Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Spaghetti con colatura di alici: makaron z sosem z anchois z Cetary

Spaghetti con colatura di alici krok po kroku: jak powstaje colatura z Cetary, ile jej dodać, dlaczego woda bez soli i jaka oliwa do sosu na surowo

Spaghetti con colatura di alici: ilustracja

Spaghetti con colatura di alici to makaron z Wybrzeża Amalfitańskiego, podawany z sosem z colatury, czyli bursztynowego płynu ściekającego z beczek solonych anchois w Cetarze, połączonej z oliwą, czosnkiem, natką i chili. Sos nie jest gotowany: colaturę miesza się z oliwą na surowo albo z oliwą tylko lekko ogrzaną z czosnkiem, a makaron gotuje się w wodzie bez soli, bo całą słoność daje ryba. Danie robi się w 20 minut, a smakuje głęboko, morsko i umamiowo, jak mało który makaron.

Oliwa ma tu dwa zadania. Po pierwsze łagodzi colaturę, która sama jest bardzo słona i intensywna, i rozprowadza jej smak po makaronie. Po drugie niesie aromat czosnku i natki, które bez tłuszczu nie miałyby czym się połączyć. Poniżej przepis na cztery porcje, opis tradycyjnej produkcji colatury i wskazówki, jak dobrać proporcje, żeby danie nie wyszło przesolone.

Przygotowanie10 min
Razem20 min
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa z Kampanii, np. Penisola Sorrentina DOP lub Colline Salernitane DOP

W skrócie

  • Region: Kampania, Cetara na Wybrzeżu Amalfitańskim w prowincji Salerno.
  • Główne składniki: spaghetti lub vermicelli, colatura di alici, oliwa, czosnek, natka pietruszki, chili, opcjonalnie skórka z cytryny i prażona bułka tarta.
  • Rola oliwy: surowa baza sosu, w której rozpuszcza się colatura, oraz delikatny nośnik aromatu czosnku.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa, łagodna w goryczy, np. Penisola Sorrentina DOP lub Colline Salernitane DOP.
  • Czas przygotowania: 10 minut pracy, 20 minut łącznie.
  • Poziom trudności: łatwy, wymaga jedynie wyczucia proporcji.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Jak powstaje colatura
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Colatura di alici jest najczęściej przedstawiana jako potomkini rzymskiego garum, sosu z fermentowanych ryb, którym Rzymianie przyprawiali niemal wszystko. Garum produkowano w wielu miejscach wybrzeża, także w okolicach Pompejów, więc pomysł solenia ryb dla uzyskania płynu był w Kampanii znany od starożytności. Bezpośredniej ciągłości między garum a colaturą nie da się jednak udokumentować, a technika produkcji jest inna: garum robiono głównie z wnętrzności ryb, colaturę z oczyszczonych anchois.

Miejscowa tradycja przypisuje narodziny colatury średniowiecznym zakonnikom z okolic Amalfi, którzy solili anchois w beczkach z nieszczelnymi klepkami i zauważyli, że wycieka z nich aromatyczny płyn. To opowieść przekazywana w Cetarze z pokolenia na pokolenie, bez pewnych źródeł, ale dobrze oddaje istotę rzeczy: colatura jest produktem ubocznym konserwowania anchois, który okazał się cenniejszy od samych ryb.

Cetara to niewielka rybacka miejscowość między Vietri sul Mare a Maiori, od wieków żyjąca z połowu anchois i tuńczyka. Tam colaturę wciąż robi się metodą rodzinną, a spaghetti z colaturą jest daniem wigilijnym: według tradycji płyn dojrzewający od lata jest gotowy właśnie w grudniu. Colatura di alici di Cetara ma od 2020 roku unijną chronioną nazwę pochodzenia DOP.

Przez długi czas colatura była znana tylko na Wybrzeżu Amalfitańskim i w Neapolu. Poza region wyszła na szerszą skalę dopiero pod koniec XX wieku, gdy zaczęli jej używać kucharze z innych części Włoch, a potem z zagranicy, co sprawiło, że buteleczki z Cetary można kupić także w polskich delikatesach.

Jak powstaje colatura

Tradycyjny sezon połowu anchois do colatury przypada na wiosnę i lato; w Cetarze mówi się o okresie od Zwiastowania, 25 marca, do święta Marii Magdaleny, 22 lipca. Świeże ryby pozbawia się ręcznie głów i wnętrzności, a następnie układa warstwami z grubą solą morską w drewnianych beczułkach zwanych terzigno. Na wierzchu kładzie się drewnianą pokrywę i obciąża kamieniami, żeby ryby się sprasowały.

W ciągu kolejnych miesięcy na powierzchnię wypływa płyn. Według tradycyjnej metody zbiera się go, przechowuje, a późną jesienią przelewa z powrotem przez warstwy ryb i zbiera przez otwór wywiercony w dnie beczki. Płyn przesącza się przez sprasowane anchois, nabiera koloru i aromatu, a na koniec jest filtrowany przez lniane płótno. Stąd nazwa: colatura pochodzi od czasownika colare, czyli przecedzać, ściekać.

Cecha Colatura di alici Rzymskie garum Azjatycki sos rybny
Surowiec anchois bez głów i wnętrzności ryby i wnętrzności rybie anchois w całości
Metoda solenie w beczkach, przesączanie fermentacja na słońcu fermentacja w kadziach
Kolor bursztynowy od jasnego do ciemnego od miodowego do brązowego
Smak słony, czysty, orzechowy znany z opisów, zróżnicowany słony, słodkawy, mocniej fermentowany
Użycie kilka łyżek na 4 porcje makaronu przyprawa do wielu dań baza sosów i zup

Dobra colatura jest klarowna, bursztynowa, pachnie morzem i anchois, ale bez nuty zgnilizny. Mała buteleczka 50–100 ml kosztuje we Włoszech kilka do kilkunastu euro i wystarcza na wiele dań, bo używa się jej po łyżce.

Składniki

Na 4 porcje:

  • 320 g spaghetti, vermicelli lub linguine
  • 30–40 ml colatury di alici (około 3 łyżek)
  • 80 ml oliwy extra vergine
  • 2 ząbki czosnku
  • 1 mała suszona papryczka chili
  • 1 pęczek natki pietruszki
  • 1 cytryna niewoskowana (opcjonalnie, do otarcia skórki)
  • 40 g bułki tartej z czerstwego chleba (opcjonalnie)
  • 1 łyżeczka oliwy do prażenia bułki
  • 4 l wody do gotowania makaronu, bez soli

Przygotowanie

  1. Zagotuj 4 l wody w dużym garnku i nie dodawaj soli. Colatura jest tak słona, że makaron ugotowany w osolonej wodzie byłby niejadalny. Woda powinna wrzeć pełnym wrzeniem, co zajmie około 12 minut.
  2. Jeśli używasz bułki tartej, upraż ją na patelni z łyżeczką oliwy na średnim ogniu przez 3–4 minuty, ciągle mieszając. Jest gotowa, gdy ma złotobrązowy kolor i pachnie orzechowo. Przesyp ją na talerz, żeby się nie przypaliła od gorącej patelni.
  3. Do małego rondelka wlej 80 ml oliwy, dodaj ząbki czosnku przekrojone na pół, bez zielonego kiełka, i rozkruszone chili. Ogrzewaj na najmniejszym ogniu przez 5 minut, do około 70–80°C: wokół czosnku pojawią się drobne pęcherzyki, ale czosnek ma zostać biały. Zdejmij z ognia i odstaw na 5 minut, żeby oliwa przestygła do około 50°C.
  4. W dużej misce, w której będziesz mieszać makaron, połącz 30 ml colatury z przestudzoną oliwą (czosnek możesz wyjąć lub zostawić) i połową posiekanej natki. Ubij widelcem przez 30 sekund, aż powstanie lekko mętna emulsja. Spróbuj na kawałku chleba: sos ma być wyraźnie słony i morski, ale nie palący.
  5. Wrzuć spaghetti do wrzątku i gotuj o minutę krócej, niż podaje producent. Przed odcedzeniem odlej 150 ml wody z gotowania; jest niesolona, ale zawiera skrobię, która zwiąże sos. Miskę z sosem postaw na chwilę nad garnkiem, żeby się ogrzała.
  6. Przełóż makaron szczypcami do miski z sosem, dodaj 2–3 łyżki wody z gotowania i mieszaj energicznie przez minutę. Sos powinien oblepić każdą nitkę i nadać jej połysk, bez kałuży na dnie miski. Jeśli makaron jest suchy, dolej jeszcze łyżkę wody.
  7. Spróbuj i ewentualnie dodaj colatury po łyżeczce, do najwyżej 40 ml łącznie. Posyp resztą natki i otartą skórką z cytryny. Nakładaj od razu na ciepłe talerze i posyp każdą porcję prażoną bułką tartą.
Colatura to bursztynowe krople z beczki anchois: oliwa je łagodzi, a makaron gotuje się w wodzie bez grama soli

Jaka oliwa

W tym daniu oliwa jest praktycznie surowa: ogrzana do 70–80°C zachowuje prawie cały aromat, a potem trafia do makaronu bez smażenia. Dlatego jej smak będzie wyraźnie czuć i wybór ma znaczenie. Najlepsza jest oliwa extra vergine średnio owocowa, z zapachem świeżej trawy, migdała i ziół, z umiarkowaną goryczką. Colatura sama jest intensywna, więc oliwa ma ją łagodzić i zaokrąglać, nie konkurować z nią.

Pierwszym wyborem jest oliwa z najbliższej okolicy. Penisola Sorrentina DOP, oparta na odmianie Minucciola, ma łagodny, migdałowy profil, który świetnie współgra z colaturą. Cetara leży w prowincji Salerno, więc naturalnym wyborem jest też Colline Salernitane DOP z odmianą Rotondella, o nucie zielonego pomidora i karczocha. Szerzej o oliwach regionu piszemy w przewodniku oliwa z Kampanii.

Unikaj oliw bardzo gorzkich i pikantnych, np. z młodej Coratiny: ich gorycz w połączeniu ze słonością colatury robi się szorstka. Jeśli masz tylko intensywną oliwę, zmieszaj ją pół na pół z łagodniejszą. O tym, kiedy oliwa ma się smażyć, a kiedy zostać surowa, piszemy w tekście oliwa w kuchni włoskiej.

Na co uważać

Solona woda. To najczęstszy błąd i nie da się go naprawić. Makaron do colatury gotuje się w wodzie zupełnie niesolonej, a cała słoność pochodzi z sosu.

Za dużo colatury. Colatura jest skoncentrowana jak dobry sos rybny, a przy 50–60 ml na cztery porcje danie robi się gorzkie od soli. Zaczynaj od 30 ml i dodawaj po łyżeczce, próbując.

Gotowanie colatury. Colatura podgrzana na patelni traci najdelikatniejsze aromaty i nabiera ostrego, rybnego zapachu. Dodawaj ją wyłącznie do przestudzonej oliwy lub do gotowego makaronu poza ogniem.

Przypalony czosnek. Czosnek ma tylko oddać oliwie aromat w niskiej temperaturze. Zbrązowiały czosnek daje gorycz, która zdominuje subtelną colaturę.

Ser. Parmezan czy pecorino przykrywają smak colatury i robią z sosu klejącą masę. Jeśli brakuje ci tekstury, użyj prażonej bułki tartej, tak jak robi się to w wielu domach na Wybrzeżu Amalfitańskim.

Warianty

Najprostsza wersja z Cetary to makaron, colatura, oliwa, czosnek i natka, bez chili i dodatków; tak często jada się go w Wigilię. Wersja z prażoną bułką tartą i skórką cytryny, najlepiej z cytryn z Amalfi, które mają oznaczenie IGP, dodaje chrupkości i świeżości. W niektórych domach do sosu trafiają posiekane orzechy włoskie albo kilka pomidorków smażonych krótko w oliwie.

Colatura dobrze komponuje się z innymi daniami Kampanii: kilka kropli na koniec podnosi smak spaghetti alle vongole, a jej słony charakter pasuje do endywii duszonej z oliwkami i do gotowanych ziemniaków z oliwą. Doprawia się nią też sałatki z pomidorów zamiast soli.

W innych regionach Włoch podobną rolę grają solone anchois rozpuszczane w oliwie: w Kalabrii pasta ca’ muddica e alici z prażoną bułką, a w Wenecji Euganejskiej bigoli in salsa z cebulą i anchois. Świeże anchois z tego samego wybrzeża trafiają do alici marinate, marynowanych w cytrynie i oliwie.

Do stołu

Spaghetti z colaturą podaje się jako primo, czyli pierwsze danie, przed rybą lub warzywami. Na Wigilię w Kampanii stoi obok spaghetti z vongole albo zamiast nich, a po nim podaje się smażoną rybę lub baccalà. Na stół warto postawić buteleczkę colatury i butelkę oliwy, żeby każdy mógł doprawić swoją porcję.

Do picia białe wino z Wybrzeża Amalfitańskiego lub okolic Salerno, np. Costa d’Amalfi bianco albo Falanghina, podane w 8–10°C. Dobrze sprawdzi się też Fiano di Avellino, którego lekko orzechowy charakter współgra z prażoną bułką.

Danie przygotowuje się tuż przed jedzeniem i nie nadaje się do odgrzewania. Sos możesz natomiast przygotować do 2 godzin wcześniej i trzymać w temperaturze pokojowej w zamkniętym słoiku. Prażona bułka tarta wytrzymuje kilka dni w szczelnym pojemniku.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest colatura di alici?

Colatura di alici to bursztynowy płyn powstający podczas solenia anchois w drewnianych beczkach, tradycyjnie produkowany w Cetarze na Wybrzeżu Amalfitańskim. Płyn przesącza się przez warstwy ryb i zbiera przez otwór w dnie beczki. Ma intensywny, słony, morski smak i używa się go jako przyprawy.

Ile colatury dodać do makaronu?

Na 4 porcje, czyli 320 g makaronu, wystarczy 30–40 ml colatury, czyli około 3 łyżek. Najlepiej zacząć od mniejszej ilości i dodawać po łyżeczce po spróbowaniu. Colatura jest bardzo słona, więc nadmiar trudno potem zrównoważyć.

Czy makaron do colatury się soli?

Nie, makaron do spaghetti z colaturą gotuje się w wodzie bez soli. Cała słoność dania pochodzi z colatury. Osolona woda sprawi, że danie będzie zbyt słone do jedzenia.

Czym zastąpić colaturę z Cetary?

Najbliższym zamiennikiem jest dobry azjatycki sos rybny z anchois i soli, choć jest bardziej słodkawy i mocniej fermentowany. Można też rozpuścić w ciepłej oliwie 6–8 filetów solonych anchois, ale efekt będzie inny, bardziej treściwy. Oryginalnego smaku colatury nic nie zastąpi.

Czy colaturę się gotuje?

Nie, colaturę dodaje się na surowo, do przestudzonej oliwy lub do makaronu już po zdjęciu z ognia. Gotowanie odbiera jej delikatne aromaty i podkreśla ostry, rybny zapach. Ogrzewa się tylko oliwę z czosnkiem, i to w niskiej temperaturze.

Jaka oliwa pasuje do spaghetti z colaturą?

Najlepsza jest średnio owocowa, łagodna w goryczy oliwa extra vergine, np. Penisola Sorrentina DOP lub Colline Salernitane DOP. Oliwa jest w tym daniu prawie surowa, więc jej smak jest wyraźnie wyczuwalny. Bardzo gorzkie i pikantne oliwy kłócą się ze słonością colatury.

Jak przechowywać colaturę po otwarciu?

Colaturę przechowuje się w zamkniętej butelce w chłodnym, ciemnym miejscu, a latem najlepiej w lodówce. Dzięki dużej ilości soli zachowuje jakość przez kilka miesięcy od otwarcia. Z czasem może ściemnieć, co nie oznacza zepsucia, ale aromat słabnie.

Kiedy we Włoszech je się spaghetti z colaturą?

Na Wybrzeżu Amalfitańskim i w Neapolu spaghetti z colaturą jest tradycyjnym daniem wigilijnym. Według miejscowej tradycji colatura dojrzewająca od lata jest gotowa właśnie w grudniu. Danie jada się jednak przez cały rok, bo przygotowuje się je w 20 minut.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu