Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Cous cous trapanese: kuskus z rybnym bulionem z Trapani

Cous cous trapanese: kasza z semoli gotowana na parze z oliwą i cebulą, zalana bulionem z ryb skalnych. Przepis, ryby, naczynia, dobór oliwy z Trapani

Cous cous trapanese: ilustracja

Cous cous trapanese, w dialekcie cùscusu, to kasza z semoli z pszenicy twardej, przyprawiona oliwą, cebulą i natką, gotowana na parze, a potem zalana gorącym bulionem z ryb skalnych i pozostawiona pod przykryciem, żeby go wchłonęła. Podaje się ją z kawałkami ryby i dodatkowym bulionem. To danie z wybrzeża prowincji Trapani, na zachodnim krańcu Sycylii, i najbardziej znany kuskus we Włoszech, w dodatku rybny.

Oliwa pojawia się tu trzy razy: naciera się nią ziarna przed gotowaniem na parze, na niej powstaje podstawa bulionu, a na koniec skrapia się gotowy kuskus na surowo. Bez oliwy kasza skleja się w grudy, a bulion jest płaski i wodnisty.

Przygotowanie1 godz.
Razem2 godz. 30 min
Trudnośćśredni
Porcje6
Oliwaśrednio owocowa z prowincji Trapani, np. Valli Trapanesi DOP z Cerasuoli i Nocellary del Belice

W skrócie

  • Region: Sycylia, prowincja Trapani: Trapani, San Vito Lo Capo, Marsala, Mazara del Vallo, Wyspy Egadzkie.
  • Główne składniki: kasza kuskus z semoli, mieszane ryby skalne, pomidory, cebula, czosnek, natka, liść laurowy, cynamon.
  • Rola oliwy: natłuszcza ziarna przed parowaniem, jest bazą bulionu i surowym wykończeniem.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa z Trapani, z Valli Trapanesi DOP, z odmian Cerasuola i Nocellara del Belice.
  • Czas przygotowania: około godziny pracy, dwie i pół godziny łącznie.
  • Poziom trudności: średni; wymaga cierpliwości, nie specjalnych umiejętności.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Mafaradda i cuscusiera
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Zachodni kraniec Sycylii dzieli od wybrzeży Tunezji mniej niż 150 km morza, a historia zachodniej Sycylii od wieków splata się z Afryką Północną. W 827 roku Arabowie wylądowali pod Mazara del Vallo i rozpoczęli podbój wyspy, który trwał dziesięciolecia; ich panowanie zakończyli Normanowie pod koniec XI wieku. Z tym okresem najczęściej łączy się pojawienie się kuskusu na Sycylii.

Ta wersja jest jednak uproszczeniem. Nie ma dokumentów potwierdzających, że kuskus jadano w Trapani już w czasach arabskich, a część badaczy uważa, że upowszechnił się później, dzięki stałym kontaktom rybaków i kupców z Tunezją, trwającym przez całe stulecia. Pewne jest, że w Trapani kasza zmieniła charakter: zamiast baraniny i warzyw, typowych dla Maghrebu, trafił do niej bulion z ryb, których na tym wybrzeżu było pod dostatkiem.

Kuskus był daniem świątecznym i rodzinnym, bo jego przygotowanie zajmowało pół dnia. W wielu domach Trapani robi się go do dziś na niedzielę, a w restauracjach jest stałą pozycją karty.

Od końca lat 90. w San Vito Lo Capo odbywa się co roku we wrześniu Cous Cous Fest, festiwal, na którym kucharze z Sycylii i z krajów śródziemnomorskich konkurują w przygotowaniu kuskusu. Impreza bardzo spopularyzowała danie poza Trapani i przypomniała o jego wspólnych, śródziemnomorskich korzeniach.

Mafaradda i cuscusiera

Tradycyjny kuskus trapanese wymaga dwóch naczyń z terakoty. Mafaradda to szeroka, płaska, glazurowana od środka misa, w której ręcznie roluje się semolę. Cuscusiera to garnek z dziurkowanym dnem, stawiany na garnku z wrzącą wodą albo bulionem, w którym kasza gotuje się na parze. Szczelinę między nimi uszczelnia się wałkiem z ciasta z mąki i wody, żeby para przechodziła tylko przez kaszę.

Więcej o roli terakoty i ceramiki w kuchni oliwnej Włoch przeczytasz w tekście o tym, jak oliwę przechowywano w terakocie. W domowej kuchni oba naczynia zastąpi duża miska i metalowy durszlak wyłożony gazą, ustawiony na garnku tak, by nie dotykał wody.

Ręczne rolowanie trwa około 40 minut i wymaga wprawy. Poniższy przepis opiera się na gotowej kaszy kuskus średnioziarnistej, którą łatwo kupić w Polsce. Jeśli zdobędziesz kaszę niepodgotowaną, z włoskiego lub arabskiego sklepu, wydłuż każdy etap gotowania na parze o 10–15 minut.

Składniki

Na 6 porcji:

Na bulion i rybę

  • 2 kg mieszanych ryb śródziemnomorskich w całości: skorpena, kurek, granik, dorada, labraks
  • 300 g krewetek w pancerzach, opcjonalnie
  • 80 ml oliwy extra vergine
  • 1 duża cebula (około 200 g)
  • 1 łodyga selera naciowego
  • 3 ząbki czosnku
  • 2 łyżki koncentratu pomidorowego
  • 400 g pomidorów pelati
  • 2,5 l wody
  • 2 liście laurowe
  • 1 pęczek natki pietruszki (około 30 g)
  • 1 szczypta cynamonu
  • 1 mała suszona papryczka peperoncino
  • 1 szczypta szafranu, opcjonalnie
  • 30 g migdałów bez skórki, uprażonych, opcjonalnie
  • sól i świeżo mielony czarny pieprz do smaku

Na kuskus

  • 500 g kaszy kuskus średnioziarnistej
  • 250 ml letniej wody
  • 1 łyżeczka soli
  • 60 ml oliwy extra vergine
  • 1 mała cebula (około 80 g), drobno starta
  • 1 łyżka posiekanej natki pietruszki
  • 1 szczypta cynamonu
  • 1/2 łyżeczki świeżo mielonego czarnego pieprzu
  • 2 liście laurowe
  • 30 ml oliwy extra vergine na koniec

Przygotowanie

  1. Oczyść ryby z łusek i wnętrzności, usuń skrzela i odetnij głowy. Większe ryby pokrój w kawałki po 5–6 cm, a głowy, ogony i najmniejsze ryby odłóż na bulion. Krewetki zostaw w pancerzach. Ryby są gotowe do dalszej pracy, gdy są dokładnie opłukane i nie mają resztek krwi wzdłuż kręgosłupa.
  2. Wsyp kaszę do szerokiej miski, rozpuść sól w letniej wodzie i wlewaj ją stopniowo, rozcierając ziarna palcami przez 5 minut. Dodaj 60 ml oliwy, startą cebulę, natkę, cynamon i pieprz, i znów rozcieraj 2–3 minuty. Zostaw na 15 minut; kasza jest gotowa do parowania, gdy ziarna są wilgotne, lśniące, ale osobne, bez grudek.
  3. W dużym garnku rozgrzej 80 ml oliwy na średnio niskim ogniu, wrzuć posiekaną cebulę i seler i duś 8–10 minut, aż będą miękkie i złote. Dodaj posiekany czosnek na minutę, a potem koncentrat i smaż go 1 minutę, mieszając, aż pociemnieje i zapachnie słodko. Wlej pomidory i gotuj 10 minut, aż sos zgęstnieje.
  4. Dodaj 2,5 l wody, liście laurowe, łodygi natki, peperoncino, cynamon i szafran, doprowadź do wrzenia i włóż głowy oraz małe ryby. Gotuj na małym ogniu 30 minut, tak by bulion tylko lekko pyrkał. Przecedź go przez sito, mocno dociskając resztki łyżką; bulion jest gotowy, gdy ma głęboki pomarańczowoczerwony kolor, a na powierzchni widać kropelki oliwy. Dopraw solą.
  5. Zagotuj w garnku 1 l wody, połóż na nim durszlak wyłożony gazą, z 2 liśćmi laurowymi na dnie, i uszczelnij szczelinę wilgotną ściereczką. Wsyp kaszę luźno, bez ugniatania. Gotuj na parze 20 minut, licząc od chwili, gdy para zacznie wydobywać się przez wierzch kaszy.
  6. Przełóż kaszę do miski, rozbij grudki widelcem, skrop 50 ml ciepłego bulionu i wróć na parę na kolejne 15–20 minut. Kasza jest gotowa, gdy ziarna napęczniały, są miękkie w środku i swobodnie przesypują się przez palce.
  7. W tym czasie zagotuj pozostały bulion i zmniejsz ogień, aby tylko drgał, w temperaturze około 90 °C. Włóż kawałki ryb, najpierw najgrubsze, i gotuj 8–12 minut; krewetki dodaj na ostatnie 2–3 minuty. Ryba jest gotowa, gdy mięso jest matowe i łatwo odchodzi od ości; wyjmij ją łyżką cedzakową i trzymaj w ciepłym miejscu pod chochlą bulionu.
  8. Jeśli używasz migdałów, utłucz je w moździerzu z ząbkiem czosnku i garścią listków natki i wmieszaj do bulionu. Przełóż kaszę do dużej misy, najlepiej z terakoty, zalej 600–700 ml gorącego bulionu, wymieszaj widelcem, przykryj pokrywką i ściereczką. Zostaw na 20–30 minut; kuskus jest gotowy, gdy wchłonął cały płyn, jest miękki i wilgotny, ale nie pływa.
  9. Spulchnij kaszę widelcem, polej 30 ml surowej oliwy i ułóż na wierzchu kawałki ryby i krewetki. Resztę gorącego bulionu podaj w osobnej wazie, żeby każdy mógł dolać go do talerza.
W Trapani kuskus nie pływa w zupie: pije bulion pod przykryciem, aż każde ziarno zrobi się miękkie i pachnące morzem.

Jaka oliwa

W kuskusie trapanese oliwa pełni rolę techniczną i smakową. 60 ml oliwy wtartej w kaszę przed gotowaniem otacza każde ziarno cienką warstwą, która zapobiega sklejaniu i przenosi aromat cebuli i cynamonu do wnętrza ziaren. Na oliwie powstaje też baza bulionu, a surowa oliwa na koniec dodaje kaszy świeżości i połysku.

Danie pochodzi z Trapani, więc najlepszy wybór leży na miejscu: oliwa z Valli Trapanesi DOP, tłoczona głównie z odmian Cerasuola i Nocellara del Belice. Cerasuola daje oliwy intensywne, trawiaste, z wyraźną goryczą i pieprznością, które dobrze znoszą długie gotowanie i bogaty bulion. Nocellara del Belice wnosi nutę zielonego pomidora i jest łagodniejsza, więc nadaje się na surowe wykończenie.

Praktyczna zasada brzmi: do bazy bulionu i do natarcia kaszy użyj średnio owocowej oliwy codziennej, a do skropienia gotowego dania sięgnij po lepszą butelkę o wyraźnym, zielonym aromacie. Bardzo delikatna oliwa zginie w bulionie, a bardzo gorzka w surowym wykończeniu zderzy się z rybą.

Etap Ilość Temperatura Jaka oliwa
Natarcie kaszy 60 ml brak ogrzewania, potem para średnio owocowa
Baza bulionu 80 ml 120–140 °C średnio owocowa, np. z przewagą Cerasuoli
Wykończenie 30 ml na surowo owocowa z nutą pomidora, np. Nocellara del Belice

Oliwy z okolic Trapani, Marsali i doliny Belice można poznać na miejscu, odwiedzając tłocznie; trasę opisujemy w tekście Sycylia szlakiem oliwy, a pełny obraz wyspy w przewodniku oliwa z Sycylii.

Na co uważać

Grudy w kaszy. Woda wylana na kaszę na raz zlepia ziarna w kluchy, których para nie przeniknie. Wlewaj ją stopniowo, rozcierając kaszę palcami, a przed gotowaniem na parze i między etapami rozbijaj każdą grudkę widelcem.

Rozgotowana ryba. Ryba gotowana w bulionie od początku, razem z głowami, rozpada się na włókna i traci smak. Bulion gotuj z resztek, przecedź, a kawałki ryb włóż dopiero do gotowego, ledwo drgającego bulionu na 8–12 minut.

Za mało albo za dużo bulionu. Kuskus zalany za małą ilością bulionu jest suchy i twardy, a zalany za dużą zamienia się w papkę. Na 500 g kaszy potrzeba 600–700 ml bulionu; lepiej zacząć od mniejszej ilości i dolać trochę po 10 minutach, jeśli ziarna są jeszcze twarde.

Ości w kaszy. Ryby skalne, takie jak skorpena i kurek, mają dużo drobnych ości. Bulion cedź przez gęste sito, a kawałki ryb podawaj osobno, na wierzchu, żeby goście mogli je oczyścić przed wymieszaniem z kaszą.

Pośpiech przy odpoczynku. Kasza od razu po zalaniu bulionem jest twarda w środku i mokra na zewnątrz. Odpoczynek pod przykryciem przez 20–30 minut to część gotowania, a nie przerwa: w tym czasie ziarna wchłaniają bulion i wyrównują konsystencję.

Warianty

W restauracjach Trapani i San Vito Lo Capo kuskus podaje się często w wersji bogatszej, z krewetkami, małżami, kalmarami i langustynkami ułożonymi na wierzchu. W niektórych domach bulion gotuje się z niewielką ilością pomidora albo bez niego, co daje jaśniejszy, delikatniejszy smak. Część rodzin dodaje do bulionu utłuczone migdały z czosnkiem i natką, co zbliża go do sosu znanego z pesto alla trapanese.

Poza wybrzeżem przygotowuje się kuskus z warzywami albo mięsem, bliższy wersjom z Afryki Północnej, ale to rybna wersja uchodzi za trapanese. W Agrigento znany jest kuskus na słodko, z pistacjami, migdałami i czekoladą, wiązany z tradycją jednego z tamtejszych klasztorów.

Najbliższymi krewnymi w innych regionach są sardyńska fregola, gruba kasza z semoli prażona w piekarniku, podawana jak w fregola con frutti di mare e zafferano, oraz toskański cacciucco alla livornese, gęsta zupa z wielu gatunków ryb, którą także przygotowuje się z ryb skalnych i pomidorów.

Do stołu

Kuskus trapanese podaje się w dużej misie na środku stołu, z rybami na wierzchu i wazą gorącego bulionu obok; każdy dolewa sobie tyle bulionu, ile lubi. Po tym daniu podaje się zwykle już tylko owoce.

Do picia wybierz białe wino z zachodniej Sycylii: Grillo, Catarratto albo wytrawne Zibibbo, którego aromat dobrze współgra z cynamonem. Sprawdzi się też lekkie, schłodzone wino różowe z Nero d’Avola.

Kuskus smakuje następnego dnia prawie tak dobrze jak świeży. Przechowuj kaszę i ryby osobno od bulionu, w lodówce, do 2 dni; przed podaniem podgrzej bulion do wrzenia, zalej nim kaszę i odstaw na 10 minut pod przykryciem. Sam bulion możesz ugotować dzień wcześniej albo zamrozić do 3 miesięcy, co skraca pracę w dniu przyjęcia o połowę.

Pytania i odpowiedzi

Czym kuskus z Trapani różni się od kuskusu arabskiego?

Kuskus trapanese podaje się z bulionem z ryb skalnych, a kuskus z Afryki Północnej najczęściej z baraniną, kurczakiem i warzywami. W Trapani kaszę przed gotowaniem na parze naciera się oliwą z cebulą, natką i cynamonem. Po ugotowaniu zalewa się ją bulionem i zostawia pod przykryciem, aż go wchłonie.

Jakie ryby nadają się do cous cous trapanese?

Najlepsze są ryby skalne o wyrazistym smaku i żelatynowych głowach: skorpena, kurek, granik, dorada, labraks i węgorz morski. Głowy i małe ryby idą na bulion, a większe kawałki gotuje się w nim osobno. W Polsce dobrym kompromisem są dorada i labraks z dodatkiem głów i ości z ryb morskich od sprzedawcy.

Czy można użyć zwykłego kuskusu instant?

Tak, gotowy kuskus średnioziarnisty sprawdza się dobrze, jeśli zamiast tylko zalewać go wrzątkiem, natrzesz go oliwą z cebulą i ugotujesz dwukrotnie na parze. Dopiero potem zalewa się go bulionem. Efekt jest bliski tradycyjnemu, choć ziarna są bardziej regularne.

Co to jest incocciatura?

Incocciatura to ręczne rolowanie grubej semoli w drobne ziarenka, skrapiane osoloną wodą z oliwą. Robi się je okrężnymi ruchami dłoni w szerokiej, glazurowanej misie z terakoty zwanej mafaradda. Trwa około 40 minut i daje ziarna nieregularne, bardzo chłonne.

Jaka oliwa jest najlepsza do kuskusu trapanese?

Najlepsza jest średnio owocowa oliwa z prowincji Trapani, na przykład z Valli Trapanesi DOP, tłoczona z Cerasuoli i Nocellary del Belice. Do natarcia kaszy i bazy bulionu wystarczy dobra oliwa codzienna, a na surowe wykończenie warto użyć lepszej, o zielonym aromacie. Na 6 porcji potrzeba około 170 ml oliwy.

Jak ugotować kuskus na parze bez cuscusiery?

Wystarczy metalowy durszlak wyłożony gazą, ustawiony na garnku z wrzącą wodą tak, by nie dotykał wody. Szczelinę między durszlakiem a garnkiem uszczelnia się wilgotną ściereczką albo wałkiem z ciasta z mąki i wody. Kasza powinna leżeć luźno, żeby para przechodziła przez nią równomiernie.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu