Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Friarielli e salsiccia: neapolitańskie pędy rzepy z kiełbasą

Friarielli e salsiccia: gorzkawe pędy rzepy spod Wezuwiusza duszone w oliwie z czosnkiem i chili, z wieprzową kiełbasą. Przepis, dobór oliwy i zamienniki

Friarielli e salsiccia: ilustracja

Friarielli e salsiccia to neapolitańskie danie z młodych pędów rzepy, duszonych w oliwie z czosnkiem i ostrą papryczką, podawanych z zarumienioną świeżą kiełbasą wieprzową. Gorycz zieleniny, tłustość kiełbasy i pikantna oliwa tworzą jedno z najbardziej rozpoznawalnych połączeń kuchni Kampanii, które Neapol je na talerzu, w bułce i na pizzy.

Oliwa ma tu dwa zadania. Najpierw jest środowiskiem, w którym friarielli duszą się we własnej wilgoci, bez wody i bez blanszowania, a potem łączy się z tłuszczem z kiełbasy w lśniący sos, który oblepia liście. Na koniec trafia na talerz jeszcze raz, na surowo.

Przygotowanie25 min
Razem55 min
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwaintensywna z Kampanii, np. z odmiany Ravece z Irpinii

W skrócie

  • Region: Kampania, zwłaszcza Neapol i równiny wokół Wezuwiusza.
  • Główne składniki: friarielli (młode pędy rzepy), świeża kiełbasa wieprzowa, czosnek, ostra papryczka, oliwa.
  • Rola oliwy: sauté i duszenie friarielli pod przykryciem, rumienienie kiełbasy, skropienie na surowo przed podaniem.
  • Najlepsza oliwa: intensywna, gorzkawa i pikantna, np. z odmiany Ravece z Irpinii.
  • Czas przygotowania: 25 minut pracy, ok. 55 minut łącznie.
  • Poziom trudności: łatwy.
  • Sezon: od października do marca, kiedy friarielli są najmłodsze.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Friarielli i ich zamienniki
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Friarielli to neapolitańska nazwa młodych pędów rzepy, czyli roślin z gatunku Brassica rapa uprawianych nie dla korzenia, lecz dla liści, cienkich łodyg i drobnych pąków kwiatowych. W Apulii to samo warzywo nazywa się cime di rapa, w Rzymie broccoletti, ale neapolitańczycy upierają się, że ich friarielli są delikatniejsze, zbierane wcześniej i bardziej gorzkie. Rosną na wulkanicznych glebach wokół Wezuwiusza i na równinach w głębi prowincji Neapol, a sezon trwa od jesieni do wczesnej wiosny.

Pochodzenie nazwy nie jest pewne. Najczęściej łączy się ją z neapolitańskim czasownikiem frijere, czyli smażyć, bo friarielli zawsze trafiały na patelnię z oliwą. To jednak etymologia ludowa, nie potwierdzona źródłami. Uwaga przy zakupach: w części Kampanii i w innych regionach słowem friarielli określa się też małe, zielone papryczki do smażenia, więc na targu poza Neapolem dobrze dopytać, o które chodzi.

Połączenie z kiełbasą ma prostą logikę. Sezon friarielli pokrywał się z zimowym świniobiciem, kiedy w domach była świeża salsiccia, a gorzka zielenina świetnie równoważyła tłuste mięso. Danie przeniosło się szybko z domowego stołu do neapolitańskich rosticcerie i pizzerii: panino z salsiccią i friarielli oraz pizza z tym duetem na białym spodzie należą do klasyki ulicznej kuchni miasta.

Friarielli i ich zamienniki

Prawdziwe friarielli kupisz w Polsce rzadko. Jesienią i zimą świeże cime di rapa pojawiają się w sklepach z włoską żywnością, a przez cały rok można dostać mrożone friarielli w słoikach lub torebkach, zwykle już podsmażone w oliwie. Te drugie wystarczy rozgrzać z czosnkiem przez 5–6 minut.

Warzywo Smak Jak przygotować
friarielli lub cime di rapa wyraźnie gorzkie, lekko pieprzne jak w przepisie, bez blanszowania
broccolini (bimi) łagodne, słodkawe krótsze duszenie, 8–10 minut
liście gorczycy sarepskiej ostre, gorczyczne jak friarielli, 12–15 minut
młoda natka rzepy z targu gorzkawa, delikatna jak friarielli, 10 minut

Najbliżej oryginału są cime di rapa. Broccolini dają ładne danie, ale bez charakterystycznej goryczy, więc warto wtedy sięgnąć po bardziej pikantną oliwę i dodać więcej papryczki.

Składniki

Na 4 porcje:

Na friarielli

  • 1,2 kg friarielli lub cime di rapa (waga przed oczyszczeniem)
  • 60 ml oliwy extra vergine
  • 3 ząbki czosnku
  • 1 suszona ostra papryczka
  • sól do smaku

Na kiełbasę

  • 600 g świeżej kiełbasy wieprzowej (salsiccia, 6–8 sztuk)
  • 1 łyżka oliwy extra vergine
  • 80 ml białego wytrawnego wina (opcjonalnie)

Na koniec

  • 2 łyżki oliwy extra vergine do skropienia

Przygotowanie

  1. Oczyść friarielli: oderwij grube, twarde łodygi (grubsze niż ołówek) i zżółkłe liście, zostaw liście, cienkie łodyżki i pąki. Z 1,2 kg zostanie ok. 600–700 g. Płucz w dwóch lub trzech zmianach zimnej wody, aż na dnie miski nie będzie piasku, i odsącz na durszlaku przez 5 minut; woda, która zostanie na liściach, jest potrzebna.
  2. Kiełbasę nakłuj widelcem w 4–5 miejscach. Na patelni o średnicy 26 cm rozgrzej łyżkę oliwy na średnim ogniu przez minutę, połóż kiełbasę i rumień 8–10 minut, obracając co 2 minuty. Gotowe, gdy skórka jest złotobrązowa ze wszystkich stron, a na patelni zbiera się wytopiony tłuszcz.
  3. Wlej wino i odparuj przez 2 minuty, aż zniknie ostry zapach alkoholu. Zmniejsz ogień, przykryj i gotuj 10 minut. Kiełbasa jest upieczona, gdy po przekrojeniu jednej sztuki środek jest jasny, a temperatura w środku wynosi ok. 70°C. Odstaw ją na patelni razem z sokiem.
  4. W dużej, głębokiej patelni lub szerokim garnku z pokrywką (średnica 30 cm) rozgrzej 60 ml oliwy z obranymi, lekko zgniecionymi ząbkami czosnku i rozkruszoną papryczką. Na małym lub średnim ogniu, przez 3–4 minuty, czosnek ma się zezłocić, a oliwa nabrać aromatu; temperatura nie powinna przekraczać ok. 140°C.
  5. Wrzuć wilgotne friarielli od razu całą porcją, uważając na pryskający tłuszcz, i posyp szczyptą soli. Przykryj i trzymaj na średnim ogniu 5 minut. Gdy podniesiesz pokrywkę, zielenina powinna opaść o połowę i zwiędnąć.
  6. Zdejmij pokrywkę, wymieszaj i duś dalej 10–15 minut na małym lub średnim ogniu, mieszając co kilka minut. Jeśli dno zaczyna się przypalać, dodaj 2 łyżki wody. Friarielli są gotowe, gdy łodyżki bez oporu przebija widelec, liście mają ciemny, butelkowozielony kolor, a płyn odparował, zostawiając lśniącą oliwę.
  7. Przełóż kiełbasę razem z sokiem i tłuszczem do patelni z friarielli. Duś wszystko razem 5 minut na małym ogniu, obracając kiełbasę. W tym czasie tłuszcz z mięsa łączy się z oliwą, a zielenina przejmuje jego smak.
  8. Spróbuj i dopraw solą. Zdejmij z ognia, skrop 2 łyżkami surowej oliwy i odstaw na 5 minut przed podaniem, żeby smaki się połączyły.
Friarielli w Neapolu nie gotuje się w wodzie. Dusi się je w oliwie, aż ciemnieją i miękną.

Jaka oliwa

Friarielli lubią oliwę z charakterem. Gorycz zieleniny i tłustość kiełbasy wymagają oliwy intensywnej, z wyraźną goryczką i pikantnością, która nie zginie w tym zestawieniu, tylko je spoi. Łagodna oliwa z Ligurii czy znad Gardy byłaby tu niewidoczna.

Pierwszym wyborem w Kampanii jest oliwa z odmiany Ravece, podstawy oliw z Irpinii w prowincji Avellino. Ma zapach zielonego pomidora i karczocha, wyraźną gorycz i ostrość, które dobrze współgrają z gorczycową nutą friarielli. Butelki z określonego obszaru noszą oznaczenie Irpinia – Colline dell’Ufita DOP. Szerszy wybór daje Olio Campania IGP, obejmujące oliwy z całego regionu, a o stylach poszczególnych prowincji piszemy w przewodniku po oliwie z Kampanii.

Do duszenia możesz użyć tej samej oliwy, bo temperatura nie przekracza tu 140°C, a wilgoć z liści szybko ją obniża. Intensywna oliwa bogata w polifenole jest przy takim gotowaniu stabilna, a część jej goryczy łagodnieje. Świeży, pieprzny charakter wraca z surową oliwą dodaną na końcu. O tym, dlaczego oliwy o wysokiej zawartości polifenoli są tak gorzkie i pikantne, piszemy w tekście o oliwie wysokopolifenolowej.

Na co uważać

Blanszowanie w dużej ilości wody. W wielu przepisach spoza Neapolu friarielli najpierw się gotuje, a potem podsmaża. Woda wypłukuje gorycz, ale też aromat i kolor, a liście robią się szare. Neapolitańska metoda polega na duszeniu ich pod przykryciem w oliwie i wodzie, która została na liściach po płukaniu.

Twarde łodygi. Łodyga grubsza niż ołówek nie zmięknie w tym samym czasie co liście. Jeśli zostanie, będziesz miał do wyboru twarde łodygi albo rozgotowane liście. Lepiej oderwać ją od razu przy czyszczeniu.

Suche liście na gorącym tłuszczu. Friarielli osuszone ściereczką trafiają na oliwę bez wilgoci i zamiast się dusić, przypalają się na brzegach. Woda z płukania zamienia się pod pokrywką w parę, która je zmiękcza.

Kiełbasa duszona od początku z zieleniną. Surowa kiełbasa wrzucona razem z friarielli nie zrumieni się i będzie szara. Najpierw trzeba ją osobno obsmażyć, a połączyć z zieleniną dopiero na ostatnie 5 minut.

Byle jaka kiełbasa. Wędzona kiełbasa lub biała surowa z majerankiem dadzą zupełnie inne danie. Szukaj świeżej, niewędzonej kiełbasy wieprzowej z samą solą i pieprzem, ewentualnie z koprem włoskim; włoskie delikatesy sprzedają salsiccię na wagę.

Warianty

W bułce. Panino z salsiccią i friarielli to neapolitańska klasyka uliczna. Kiełbasę przekrawa się wzdłuż i wkłada do chrupiącej bułki razem z łyżką friarielli i odrobiną ich oliwy. Często dodaje się plaster wędzonego sera provola.

Na pizzy. Pizza salsiccia e friarielli to pizza biała, bez pomidorów, z mozzarellą fior di latte lub provolą, pokruszoną surową kiełbasą i podsmażonymi friarielli. Piecze się ją tak jak pizzę marinarę, polewając oliwą przed włożeniem do pieca.

Z makaronem. Friarielli z rozkruszoną kiełbasą dobrze łączą się z krótkim makaronem. Bliską, apulijską krewną są orecchiette alle cime di rapa, gdzie zielenina gotuje się razem z makaronem, a sos tworzą oliwa, czosnek i anchois.

Kuzyn z Kalabrii. Kalabryjczycy łączą kiełbasę z papryką i ziemniakami, smażonymi w dużej ilości oliwy. Tak powstaje patati, pipi e sozizzu, danie o tej samej logice: tłuste mięso i warzywa spięte oliwą.

Bez mięsa. Same friarielli z czosnkiem i chili są w Neapolu popularnym dodatkiem do mięs i ryb. Można je też podać z białą fasolą cannellini, podgrzaną w oliwie z rozmarynem.

Do stołu

Friarielli e salsiccia podaje się jako danie główne, na ciepło, z dużą ilością chleba, który zbiera oliwę z dna talerza. Na stół postaw butelkę oliwy i miseczkę rozkruszonych papryczek dla tych, którzy lubią ostrzej.

Do picia pasuje czerwone wino z Kampanii: młode Aglianico, Piedirosso z okolic Neapolu albo lekko musujące Gragnano z półwyspu sorrentyńskiego, podane schłodzone. Taurasi z Irpinii to wybór na bardziej uroczysty obiad.

Friarielli można przygotować kilka godzin wcześniej i podgrzać razem z kiełbasą tuż przed podaniem. Gotowe danie wytrzyma w lodówce 2 dni; podgrzewaj je na patelni na małym ogniu, pod przykryciem, przez 6–8 minut. Same uduszone friarielli możesz zamrozić na 2 miesiące, kiełbasy lepiej nie.

Pytania i odpowiedzi

Co to są friarielli?

Friarielli to neapolitańska nazwa młodych pędów rzepy (Brassica rapa), zbieranych razem z liśćmi, cienkimi łodyżkami i pąkami kwiatowymi. W Apulii nazywa się je cime di rapa, w Rzymie broccoletti. Mają wyraźnie gorzki, lekko pieprzny smak i sezon od października do marca.

Czym zastąpić friarielli w Polsce?

Najlepszym zamiennikiem są cime di rapa ze sklepów z włoską żywnością, świeże jesienią albo mrożone przez cały rok. Można też użyć broccolini, liści gorczycy sarepskiej albo młodej natki rzepy. Broccolini są łagodniejsze, więc wtedy warto dodać więcej papryczki i bardziej pikantną oliwę.

Czy friarielli trzeba blanszować?

Nie, w Neapolu friarielli dusi się bez blanszowania, w oliwie z czosnkiem i papryczką, pod przykryciem, w wodzie, która została na liściach po płukaniu. Blanszowanie łagodzi gorycz, ale odbiera warzywu aromat i kolor. Jeśli friarielli są bardzo gorzkie, możesz je sparzyć przez 1 minutę we wrzątku.

Jaka oliwa najlepiej pasuje do friarielli?

Najlepsza jest oliwa intensywna, gorzkawa i pikantna, np. z kampańskiej odmiany Ravece. Taka oliwa wytrzymuje gorycz zieleniny i tłustość kiełbasy. Do duszenia i do skropienia można użyć tej samej butelki.

Ile oliwy potrzeba do friarielli e salsiccia?

Na 4 porcje potrzeba ok. 60 ml oliwy do duszenia friarielli, łyżki do obsmażenia kiełbasy i 2 łyżek do skropienia na koniec. Mniejsza ilość nie wystarczy, żeby zielenina się udusiła i nabrała połysku. Część tłuszczu dostarcza też kiełbasa.

Jaka kiełbasa do friarielli?

Najlepsza jest świeża, niewędzona kiełbasa wieprzowa, doprawiona tylko solą i pieprzem, ewentualnie koprem włoskim, najlepiej siekana nożem, a nie mielona. Włoska salsiccia jest dostępna w delikatesach. Kiełbasa wędzona lub z majerankiem zmienia charakter dania.

Czy friarielli e salsiccia można przygotować wcześniej?

Tak, danie można przygotować kilka godzin, a nawet dzień wcześniej i podgrzać na patelni pod przykryciem przez 6–8 minut. W lodówce wytrzymuje 2 dni. Świeżą oliwę dodaj dopiero po podgrzaniu.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu