Magazyn o oliwie z Italii
Odmiany

Nocellara Etnea: oliwa i oliwki stołowe ze stoków Etny

Nocellara Etnea ze stoków Etny: duży owoc na zielone oliwki stołowe i oliwa z nutą pomidora i trawy. Drzewo, zbiór, parametry, DOP i kuchnia

Nocellara Etnea: ilustracja

Nocellara Etnea to odmiana oliwki z południowo-zachodnich stoków Etny, uprawiana przede wszystkim wokół Paternò, Adrano, Biancavilli i Santa Maria di Licodia w prowincji Katania. Ma duży, eliptyczny owoc o masie zwykle ponad 6 g, ceniony jako zielona oliwka stołowa, a z tłoczni wychodzi średnio intensywna oliwa z nutą zielonego pomidora, trawy i karczocha, z wyraźną ostrością i łagodną goryczą.

To główna odmiana oznaczenia Monte Etna DOP i jedna z odmian podstawowych Monti Iblei DOP. Mimo nazwy to odmiana odrębna od Nocellary del Belice z zachodu wyspy: łączy je głównie słowo nocellara, którym Sycylijczycy określają kilka odmian o dużych owocach. Szerszy obraz wyspy i jej oliwnych krain przedstawiamy w przewodniku oliwa z Sycylii.

Odmiana
Nocellara Etnea
Pochodzenie
Sycylia, stoki Etny wokół Paternò i Adrano (prowincja Katania)
Region
Sycylia
Przeznaczenie
oliwa i oliwki stołowe
Intensywność oliwy
średnia

W skrócie

  • Pochodzenie: stoki Etny w prowincji Katania, zwłaszcza Paternò i Adrano; mniej licznie w prowincjach Enna, Mesyna, Syrakuzy i Ragusa.
  • Owoc: duży, zwykle ponad 6 g, eliptyczny i lekko asymetryczny, z zaostrzonym wierzchołkiem i charakterystyczną spiczastą pestką.
  • Przeznaczenie: zielone oliwki stołowe i oliwa.
  • Oliwa: średnio intensywna, z zielonym pomidorem, trawą, karczochem i migdałem; ostrość wyraźna, gorycz łagodna.
  • Parametry: olej w owocu zwykle 14–16%, kwas oleinowy około 66–73%, polifenole najczęściej 300–450 mg/kg.
  • Uprawa: drzewo silne, rustykalne, o zwisających gałęziach; samoniepłodne, wcześnie owocuje, plon wysoki, ale przemienny.
  • Oznaczenia: Monte Etna DOP (min. 65%), Monti Iblei DOP, Sicilia IGP.
Spis treści
  1. Paturnisa, Marmurina, Virdisi: lokalne imiona
  2. Od Paternò po tysiąc metrów
  3. Drzewo o płaczącym pokroju
  4. Owoc z ostrą pestką
  5. Z gaju do słoika: oliwki stołowe z Etny
  6. Oliwa: pomidor, trawa i pikantny finisz
  7. Analiza: dużo polifenoli, więcej kwasu linolowego
  8. Monte Etna DOP i inne oznaczenia
  9. Nocellara Etnea w kuchni Katanii
  10. Pytania i odpowiedzi

Paturnisa, Marmurina, Virdisi: lokalne imiona

Nocellara Etnea ma wiele nazw, zależnie od miasteczka. Wokół Paternò, Adrano i Biancavilli mówi się po prostu Nuciddara lub Nocellara, a od samego Paternò wzięła się nazwa Paturnisa. W Katanii, Acireale i Aci Trezza odmianę znano jako Marmurinę, a w różnych opisach pojawiają się też Augghialora, Ghiandolara i Tortorella. Sycylijscy agronomowie opisali ją szczegółowo w ramach badań nad odmianami wyspy prowadzonych w latach 1947–1952 w stacji doświadczalnej w Acireale.

Na południowym wschodzie, w prowincjach Ragusa i Syrakuzy, uprawia się odmianę zwaną Virdisi lub Verdese, którą część rolników utożsamia z Nocellarą Etneą. Brakuje jednak dowodów naukowych na to, że to ta sama odmiana, a dyscyplinarz Monti Iblei DOP wymienia Verdese osobno, obok Nocellary Etnei.

Od Paternò po tysiąc metrów

Sercem uprawy jest pas między Paternò a Adrano, na południowo-zachodnich stokach wulkanu, gdzie gaje schodzą ku dolinie rzeki Simeto. Gleby są tu wulkaniczne, przepuszczalne i bogate w minerały, a klimat suchszy niż po wschodniej, morskiej stronie Etny. Nocellara Etnea rośnie zarówno na równinach, jak i na stokach do wysokości około 1000 m, gdzie duże różnice temperatur między dniem a nocą sprzyjają świeżym aromatom.

Odmiana dobrze znosi wiatr, chłód i suszę, a słabo wilgoć, dlatego lepiej czuje się po suchszej stronie wulkanu. Poza Etną rośnie w prowincji Enna, w części prowincji Mesyna oraz na południowym wschodzie wyspy. W północnej części strefy Monti Iblei, w podstrefie Trigona-Pancali z Lentini, Francofonte i Scordią, jest nawet odmianą dominującą.

Nocellarę Etneę poznasz po pestce: wydłużonej i zakończonej ostrym szpicem jak grot.

Drzewo o płaczącym pokroju

Drzewo ma dużą siłę wzrostu i szybko się rozrasta, a gałęzie zwieszają się ku ziemi, nadając koronie wygląd płaczącej wierzby. Korona jest zwarta i dość gęsta, a liście długie i wąskie, ciemnozielone z wierzchu i jaśniejsze od spodu. Młode drzewa wcześnie wchodzą w owocowanie, ale sadzonki ukorzeniają się z trudem, co utrudnia rozmnażanie w szkółkach.

Odmiana uchodzi za rustykalną. Dobrze toleruje raka oliwki, muchę oliwną i sadzaki, grzyby tworzące czarny nalot na liściach. Bardziej wrażliwa jest na pawie oczko i werticiliozę. Plon jest wysoki, ale przemienny: po urodzajnym roku przychodzi zwykle słabszy, co w gajach nastawionych na oliwki stołowe utrudnia planowanie sprzedaży.

Kto zapyla Nocellarę Etneę

Nocellara Etnea kwitnie obficie i wytwarza dużo dobrze kiełkującego pyłku, ale z własnym pyłkiem nie zawiązuje owoców: jest samoniepłodna. Najlepszym zapylaczem okazała się Zaituna, a dobre wyniki dają też Biancolilla i Moresca. Badania wykazały natomiast niezgodność z Ogliarolą Messinese i Tondą Ibleą, które słabo ją zapylają, więc w nowych sadach nie sadzi się ich jako jedynych partnerów.

Owoc z ostrą pestką

Owoc jest duży i bardzo wyrównany: waży zwykle ponad 6 g, a w gajach nawadnianych osiąga znaczne rozmiary. Ma kształt eliptyczny, lekko asymetryczny, z zaostrzonym wierzchołkiem i zaokrągloną podstawą, a na skórce widać liczne, duże przetchlinki. Stosunek miąższu do pestki wynosi około 6, a w największych owocach miąższ stanowi ponad 85% masy.

Najbardziej charakterystyczna jest pestka: wydłużona, asymetryczna i zakończona ostrym szpicem, co wyróżnia ją wśród sycylijskich odmian. Skórka długo pozostaje intensywnie zielona, a przy dojrzałości przechodzi w kolor fioletowy. Dojrzewanie jest późne, a owoce mocno trzymają się gałązek.

Z gaju do słoika: oliwki stołowe z Etny

Duży, jędrny i wyrównany owoc czyni z Nocellary Etnei jedną z najlepszych sycylijskich odmian na zielone oliwki stołowe. Przetwórnie sortują owoce według liczby sztuk na kilogram, a następnie odgoryczają je w roztworze sody przez 8–12 godzin, aż jasna strefa obejmie mniej więcej jedną trzecią miąższu. Potem oliwki się płucze, fermentuje i przechowuje w solance. Owoce z późnego zbioru nadają się też do faszerowania.

Klasa wielkości Liczba oliwek w 1 kg
gigante 120–130
prima 150–160
seconda 200–210
terza 250–260
quarta 350–360

W domach wokół Etny popularne są też oliwki łamane i przyprawiane czosnkiem, oregano, chili i selerem. Ogólne metody przetwarzania oliwek opisujemy w tekście o włoskich oliwkach stołowych.

Oliwa: pomidor, trawa i pikantny finisz

Wydajność oliwy jest niska, zwykle 14–16%, jak u większości odmian stołowych. Sama oliwa ma za to wyraźny charakter. Jest zielona, z dobrą zawartością chlorofilu, a w zapachu łączy zielony pomidor i jego liść ze świeżo skoszoną trawą, karczochem lub kardem i migdałem. W ustach ostrość jest wyraźna i długo się utrzymuje, a gorycz łagodna, podobnie jak w Tondzie Iblei. Oliwa z dojrzalszych owoców jest słodsza i bardziej okrągła.

Na Etnie o terminie zbioru decyduje wysokość: gaje nad morzem i w dolinie Simeto zbiera się wcześniej, często w październiku i listopadzie, a gaje na wyższych stokach później, nieraz aż do stycznia. Oliwy z wyższych gajów są zwykle bardziej aromatyczne i ziołowe, z niższych bardziej miękkie i owocowe.

Analiza: dużo polifenoli, więcej kwasu linolowego

Nocellara Etnea zaskakuje laboratoryjnymi wynikami. Typowa zawartość polifenoli wynosi 300–450 mg/kg, co plasuje ją wśród bogatszych w polifenole odmian sycylijskich. Jednocześnie ma stosunkowo mało kwasu oleinowego, przeciętnie poniżej 70%, i więcej kwasu linolowego niż pozostałe główne odmiany wyspy, bo około 10–13%.

Parametr Typowy zakres dla Nocellary Etnei Znaczenie w praktyce
Masa owocu ponad 6 g doskonała zielona oliwka stołowa
Stosunek miąższu do pestki około 6 dużo miąższu, łatwe przetwarzanie
Olej w świeżym owocu 14–16% niska wydajność
Kwas oleinowy 66–73%, średnio około 69% niższy niż u Cerasuoli czy Carolei
Kwas linolowy 10–13% szybsze utlenianie bez ochrony polifenoli
Polifenole ogółem najczęściej 300–450 mg/kg wyraźna ostrość, dobra ochrona przed utlenianiem

W praktyce wysoka zawartość polifenoli równoważy mniej korzystny profil kwasów tłuszczowych. Oliwę z Nocellary Etnei warto jednak przechowywać szczególnie starannie, w chłodzie i ciemności, i zużyć w ciągu roku od tłoczenia.

Monte Etna DOP i inne oznaczenia

Najważniejszym oznaczeniem dla tej odmiany jest Monte Etna DOP, obejmujące gminy wokół wulkanu w prowincji Katania, Centuripe w prowincji Enna i cztery gminy prowincji Mesyna. Nocellara Etnea musi stanowić co najmniej 65% oliwek, a pozostałe 35% mogą dać inne rodzime odmiany sycylijskie, np. Moresca, Tonda Iblea czy Biancolilla, które w gajach pełnią też rolę zapylaczy.

W Monti Iblei DOP Nocellara Etnea należy do sześciu odmian podstawowych, które razem muszą dać co najmniej 80% oliwek, i dominuje w podstrefie Trigona-Pancali. Oliwy spoza stref DOP trafiają często do butelek z oznaczeniem Sicilia IGP albo są sprzedawane jako jednoodmianowe z nazwą odmiany na etykiecie.

