzie inne odmiany potrzebują nawadniania. Między Marsalą a Mazara del Vallo gaje przeplatają się z winnicami białych szczepów Grillo i Catarratto, a w okolicach Sciacki schodzą niemal do samego morza, gdzie wiatr niesie sól na liście i owoce.
Drzewo bez własnego pyłku
Drzewo ma średnią do dużej siłę wzrostu i wyprostowany pokrój: gałęzie rosną pionowo, a gęste korony wyciągają się ku górze. Liście są duże, lancetowate i asymetryczne, ciemnozielone z wierzchu. Kwiatostany są zwarte, z kilkunastoma kwiatami, a kwitnienie zaczyna się zwykle pod koniec kwietnia.
Najważniejszą cechą biologiczną Cerasuoli jest męska sterylność: jej kwiaty nie wytwarzają płodnego pyłku. Drzewo nie może więc zapylić samo siebie ani pomóc innym odmianom, a do zawiązania owoców potrzebuje pyłku sąsiadów. W praktyce zapylają ją Nocellara del Belice, Biancolilla i Giarraffa. Dlatego Cerasuola niemal nigdy nie rośnie w gajach jednoodmianowych, a projektując nowy sad, trzeba z góry zaplanować rzędy zapylaczy.
Odporna na suszę, bezbronna wobec raka oliwki
Odmiana dobrze znosi suszę, upał, silne wiatry i zimowe chłody, a na ubogich glebach plonuje lepiej niż wiele innych. Jej słabością jest wspomniany rak oliwki: bakterie wnikają przez rany po gradzie, mrozie lub cięciu, dlatego w gajach Cerasuoli szczególnie ważne są dezynfekcja narzędzi i zabiegi miedziowe po cięciu. Przy dobrym zapyleniu plon jest wysoki i stosunkowo regularny z roku na rok.
Owoc średni, wydajność wysoka
Owoc jest średniej wielkości: waży zwykle około 4 g, ma kształt eliptyczny, lekko wydłużony i asymetryczny, z zaokrąglonym wierzchołkiem. Pestka jest stosunkowo mała, a stosunek miąższu do pestki korzystny. Owoce są intensywnie zielone, a przebarwianie zaczyna się od wierzchołka; w pełni dojrzałe stają się fioletowoczarne. Dojrzewają raczej wcześnie, a zbiór trwa zwykle od października do grudnia.
Dzięki dobremu stosunkowi miąższu do pestki Cerasuola ma wysoką wydajność oliwy, sięgającą około 20%, a w sprzyjających latach więcej. To wyraźnie więcej niż u Nocellary del Belice czy Biancolilli. Owoce służą wyłącznie do tłoczenia; na oliwki stołowe są zbyt małe i zbyt gorzkie.
Gorycz na pierwszym planie
Oliwa z Cerasuoli jest zielona lub żółtozielona, o owocowości średniej do intensywnej. W zapachu dominują świeża trawa, karczoch, kard i pomidor, a w oliwach z dojrzalszych owoców pojawiają się dojrzały pomidor, tymianek i nuta pasty z czarnych oliwek. Brakuje w niej natomiast typowej dla Biancolilli nuty migdała. W ustach na pierwszy plan wychodzi gorycz, za nią przyjemna ostrość, a w tle lekka słodycz.
Ciekawostką jest nieregularny przebieg owocowości: oliwy z bardzo zielonych owoców bywają mniej aromatyczne niż te z owoców w połowie przebarwienia, kiedy Cerasuola pokazuje najpełniejszy bukiet. Gorycz jest natomiast najsilniejsza w oliwach z najwcześniejszego zbioru. Producenci, którzy butelkują Cerasuolę jako oliwę jednoodmianową, często wybierają więc zbiór w połowie października lub w listopadzie.
Parametry: dużo kwasu oleinowego i długie życie
Pod względem składu kwasów tłuszczowych Cerasuola wyróżnia się na tle innych odmian sycylijskich. Kwas oleinowy stanowi przeciętnie około 75%, a kwas palmitynowy tylko około 11%. Stosunek kwasu oleinowego do linolowego wynosi około 7–8, co zapowiada dobrą odporność na utlenianie.
| Parametr | Typowy zakres dla Cerasuoli | Znaczenie w praktyce |
|---|---|---|
| Masa owocu | około 4 g | tylko na oliwę |
| Olej w świeżym owocu | do około 20% | wysoka wydajność |
| Kwas oleinowy | 72–78%, średnio około 75% | bardzo dobra stabilność |
| Kwas palmitynowy | około 9–13% | lżejsza struktura oliwy |
| Polifenole ogółem | najczęściej 250–500 mg/kg | wyraźna gorycz, długa trwałość |
W wielu analizach Cerasuola należy do najbogatszych w polifenole odmian Sycylii, a partie z wczesnego zbioru znacznie przekraczają górną granicę podanego przedziału. Połączenie polifenoli i kwasu oleinowego sprawia, że oliwa dobrze zachowuje smak w czasie: przy dobrym przechowywaniu pozostaje świeża przez 12–18 miesięcy, a jej gorycz z miesiącami łagodnieje.
Partnerka Nocellary w DOP zachodniej Sycylii
Cerasuola jest odmianą podstawową dwóch DOP. W Valli Trapanesi DOP, z 17 gmin prowincji Trapani, razem z Nocellarą del Belice musi stanowić co najmniej 80% oliwek, w dowolnych proporcjach. Oliwa z przewagą Cerasuoli jest bardziej gorzka i zwarta, z przewagą Nocellary bardziej pomidorowa. W Val di Mazara DOP, obejmującym prowincję Palermo i zachodnią część Agrigento, Cerasuola tworzy razem z Nocellarą i Biancolillą co najmniej 90% składu; oliwy z okolic Sciacki i Menfi zwykle mają jej najwięcej.
| Oznaczenie | Rola Cerasuoli | Wpływ na styl |
|---|---|---|
| Valli Trapanesi DOP | podstawowa, z Nocellarą del Belice co najmniej 80% | gorycz, ziołowość, trwałość |
| Val di Mazara DOP | podstawowa, z Nocellarą i Biancolillą co najmniej 90% | struktura i pikantny finisz |
| Valle del Belice DOP | uzupełniająca, w puli do 30% | wzmacnia gorycz Nocellary |
| Sicilia IGP | jedna z odmian sycylijskich, łącznie co najmniej 90% | od kupaży po oliwy jednoodmianowe |
W Valle del Belice DOP Cerasuola jest tylko dodatkiem, ale nawet kilkanaście procent wyraźnie zmienia charakter pomidorowej Nocellary. To dobry przykład, jak działa kupaż: każda odmiana wnosi coś, czego brakuje drugiej. Więcej o tej logice piszemy w tekście kupaż czy monovarietale.
Kuchnia trapańska z oliwą z Cerasuoli
Intensywna, ziołowa Cerasuola pasuje do wyrazistej kuchni zachodniego wybrzeża. W pesto alla trapanese, surowym sosie z pomidorów, bazylii, migdałów i czosnku, jej gorycz równoważy słodycz pomidorów, a ziołowe nuty podkreślają bazylię. Do cous cous trapanese, kaszy z rybnym bulionem i przyprawami, dodaje się ją na koniec, na surowo, by nie straciła aromatu.
Świetnie sprawdza się w prostych daniach, w których oliwa gra pierwsze skrzypce. Pasta alla carrettiera, makaron z czosnkiem, chili, natką i prażoną bułką, z pikantną Cerasuolą nabiera głębi. Dobra jest też do grillowanego tuńczyka, zup z ciecierzycy i bobu, grillowanej jagnięciny oraz dojrzałego pecorino. Ostrożnie z surowymi owocami morza i delikatnymi rybami, które przykryje gorycz; do nich lepsza będzie Biancolilla.
Pytania i odpowiedzi
Jak smakuje oliwa z Cerasuoli?
Oliwa z Cerasuoli jest intensywna: zielona, z nutą świeżej trawy, karczocha, kardu i pomidora, z wyraźną goryczą i średnią ostrością. Z dojrzalszych owoców ma nutę dojrzałego pomidora i tymianku. W przeciwieństwie do Biancolilli prawie nie ma w niej nuty migdała.
Dlaczego Cerasuola potrzebuje innych odmian w gaju?
Cerasuola jest męskosterylna, czyli jej kwiaty nie wytwarzają płodnego pyłku. Bez pyłku innych odmian prawie nie zawiązuje owoców. Dlatego sadzi się obok niej zapylacze, przede wszystkim Nocellarę del Belice, Biancolillę i Giarraffę.
Gdzie uprawia się Cerasuolę?
Cerasuola rośnie głównie w zachodniej Sycylii: w północnej części prowincji Trapani, w okolicach Sciacki i Menfi w prowincji Agrigento oraz w prowincji Palermo. Lokalnie nazywa się ją Ogliara, Marfia, Palermitana lub Purrittara. Poza zachodnią Sycylią spotyka się ją rzadko.
Ile polifenoli ma oliwa z Cerasuoli?
Typowa oliwa z Cerasuoli zawiera 250–500 mg polifenoli na kilogram, a partie z wczesnego zbioru więcej. W wielu analizach należy do najbogatszych w polifenole odmian sycylijskich. Ma też wysoką zawartość kwasu oleinowego, około 75%, co zapewnia dobrą trwałość.
Czy Cerasuola to to samo co oliwki stołowe?
Nie, Cerasuola jest odmianą wyłącznie oliwną i nie przetwarza się jej na oliwki stołowe. Jej owoce ważą około 4 g i są bardzo gorzkie. Sycylijskie oliwki stołowe to przede wszystkim Nocellara del Belice, Nocellara Etnea i Tonda Iblea.
W jakich DOP występuje Cerasuola?
Cerasuola jest odmianą podstawową Valli Trapanesi DOP, gdzie razem z Nocellarą del Belice stanowi co najmniej 80% oliwek, oraz Val di Mazara DOP, gdzie z Nocellarą i Biancolillą tworzy co najmniej 90% składu. W Valle del Belice DOP jest odmianą uzupełniającą. Obejmuje ją także Sicilia IGP.
Dlaczego Cerasuola bywa nazywana sycylijską Coratiną?
To przydomek wynikający z goryczy, która w oliwie z Cerasuoli wysuwa się na pierwszy plan, podobnie jak w słynnej apulijskiej Coratinie. Obie odmiany dają oliwy o wysokiej zawartości polifenoli, trwałe i dobrze znoszące przechowywanie. Cerasuola jest jednak zwykle mniej ostra i bardziej ziołowa, z nutą pomidora typową dla Sycylii.
Kiedy zbiera się oliwki Cerasuola?
Zbiór trwa zwykle od października do grudnia. Oliwy najbardziej gorzkie i pikantne powstają z owoców zbieranych w październiku, a najbardziej aromatyczne z owoców w połowie przebarwienia, często w listopadzie. Dyscypliny DOP wymagają zakończenia zbioru do 30 grudnia.
