Cous cous trapanese, w dialekcie cùscusu, to kasza z semoli z pszenicy twardej, przyprawiona oliwą, cebulą i natką, gotowana na parze, a potem zalana gorącym bulionem z ryb skalnych i pozostawiona pod przykryciem, żeby go wchłonęła. Podaje się ją z kawałkami ryby i dodatkowym bulionem. To danie z wybrzeża prowincji Trapani, na zachodnim krańcu Sycylii, i najbardziej znany kuskus we Włoszech, w dodatku rybny.
Oliwa pojawia się tu trzy razy: naciera się nią ziarna przed gotowaniem na parze, na niej powstaje podstawa bulionu, a na koniec skrapia się gotowy kuskus na surowo. Bez oliwy kasza skleja się w grudy, a bulion jest płaski i wodnisty.
W skrócie
- Region: Sycylia, prowincja Trapani: Trapani, San Vito Lo Capo, Marsala, Mazara del Vallo, Wyspy Egadzkie.
- Główne składniki: kasza kuskus z semoli, mieszane ryby skalne, pomidory, cebula, czosnek, natka, liść laurowy, cynamon.
- Rola oliwy: natłuszcza ziarna przed parowaniem, jest bazą bulionu i surowym wykończeniem.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa z Trapani, z Valli Trapanesi DOP, z odmian Cerasuola i Nocellara del Belice.
- Czas przygotowania: około godziny pracy, dwie i pół godziny łącznie.
- Poziom trudności: średni; wymaga cierpliwości, nie specjalnych umiejętności.
Spis treści
Skąd się wzięło
Zachodni kraniec Sycylii dzieli od wybrzeży Tunezji mniej niż 150 km morza, a historia zachodniej Sycylii od wieków splata się z Afryką Północną. W 827 roku Arabowie wylądowali pod Mazara del Vallo i rozpoczęli podbój wyspy, który trwał dziesięciolecia; ich panowanie zakończyli Normanowie pod koniec XI wieku. Z tym okresem najczęściej łączy się pojawienie się kuskusu na Sycylii.
Ta wersja jest jednak uproszczeniem. Nie ma dokumentów potwierdzających, że kuskus jadano w Trapani już w czasach arabskich, a część badaczy uważa, że upowszechnił się później, dzięki stałym kontaktom rybaków i kupców z Tunezją, trwającym przez całe stulecia. Pewne jest, że w Trapani kasza zmieniła charakter: zamiast baraniny i warzyw, typowych dla Maghrebu, trafił do niej bulion z ryb, których na tym wybrzeżu było pod dostatkiem.
Kuskus był daniem świątecznym i rodzinnym, bo jego przygotowanie zajmowało pół dnia. W wielu domach Trapani robi się go do dziś na niedzielę, a w restauracjach jest stałą pozycją karty.
Od końca lat 90. w San Vito Lo Capo odbywa się co roku we wrześniu Cous Cous Fest, festiwal, na którym kucharze z Sycylii i z krajów śródziemnomorskich konkurują w przygotowaniu kuskusu. Impreza bardzo spopularyzowała danie poza Trapani i przypomniała o jego wspólnych, śródziemnomorskich korzeniach.
Mafaradda i cuscusiera
Tradycyjny kuskus trapanese wymaga dwóch naczyń z terakoty. Mafaradda to szeroka, płaska, glazurowana od środka misa, w której ręcznie roluje się semolę. Cuscusiera to garnek z dziurkowanym dnem, stawiany na garnku z wrzącą wodą albo bulionem, w którym kasza gotuje się na parze. Szczelinę między nimi uszczelnia się wałkiem z ciasta z mąki i wody, żeby para przechodziła tylko przez kaszę.
Więcej o roli terakoty i ceramiki w kuchni oliwnej Włoch przeczytasz w tekście o tym, jak oliwę przechowywano w terakocie. W domowej kuchni oba naczynia zastąpi duża miska i metalowy durszlak wyłożony gazą, ustawiony na garnku tak, by nie dotykał wody.
Ręczne rolowanie trwa około 40 minut i wymaga wprawy. Poniższy przepis opiera się na gotowej kaszy kuskus średnioziarnistej, którą łatwo kupić w Polsce. Jeśli zdobędziesz kaszę niepodgotowaną, z włoskiego lub arabskiego sklepu, wydłuż każdy etap gotowania na parze o 10–15 minut.
Składniki
Na 6 porcji:
Na bulion i rybę
- 2 kg mieszanych ryb śródziemnomorskich w całości: skorpena, kurek, granik, dorada, labraks
- 300 g krewetek w pancerzach, opcjonalnie
- 80 ml oliwy extra vergine
- 1 duża cebula (około 200 g)
- 1 łodyga selera naciowego
- 3 ząbki czosnku
- 2 łyżki koncentratu pomidorowego
- 400 g pomidorów pelati
- 2,5 l wody
- 2 liście laurowe
- 1 pęczek natki pietruszki (około 30 g)
- 1 szczypta cynamonu
- 1 mała suszona papryczka peperoncino
- 1 szczypta szafranu, opcjonalnie
- 30 g migdałów bez skórki, uprażonych, opcjonalnie
- sól i świeżo mielony czarny pieprz do smaku
Na kuskus
- 500 g kaszy kuskus średnioziarnistej
- 250 ml letniej wody
- 1 łyżeczka soli
- 60 ml oliwy extra vergine
- 1 mała cebula (około 80 g), drobno starta
- 1 łyżka posiekanej natki pietruszki
- 1 szczypta cynamonu
- 1/2 łyżeczki świeżo mielonego czarnego pieprzu
- 2 liście laurowe
- 30 ml oliwy extra vergine na koniec
Przygotowanie
- Oczyść ryby z łusek i wnętrzności, usuń skrzela i odetnij głowy. Większe ryby pokrój w kawałki po 5–6 cm, a głowy, ogony i najmniejsze ryby odłóż na bulion. Krewetki zostaw w pancerzach. Ryby są gotowe do dalszej pracy, gdy są dokładnie opłukane i nie mają resztek krwi wzdłuż kręgosłupa.
- Wsyp kaszę do szerokiej miski, rozpuść sól w letniej wodzie i wlewaj ją stopniowo, rozcierając ziarna palcami przez 5 minut. Dodaj 60 ml oliwy, startą cebulę, natkę, cynamon i pieprz, i znów rozcieraj 2–3 minuty. Zostaw na 15 minut; kasza jest gotowa do parowania, gdy ziarna są wilgotne, lśniące, ale osobne, bez grudek.
- W dużym garnku rozgrzej 80 ml oliwy na średnio niskim ogniu, wrzuć posiekaną cebulę i seler i duś 8–10 minut, aż będą miękkie i złote. Dodaj posiekany czosnek na minutę, a potem koncentrat i smaż go 1 minutę, mieszając, aż pociemnieje i zapachnie słodko. Wlej pomidory i gotuj 10 minut, aż sos zgęstnieje.
- Dodaj 2,5 l wody, liście laurowe, łodygi natki, peperoncino, cynamon i szafran, doprowadź do wrzenia i włóż głowy oraz małe ryby. Gotuj na małym ogniu 30 minut, tak by bulion tylko lekko pyrkał. Przecedź go przez sito, mocno dociskając resztki łyżką; bulion jest gotowy, gdy ma głęboki pomarańczowoczerwony kolor, a na powierzchni widać kropelki oliwy. Dopraw solą.
- Zagotuj w garnku 1 l wody, połóż na nim durszlak wyłożony gazą, z 2 liśćmi laurowymi na dnie, i uszczelnij szczelinę wilgotną ściereczką. Wsyp kaszę luźno, bez ugniatania. Gotuj na parze 20 minut, licząc od chwili, gdy para zacznie wydobywać się przez wierzch kaszy.
- Przełóż kaszę do miski, rozbij grudki widelcem, skrop 50 ml ciepłego bulionu i wróć na parę na kolejne 15–20 minut. Kasza jest gotowa, gdy ziarna napęczniały, są miękkie w środku i swobodnie przesypują się przez palce.
- W tym czasie zagotuj pozostały bulion i zmniejsz ogień, aby tylko drgał, w temperaturze około 90 °C. Włóż kawałki ryb, najpierw najgrubsze, i gotuj 8–12 minut; krewetki dodaj na ostatnie 2–3 minuty. Ryba jest gotowa, gdy mięso jest matowe i łatwo odchodzi od ości; wyjmij ją łyżką cedzakową i trzymaj w ciepłym miejscu pod chochlą bulionu.