Oznaczenie Rola Nocellary Etnei
Monte Etna DOP odmiana główna, co najmniej 65%
Monti Iblei DOP jedna z sześciu odmian podstawowych, łącznie co najmniej 80%; dominuje w Trigona-Pancali
Sicilia IGP jedna z odmian sycylijskich, łącznie co najmniej 90%

Nocellara Etnea w kuchni Katanii

Oliwa z Nocellary Etnei pasuje do wyrazistej kuchni wschodniej Sycylii. Katańska pasta alla Norma, makaron ze smażonym bakłażanem, sosem pomidorowym, bazylią i ricottą salata, potrzebuje oliwy do smażenia bakłażanów i łyżki świeżej oliwy na talerzu; pomidorowa nuta Nocellary podkreśla sos. Do pesce spada alla ghiotta, miecznika duszonego z pomidorem, oliwkami i kaparami, możesz użyć jej zarówno w garnku, jak i na surowo.

Na wybrzeżu jońskim popularny jest makaron z jeżowcami, w którym oliwa łączy się z surowym, jodowym miąższem. Tu lepiej sprawdzi się Nocellara z późniejszego zbioru, łagodniejsza i słodsza. Wcześnie zbierana, pikantna oliwa najlepiej smakuje z grillowanym mięsem, zupami z soczewicy, sałatką z pomidorów i świeżym chlebem z sezamem.

Pytania i odpowiedzi

Czym różni się Nocellara Etnea od Nocellary del Belice?

To dwie różne odmiany, które łączy tylko nazwa. Nocellara Etnea rośnie na stokach Etny, ma owoc eliptyczny z zaostrzoną pestką, a Nocellara del Belice pochodzi z zachodniej Sycylii i ma owoc prawie kulisty. Obie służą jako oliwki stołowe i dają oliwy z nutą pomidora.

Jak smakuje oliwa z Nocellary Etnei?

Oliwa z Nocellary Etnei jest średnio intensywna, z nutą zielonego pomidora, liścia, trawy, karczocha i migdała. Ostrość jest wyraźna i długo się utrzymuje, a gorycz łagodna. Z dojrzalszych owoców oliwa jest słodsza i bardziej okrągła.

Czy Nocellara Etnea nadaje się na oliwki stołowe?

Tak, to jedna z najlepszych sycylijskich odmian na zielone oliwki stołowe. Owoce ważą zwykle ponad 6 g, mają dużo jędrnego miąższu i są bardzo wyrównane. Przetwórnie sortują je według liczby sztuk na kilogram, od 120 w klasie gigante.

Ile polifenoli ma oliwa z Nocellary Etnei?

Typowa oliwa z Nocellary Etnei zawiera 300–450 mg polifenoli na kilogram. To wynik wysoki jak na odmianę o podwójnym przeznaczeniu. Polifenole równoważą stosunkowo wysoki udział kwasu linolowego i chronią oliwę przed utlenianiem.

Gdzie uprawia się Nocellarę Etneę?

Głównie na stokach Etny w prowincji Katania, zwłaszcza wokół Paternò, Adrano, Biancavilli i Santa Maria di Licodia. Mniej licznie rośnie w prowincjach Enna, Mesyna, Syrakuzy i Ragusa. W północnej części strefy Monti Iblei, wokół Lentini i Francofonte, jest odmianą dominującą.

Czy Nocellara Etnea jest samopylna?

Nie, Nocellara Etnea jest samoniepłodna i potrzebuje zapylaczy. Najlepiej zapyla ją Zaituna, a dobrze sprawdzają się też Biancolilla i Moresca. Z Tondą Ibleą i Ogliarolą Messinese wykazuje niezgodność.

Kiedy zbiera się oliwki na stokach Etny?

Termin zbioru zależy od wysokości gaju. Nisko położone gaje zbiera się zwykle w październiku i listopadzie, a te na wyższych stokach później, czasem aż do stycznia; Monte Etna DOP dopuszcza zbiór do drugiej dekady stycznia. Oliwki stołowe zbiera się zielone, zanim zaczną się przebarwiać.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu