Pasta con i broccoli arriminati to palermitańskie danie z makaronu, zwykle bucatini, i kalafiora ugotowanego do miękkości, a potem rozgniatanego na patelni w oliwie z cebulą, anchois, rodzynkami, orzeszkami piniowymi i szafranem. Zamiast sera posypuje się je bułką tartą uprażoną na oliwie. W dialekcie Palermo broccoli oznacza kalafior, a arriminati znaczy wymieszane, przemieszane.
Oliwa robi tu to, co w innych makaronach robi masło albo ser: łączy się z rozgniecionym kalafiorem i wodą z gotowania w gęsty, złoty sos. Dlatego jest jej sporo, około 90 ml na 4 porcje, i dlatego jej smak czuć w każdym kęsie.
W skrócie
- Region: Sycylia, Palermo i okolice.
- Główne składniki: kalafior, najlepiej zielony, cebula, anchois, rodzynki, orzeszki piniowe, szafran, bucatini, bułka tarta.
- Rola oliwy: podsmażanie cebuli i rozpuszczanie anchois, baza kremowego sosu z kalafiorem, prażenie bułki tartej i surowe wykończenie.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa z zachodniej Sycylii, np. kupaż Val di Mazara DOP.
- Czas przygotowania: 30 minut pracy, niecała godzina łącznie.
- Poziom trudności: łatwy.
Spis treści
Skąd się wzięło
Pasta con i broccoli arriminati to zimowe danie palermitańskich domów, gotowane od listopada do marca, kiedy na straganach Ballarò i Capo leżą stosy kalafiorów. W Palermo najczęściej używa się kalafiora zielonego, o seledynowych różyczkach, słodszego i delikatniejszego od białego; spotyka się też fioletowy. Wszystkie nazywa się tu broccoli, a prawdziwe brokuły mają inną nazwę.
Danie jest bliskim krewnym pasta con le sarde. Oba łączy ten sam zestaw smaków: anchois, rodzynki, orzeszki piniowe, szafran i prażona bułka tarta. Pasta con le sarde gotuje się wiosną i latem z dzikim koprem włoskim i świeżymi sardynkami, a broccoli arriminati to jej zimowa, lądowa wersja, w której miejsce ryby i kopru zajmuje kalafior.
Połączenie rodzynek, orzeszków piniowych i szafranu często przypisuje się wpływom arabskim na Sycylii, bo podobne zestawienia znane są z kuchni Bliskiego Wschodu. To wyjaśnienie jest prawdopodobne, ale trudne do udokumentowania; równie dobrze może chodzić o późniejsze wpływy kuchni szlacheckiej i klasztornej Palermo, która lubiła słodko-słone kontrasty. Pewne jest, że danie należy do tradycyjnej kuchni miasta i znalazło się na sycylijskiej liście tradycyjnych produktów rolno-spożywczych (PAT).
Bułka tarta w miejsce sera to ślad kuchni ubogiej. W Palermo nazywa się ją muddica atturrata, a potocznie serem biedaków: kosztowała prawie nic, a prażona na oliwie dawała daniu chrupkość i smak podobny do tartego, dojrzałego sera.
Muddica atturrata, czyli ser biedaków
Prażona bułka tarta jest tu osobnym składnikiem, a nie dekoracją. Najlepsza jest z czerstwego chleba z semoli, starta na grubych oczkach tarki, nie zmielona na pył. Gruba bułka praży się nierówno, ma jaśniejsze i ciemniejsze ziarenka, i daje lepszą chrupkość.
Ta sama technika łączy kuchnię południa Włoch. Prażonym chlebem posypuje się toskańskie pici con le briciole i lukańskie strascinati con mollica e peperoni cruschi, a w Apulii bywa dodawany do orecchiette alle cime di rapa.
Składniki
Na 4 porcje:
- 1 kalafior, najlepiej zielony (około 1 kg)
- 360 g bucatini albo grubych spaghetti
- 1 cebula (około 150 g)
- 5 filetów anchois w oliwie albo solonych, wypłukanych (około 25 g)
- 30 g małych rodzynek
- 30 g orzeszków piniowych
- 1 saszetka szafranu w proszku (0,1–0,15 g) albo szczypta nitek
- 60 ml oliwy extra vergine do sosu
- 15 ml oliwy extra vergine do bułki tartej
- 15 ml oliwy extra vergine na koniec
- 60 g bułki tartej z czerstwego chleba
- 4 l wody
- 40 g soli do wody
- świeżo mielony czarny pieprz do smaku
Przygotowanie
- Usuń liście kalafiora, podziel go na różyczki wielkości około 4 cm, a głąb obierz i pokrój w kostkę 1 cm. Namocz rodzynki w letniej wodzie na 10 minut. Rozpuść szafran w 3 łyżkach gorącej wody; po 10 minutach płyn powinien mieć intensywnie pomarańczowy kolor.
- Zagotuj 4 l wody z 40 g soli, wrzuć kalafior i gotuj 10–12 minut. Kalafior ma być miękki, bardziej niż do podania jako dodatek: nóż powinien wchodzić w różyczkę bez żadnego oporu. Wyjmij go łyżką cedzakową, a wodę zostaw na garnku, bo w niej ugotujesz makaron.
- Upraż bułkę tartą na 15 ml oliwy, jak w ramce wyżej, przez 3–4 minuty na średnim ogniu, aż będzie w kolorze orzecha laskowego. Od razu przesyp ją na talerz. Gotowa bułka jest sucha, chrupiąca i pachnie prażonym chlebem.
- Na dużej patelni rozgrzej 60 ml oliwy na średnio niskim ogniu, wrzuć posiekaną drobno cebulę i duś 8–10 minut, mieszając. Oliwa ma lekko szemrać, około 120 °C; cebula jest gotowa, gdy jest miękka, szklista i złota, bez brązowych brzegów.
- Zmniejsz ogień do małego, dodaj anchois i rozgniataj je drewnianą łyżką przez 1–2 minuty. Mają się rozpuścić w oliwie, a nie smażyć: jeśli zaczynają skwierczeć głośno, zdejmij patelnię na chwilę z ognia. Gotowe są wtedy, gdy nie widać już kawałków ryby, a oliwa ma lekko brązowy odcień.
- Dodaj odsączone rodzynki i orzeszki piniowe i mieszaj 1–2 minuty, aż orzeszki zaczną się złocić, a rodzynki napęcznieją. Wrzuć wtedy ugotowany kalafior, wlej szafran z wodą i 150 ml wody z gotowania kalafiora.
- Gotuj na średnim ogniu 8–10 minut, mieszając i rozgniatając kalafior łyżką; to właśnie jest arriminare. Sos jest gotowy, gdy mniej więcej połowa kalafiora rozpadła się w złotożółty, kremowy sos, a reszta to miękkie kawałki wielkości orzecha. Jeśli patelnia wysycha, dolewaj wodę z kalafiora po pół chochli.
- Zagotuj ponownie wodę po kalafiorze, wrzuć bucatini i gotuj o 2 minuty krócej, niż podaje producent. Odlej 200 ml wody z gotowania, odcedź makaron i przełóż go na patelnię z sosem. Mieszaj na średnim ogniu 1–2 minuty, dolewając wodę z gotowania, aż sos oblepi makaron i będzie lśniący, a nie suchy.
- Zdejmij patelnię z ognia, popieprz i polej 15 ml surowej oliwy. Nakładaj na talerze i posyp każdą porcję prażoną bułką tartą tuż przed podaniem, żeby została chrupiąca.
Jaka oliwa
W tym daniu oliwa jest tłuszczem, który tworzy sos. Kalafior rozgniatany z oliwą i skrobiową wodą z gotowania daje emulsję, której konsystencja zależy od ilości oliwy, a smak od jej charakteru. Przy 90 ml na 4 porcje oliwa jest wyraźnie wyczuwalna, więc warto wybrać dobrą.
Najbardziej naturalnym wyborem jest oliwa z okolic Palermo, czyli z Val di Mazara DOP, oznaczenia obejmującego prowincje Palermo i Agrigento. To zwykle kupaże z Biancolilli, Nocellary del Belice i Cerasuoli, średnio owocowe, z nutami migdała, karczocha i zielonego pomidora. Migdałowa nuta Biancolilli dobrze współgra z orzeszkami piniowymi, a zielony aromat Nocellary ożywia słodki kalafior.
Do duszenia cebuli i rozpuszczania anchois wystarczy dobra, średnio owocowa extra vergine z oznaczeniem Sicilia IGP albo inna świeża oliwa codzienna. Na surowe wykończenie użyj lepszej butelki. Unikaj oliw bardzo gorzkich: gorycz zderza się z szafranem i rodzynkami, a cały słodko-słony balans dania się rozjeżdża.
Bułkę tartą prażysz na tej samej oliwie co cebulę. Temperatura na patelni nie przekracza tu 160–170 °C, z którą każda dobra extra vergine radzi sobie bez trudu. O tym, kiedy oliwa ma się smażyć, a kiedy zostać surowa, piszemy w poradniku oliwa w kuchni włoskiej, a o oliwach całej wyspy w przewodniku oliwa z Sycylii.
Na co uważać
Za twardy kalafior. Kalafior ugotowany al dente nie rozpada się na sos, tylko zostaje w kawałkach, a makaron jest suchy. Gotuj go do pełnej miękkości, 10–12 minut, i dopiero wtedy przenoś na patelnię.
Smażone anchois. Anchois wrzucone na gorącą oliwę smażą się zamiast rozpuszczać i robią się gorzkie, a zapach staje się ostry i rybny. Zmniejsz ogień przed ich dodaniem i rozgniataj je łyżką, aż znikną w oliwie.
Wylana woda po kalafiorze. Woda, w której gotował się kalafior, ma jego smak i trochę skrobi. Gotując w niej makaron i rozrzedzając nią sos, wzmacniasz smak dania; zwykła woda daje wersję płaską i mdłą.
Bułka wymieszana z makaronem. Prażona bułka wrzucona do patelni z sosem w ciągu minuty mięknie i zamienia się w papkę. Posyp nią dopiero gotowe porcje na talerzach albo postaw miseczkę na stole, żeby każdy dosypał sobie sam.
Przypalona bułka. Między kolorem orzecha a spalenizną jest około 30 sekund. Mieszaj bułkę bez przerwy, nie odchodź od patelni i przesyp ją na talerz od razu, gdy osiągnie właściwy kolor.
Warianty
Bardzo popularna jest wersja zapiekana. Gotowy makaron z sosem przekłada się do natłuszczonego oliwą naczynia, przekłada plastrami caciocavallo, posypuje bułką tartą i zapieka 15 minut w 200 °C, aż wierzch się zrumieni. Tak przygotowuje się danie na niedzielny obiad albo dzień wcześniej, na wyjazd.
Część rodzin dodaje do cebuli łyżkę koncentratu pomidorowego, co daje sosowi rudy kolor i lekką kwaskowość. Inni zastępują bułkę tartą startym pecorino albo podają oba. Bucatini można wymienić na krótki makaron: rigatoni, penne albo łamane mezzi ziti.
Wersja bez anchois, z kaparami dla słoności, jest wegetariańska i nadal dobra. Z resztek kalafiorowego sosu można usmażyć frittatę z makaronu, a sam sos podać na grzance albo jako dodatek do ryby. Inne palermitańskie danie z cebulą, anchois i bułką tartą, choć zupełnie inne w formie, to sfincione.
Do stołu
Pasta con i broccoli arriminati podaje się jako pierwsze danie, gorące, na głębokich talerzach, z miseczką prażonej bułki tartej na stole. Po niej dobrze sprawdza się prosta ryba, na przykład pieczony dorsz, albo sałatka z pomarańczy.
Do picia wybierz białe wino o średnim ciele, na przykład Catarratto albo Grillo, które dobrze znosi słodycz rodzynek i słoność anchois. Z czerwonych sprawdzi się lekkie, młode Nero d’Avola albo Frappato.
Danie najlepiej jeść od razu. Resztki przechowuj w lodówce do 2 dni, osobno od bułki tartej, i odgrzewaj na patelni z łyżką oliwy i odrobiną wody albo przełóż do naczynia i zapiecz z serem. Sos z kalafiora bez makaronu możesz przygotować dzień wcześniej; przed podaniem podgrzej go z wodą z gotowania makaronu.
Pytania i odpowiedzi
Co znaczy broccoli arriminati?
Broccoli arriminati w dialekcie Palermo znaczy wymieszany kalafior. Słowo broccoli oznacza tam kalafior, a arriminati pochodzi od czasownika arriminari, czyli mieszać. Nazwa opisuje technikę: ugotowany kalafior miesza się i rozgniata na patelni, aż rozpadnie się na sos.
Czy do tego dania używa się brokułów czy kalafiora?
Do pasta con i broccoli arriminati używa się kalafiora, najlepiej zielonego, który w Palermo nazywa się broccoli. Można też użyć białego albo fioletowego kalafiora. Zwykłe brokuły dają inny smak i kolor, więc nie są tradycyjne.
Jaki makaron jest najlepszy do broccoli arriminati?
Tradycyjnie podaje się bucatini, czyli grube spaghetti z dziurką w środku, które dobrze zbiera gęsty sos. W wielu domach używa się też krótkiego makaronu, takiego jak rigatoni, penne albo łamane mezzi ziti. Na 4 porcje potrzeba 360 g makaronu.
Czy można zrobić to danie bez anchois?
Tak, wersja bez anchois jest nadal smaczna, choć mniej głęboka w smaku. Zamiast nich dodaj łyżkę wypłukanych, posiekanych kaparów albo więcej soli i pieprzu. Danie staje się wtedy wegetariańskie.
Dlaczego zamiast sera posypuje się je bułką tartą?
Prażona bułka tarta, w Palermo nazywana muddica atturrata, była tańszym zamiennikiem sera w kuchni ubogiej. Uprażona na oliwie daje chrupkość i smak przypominający tarty, dojrzały ser. W wielu domach podaje się dziś obie wersje albo łączy bułkę z pecorino.
Jaka oliwa jest najlepsza do pasta con i broccoli arriminati?
Najlepsza jest średnio owocowa oliwa z zachodniej Sycylii, na przykład kupaż Val di Mazara DOP z Biancolilli i Nocellary del Belice. Jej nuta migdała i zielonego pomidora pasuje do orzeszków piniowych i kalafiora. Na 4 porcje potrzeba około 90 ml oliwy.
Ile szafranu dodać do makaronu z kalafiorem?
Na 4 porcje wystarczy jedna saszetka szafranu w proszku, czyli 0,1–0,15 g, albo szczypta nitek. Szafran rozpuszcza się w kilku łyżkach gorącej wody i dodaje razem z kalafiorem. Daje on sosowi złotożółty kolor i lekko gorzkawy, kwiatowy aromat.