- Jeśli używasz migdałów, utłucz je w moździerzu z ząbkiem czosnku i garścią listków natki i wmieszaj do bulionu. Przełóż kaszę do dużej misy, najlepiej z terakoty, zalej 600–700 ml gorącego bulionu, wymieszaj widelcem, przykryj pokrywką i ściereczką. Zostaw na 20–30 minut; kuskus jest gotowy, gdy wchłonął cały płyn, jest miękki i wilgotny, ale nie pływa.
- Spulchnij kaszę widelcem, polej 30 ml surowej oliwy i ułóż na wierzchu kawałki ryby i krewetki. Resztę gorącego bulionu podaj w osobnej wazie, żeby każdy mógł dolać go do talerza.
Jaka oliwa
W kuskusie trapanese oliwa pełni rolę techniczną i smakową. 60 ml oliwy wtartej w kaszę przed gotowaniem otacza każde ziarno cienką warstwą, która zapobiega sklejaniu i przenosi aromat cebuli i cynamonu do wnętrza ziaren. Na oliwie powstaje też baza bulionu, a surowa oliwa na koniec dodaje kaszy świeżości i połysku.
Danie pochodzi z Trapani, więc najlepszy wybór leży na miejscu: oliwa z Valli Trapanesi DOP, tłoczona głównie z odmian Cerasuola i Nocellara del Belice. Cerasuola daje oliwy intensywne, trawiaste, z wyraźną goryczą i pieprznością, które dobrze znoszą długie gotowanie i bogaty bulion. Nocellara del Belice wnosi nutę zielonego pomidora i jest łagodniejsza, więc nadaje się na surowe wykończenie.
Praktyczna zasada brzmi: do bazy bulionu i do natarcia kaszy użyj średnio owocowej oliwy codziennej, a do skropienia gotowego dania sięgnij po lepszą butelkę o wyraźnym, zielonym aromacie. Bardzo delikatna oliwa zginie w bulionie, a bardzo gorzka w surowym wykończeniu zderzy się z rybą.
| Etap | Ilość | Temperatura | Jaka oliwa |
|---|---|---|---|
| Natarcie kaszy | 60 ml | brak ogrzewania, potem para | średnio owocowa |
| Baza bulionu | 80 ml | 120–140 °C | średnio owocowa, np. z przewagą Cerasuoli |
| Wykończenie | 30 ml | na surowo | owocowa z nutą pomidora, np. Nocellara del Belice |
Oliwy z okolic Trapani, Marsali i doliny Belice można poznać na miejscu, odwiedzając tłocznie; trasę opisujemy w tekście Sycylia szlakiem oliwy, a pełny obraz wyspy w przewodniku oliwa z Sycylii.
Na co uważać
Grudy w kaszy. Woda wylana na kaszę na raz zlepia ziarna w kluchy, których para nie przeniknie. Wlewaj ją stopniowo, rozcierając kaszę palcami, a przed gotowaniem na parze i między etapami rozbijaj każdą grudkę widelcem.
Rozgotowana ryba. Ryba gotowana w bulionie od początku, razem z głowami, rozpada się na włókna i traci smak. Bulion gotuj z resztek, przecedź, a kawałki ryb włóż dopiero do gotowego, ledwo drgającego bulionu na 8–12 minut.
Za mało albo za dużo bulionu. Kuskus zalany za małą ilością bulionu jest suchy i twardy, a zalany za dużą zamienia się w papkę. Na 500 g kaszy potrzeba 600–700 ml bulionu; lepiej zacząć od mniejszej ilości i dolać trochę po 10 minutach, jeśli ziarna są jeszcze twarde.
Ości w kaszy. Ryby skalne, takie jak skorpena i kurek, mają dużo drobnych ości. Bulion cedź przez gęste sito, a kawałki ryb podawaj osobno, na wierzchu, żeby goście mogli je oczyścić przed wymieszaniem z kaszą.
Pośpiech przy odpoczynku. Kasza od razu po zalaniu bulionem jest twarda w środku i mokra na zewnątrz. Odpoczynek pod przykryciem przez 20–30 minut to część gotowania, a nie przerwa: w tym czasie ziarna wchłaniają bulion i wyrównują konsystencję.
Warianty
W restauracjach Trapani i San Vito Lo Capo kuskus podaje się często w wersji bogatszej, z krewetkami, małżami, kalmarami i langustynkami ułożonymi na wierzchu. W niektórych domach bulion gotuje się z niewielką ilością pomidora albo bez niego, co daje jaśniejszy, delikatniejszy smak. Część rodzin dodaje do bulionu utłuczone migdały z czosnkiem i natką, co zbliża go do sosu znanego z pesto alla trapanese.
Poza wybrzeżem przygotowuje się kuskus z warzywami albo mięsem, bliższy wersjom z Afryki Północnej, ale to rybna wersja uchodzi za trapanese. W Agrigento znany jest kuskus na słodko, z pistacjami, migdałami i czekoladą, wiązany z tradycją jednego z tamtejszych klasztorów.
Najbliższymi krewnymi w innych regionach są sardyńska fregola, gruba kasza z semoli prażona w piekarniku, podawana jak w fregola con frutti di mare e zafferano, oraz toskański cacciucco alla livornese, gęsta zupa z wielu gatunków ryb, którą także przygotowuje się z ryb skalnych i pomidorów.
Do stołu
Kuskus trapanese podaje się w dużej misie na środku stołu, z rybami na wierzchu i wazą gorącego bulionu obok; każdy dolewa sobie tyle bulionu, ile lubi. Po tym daniu podaje się zwykle już tylko owoce.
Do picia wybierz białe wino z zachodniej Sycylii: Grillo, Catarratto albo wytrawne Zibibbo, którego aromat dobrze współgra z cynamonem. Sprawdzi się też lekkie, schłodzone wino różowe z Nero d’Avola.
Kuskus smakuje następnego dnia prawie tak dobrze jak świeży. Przechowuj kaszę i ryby osobno od bulionu, w lodówce, do 2 dni; przed podaniem podgrzej bulion do wrzenia, zalej nim kaszę i odstaw na 10 minut pod przykryciem. Sam bulion możesz ugotować dzień wcześniej albo zamrozić do 3 miesięcy, co skraca pracę w dniu przyjęcia o połowę.
Pytania i odpowiedzi
Czym kuskus z Trapani różni się od kuskusu arabskiego?
Kuskus trapanese podaje się z bulionem z ryb skalnych, a kuskus z Afryki Północnej najczęściej z baraniną, kurczakiem i warzywami. W Trapani kaszę przed gotowaniem na parze naciera się oliwą z cebulą, natką i cynamonem. Po ugotowaniu zalewa się ją bulionem i zostawia pod przykryciem, aż go wchłonie.
Jakie ryby nadają się do cous cous trapanese?
Najlepsze są ryby skalne o wyrazistym smaku i żelatynowych głowach: skorpena, kurek, granik, dorada, labraks i węgorz morski. Głowy i małe ryby idą na bulion, a większe kawałki gotuje się w nim osobno. W Polsce dobrym kompromisem są dorada i labraks z dodatkiem głów i ości z ryb morskich od sprzedawcy.
Czy można użyć zwykłego kuskusu instant?
Tak, gotowy kuskus średnioziarnisty sprawdza się dobrze, jeśli zamiast tylko zalewać go wrzątkiem, natrzesz go oliwą z cebulą i ugotujesz dwukrotnie na parze. Dopiero potem zalewa się go bulionem. Efekt jest bliski tradycyjnemu, choć ziarna są bardziej regularne.
Co to jest incocciatura?
Incocciatura to ręczne rolowanie grubej semoli w drobne ziarenka, skrapiane osoloną wodą z oliwą. Robi się je okrężnymi ruchami dłoni w szerokiej, glazurowanej misie z terakoty zwanej mafaradda. Trwa około 40 minut i daje ziarna nieregularne, bardzo chłonne.
Jaka oliwa jest najlepsza do kuskusu trapanese?
Najlepsza jest średnio owocowa oliwa z prowincji Trapani, na przykład z Valli Trapanesi DOP, tłoczona z Cerasuoli i Nocellary del Belice. Do natarcia kaszy i bazy bulionu wystarczy dobra oliwa codzienna, a na surowe wykończenie warto użyć lepszej, o zielonym aromacie. Na 6 porcji potrzeba około 170 ml oliwy.
Jak ugotować kuskus na parze bez cuscusiery?
Wystarczy metalowy durszlak wyłożony gazą, ustawiony na garnku z wrzącą wodą tak, by nie dotykał wody. Szczelinę między durszlakiem a garnkiem uszczelnia się wilgotną ściereczką albo wałkiem z ciasta z mąki i wody. Kasza powinna leżeć luźno, żeby para przechodziła przez nią równomiernie.
