Pasta ca’ muddica e alici to kalabryjski makaron z anchois i prażoną bułką: spaghetti albo bucatini wymieszane z sosem z anchois rozpuszczonych w oliwie z czosnkiem i chili, posypane chrupiącymi okruchami chleba uprażonymi na złoto w tej samej oliwie. „Muddica” to w dialekcie Kalabrii i Sycylii miękisz chleba, po włosku mollica, a „alici” to anchois. Całe danie powstaje w czasie gotowania makaronu.
Składników jest niewiele, więc każdy musi być dobry: anchois w soli o różowym mięsie, czerstwy chleb z pszenicy durum i intensywna oliwa, która rozpuszcza ryby, praży bułkę i na końcu trafia na talerz na surowo. W Kalabrii to danie dni postnych i Wigilii, ale też zwykłego piątku, kiedy w spiżarni zostały tylko makaron, słoik anchois i kawałek wczorajszego chleba.
W skrócie
- Region: Kalabria, oba wybrzeża, z bliskim odpowiednikiem na Sycylii.
- Główne składniki: spaghetti lub bucatini, anchois w soli, czerstwy chleb, czosnek, suszone chili, natka pietruszki.
- Rola oliwy: rozpuszcza anchois w niskiej temperaturze, praży bułkę na złoto i wykańcza danie na surowo.
- Najlepsza oliwa: intensywna kalabryjska z odmiany Carolea, np. z oznaczenia Lametia DOP.
- Czas przygotowania: 15 minut pracy, około 30 minut razem z gotowaniem makaronu.
- Poziom trudności: łatwy.
Spis treści
Skąd się wzięło
Anchois łowiono u wybrzeży Kalabrii od zawsze, zarówno na Morzu Tyrreńskim, jak i Jońskim. Ławice pojawiały się wiosną i latem, połowy były obfite, a ryby, których nie zjedzono od razu, układano warstwami z solą w drewnianych beczkach albo glinianych naczyniach. Po kilku miesiącach dojrzewania solone anchois stawały się jednym z podstawowych zapasów domowych: tanim, trwałym i bardzo aromatycznym źródłem białka i smaku.
Chleb był w kalabryjskim domu święty i nic z niego nie mogło się zmarnować. Czerstwy miękisz ucierano na tarce, prażono na oliwie i używano jak przyprawy, posypując nim makaron, warzywa i zupy. Stąd przydomek muddiki: formaggio dei poveri, czyli ser biedaków. Prażona bułka dawała makaronowi tę samą chrupkość i sytość, co tarty ser, a kosztowała tylko trochę oliwy.
Połączenie obu składników jest typowe dla całego południa, a makaron z anchois i bułką od dawna należy do dań postnych. W wielu kalabryjskich domach przygotowuje się go w Wigilię, kiedy na stole nie może pojawić się mięso, a w niektórych także w piątki Wielkiego Postu. Na Sycylii bardzo podobne danie, pasta c’anciova e muddica, wiąże się w części miejscowości z dniem świętego Józefa, 19 marca.
Danie nie ma jednego miejsca pochodzenia ani jednej wersji. Na wybrzeżu tyrreńskim dodaje się czasem pomidory, w głębi lądu więcej chili, a w niektórych rodzinach do bułki trafia odrobina oregano albo cukru. Wspólne pozostają trzy rzeczy: anchois rozpuszczone w oliwie, prażona bułka i brak sera.
Muddica, czyli ser biedaków
Od jakości bułki zależy połowa dania. Najlepszy jest chleb z pszenicy durum albo zwykły chleb pszenny o zwartym miąższu, czerstwy od 2–3 dni, bez skórki. Świeży chleb jest za wilgotny i zamiast się prażyć, zbija się w grudki. Kupnej, drobno zmielonej bułki tartej lepiej nie używać: jest zbyt sucha i pylista, szybko się przypala i daje sypką, a nie chrupiącą teksturę.
| Rodzaj chleba | Jak rozdrobnić | Efekt po prażeniu |
|---|---|---|
| Chleb z pszenicy durum, 2–3 dni | tarka o dużych oczkach | złote, nieregularne okruchy, wyraźny smak zboża |
| Pszenny chleb na zakwasie, 2–3 dni | malakser, krótkie impulsy | lekkie, chrupiące, lekko kwaskowe okruchy |
| Bułka pszenna, 3–4 dni | tarka o dużych oczkach | delikatne, bardzo chrupiące, szybko się rumienią |
| Kupna bułka tarta | bez rozdrabniania | drobny pył, łatwo się przypala, gorszy wybór |
Okruchy powinny mieć 1–3 mm. Zbyt drobne nasiąkają sosem i znikają, zbyt grube są twarde i nie trzymają się makaronu. Muddikę praży się na oliwie, a nie na sucho: oliwa wnika w okruchy, nadaje im smak i sprawia, że rumienią się równo.
Składniki
Na 4 porcje:
Na muddikę
- 100 g czerstwego chleba bez skórki
- 2 łyżki oliwy extra vergine
- 1 szczypta suszonego oregano (opcjonalnie)
Na sos i makaron
- 400 g spaghetti lub bucatini z pszenicy durum
- 8 całych anchois w soli (około 80 g) albo 16 filetów w oliwie
- 80 ml intensywnej oliwy extra vergine
- 2 ząbki czosnku
- 1 suszona papryczka chili
- 2 łyżki posiekanej natki pietruszki
- 2 łyżki oliwy extra vergine na surowo do podania
- sól do wody (około 7 g na litr)
Przygotowanie
- Zetrzyj chleb na tarce o dużych oczkach albo rozdrobnij w malakserze krótkimi impulsami na okruchy wielkości 1–3 mm. Nie miel go na pył. Okruchy są gotowe, gdy przypominają gruby żwir, a nie mąkę.
- Na patelni o średnicy 24 cm rozgrzej 2 łyżki oliwy na średnim ogniu i wsyp okruchy. Praż 6–8 minut, mieszając bez przerwy drewnianą łyżką. Muddica jest gotowa, gdy ma kolor jasnego karmelu, szeleści przy mieszaniu i pachnie prażonymi orzechami; od razu dodaj oregano i przesyp na zimny talerz, bo na gorącej patelni przypali się w kilkadziesiąt sekund.
- Opłucz anchois z soli pod zimną wodą, rozchyl je palcami wzdłuż brzucha i wyjmij kręgosłup. Osusz filety na papierowym ręczniku. Jeśli używasz anchois w oliwie, tylko je odsącz.
- Zagotuj 4 l wody z 28 g soli, czyli mniej niż zwykle, bo anchois są słone. Wrzuć makaron i gotuj o 1–2 minuty krócej niż podaje opakowanie. Makaron ma być jeszcze wyraźnie twardy w środku, bo dojdzie w sosie.
- Gdy makaron się gotuje, wlej 80 ml oliwy na dużą patelnię, dodaj czosnek przekrojony na pół i pokruszoną papryczkę. Podgrzewaj od zimnego na średnio-małym ogniu przez 3 minuty, do około 130°C, aż czosnek będzie jasnozłoty. Wyjmij czosnek, jeśli wolisz łagodniejszy sos, albo zostaw go, jeśli lubisz jego smak.
- Zdejmij patelnię z ognia na 30 sekund, a potem dodaj filety anchois. Wróć na mały ogień i rozgniataj je łyżką przez 2–3 minuty. Anchois są gotowe, gdy całkowicie rozpuszczą się w oliwie w brązowawy, aromatyczny sos bez kawałków, a oliwa nie skwierczy gwałtownie.
- Dolej do patelni chochlę wody z makaronu (około 100 ml) i energicznie zamieszaj. Oliwa i woda połączą się w lekko mętną emulsję. To ona za chwilę oblepi makaron.
- Przełóż makaron szczypcami prosto z garnka do patelni i mieszaj, podrzucając, przez 1–2 minuty na średnim ogniu. W razie potrzeby dolej jeszcze trochę wody z makaronu. Makaron jest gotowy, gdy jest al dente, a sos otula nitki i nie zbiera się na dnie patelni.
- Zdejmij patelnię z ognia, dodaj natkę i połowę muddiki i szybko wymieszaj. Rozłóż makaron na talerze, posyp resztą muddiki i skrop każdą porcję łyżeczką oliwy na surowo. Podawaj natychmiast.
Jaka oliwa
W tym daniu oliwa jest jedynym tłuszczem i zarazem głównym składnikiem sosu, więc musi mieć charakter. Najlepiej sprawdza się oliwa intensywna, zielona, o wyraźnej goryczce i pieprzowym finiszu. Goryczka i ostrość równoważą słoność i głęboki, umami smak anchois, a zielone nuty dają świeżość, której brakuje daniu złożonemu ze składników długotrwałych: solonej ryby, czerstwego chleba i suchego makaronu.
W Kalabrii pierwszym wyborem jest Carolea, najważniejsza odmiana środkowej części regionu, z nutą zielonego migdała, karczocha i trawy. Najczystszy wyraz tej odmiany dają oliwy Lametia DOP z okolic Lamezia Terme. Dobrą alternatywą są oliwy z oznaczenia Bruzio DOP z prowincji Cosenza, a poza Kalabrią sycylijska Tonda Iblea z nutą liścia pomidora, która świetnie współgra z anchois.
Oliwa pracuje tu trzy razy. Do prażenia muddiki i do soffritto wystarczy dobra oliwa codzienna, bo temperatura około 130–150°C nieco wycisza aromat. Przy rozpuszczaniu anchois pilnuj, żeby oliwa nie była za gorąca: anchois w dymiącej oliwie smażą się zamiast rozpuszczać, gorzknieją i robią się włókniste. Na koniec świeża oliwa na surowo, najlepiej z ostatniego zbioru, wnosi zielony aromat i pieprzową ostrość. Jak rozpoznać goryczkę i ostrość w oliwie, wyjaśnia nasz tekst o degustacji oliwy.
Na co uważać
Muddica zmielona na pył. Bułka zmielona na drobny proszek przypala się w kilka sekund, nasiąka sosem i znika w makaronie. Okruchy muszą mieć wielkość grubego żwiru, 1–3 mm, żeby po uprażeniu zachowały chrupkość.
Prażenie bez mieszania. Bułka na patelni długo pozostaje blada, a potem w ciągu kilkunastu sekund przechodzi od złotej do przypalonej. Mieszaj ją bez przerwy i przesyp na zimny talerz natychmiast, gdy osiągnie kolor jasnego karmelu. Na gorącej patelni będzie się prażyć dalej.
Anchois w zbyt gorącej oliwie. Anchois wrzucone do oliwy, w której właśnie zbrązowiał czosnek, smażą się na chrupko zamiast się rozpuścić. Sos jest wtedy gorzki i ma włókniste kawałki ryby. Zawsze zdejmij patelnię z ognia na chwilę przed dodaniem anchois.
Muddica dodana za wcześnie. Bułka wymieszana z makaronem kilka minut przed podaniem nasiąka sosem i robi się miękka jak papka. Dodawaj połowę na sam koniec, a resztę bezpośrednio na talerz.
Za słona woda. Anchois wnoszą do sosu tyle soli, że woda do makaronu musi być osolona słabiej niż zwykle. Przy 10 g soli na litr, jak dla zwykłego makaronu, całe danie będzie przesolone.
Warianty
Na wybrzeżu tyrreńskim popularna jest wersja z pomidorami: na sos z anchois dodaje się 200 g passaty albo pomidorków koktajlowych i dusi 8–10 minut przed dodaniem makaronu. W głębi lądu do soffritto trafia więcej chili, a niektórzy zamiast anchois używają łyżki sardelli, pikantnej pasty rybnej z Crotone. Latem świeże anchois, oczyszczone i pokrojone, dusi się krótko w sosie z czosnkiem i dzikim koprem.
Najbliższym krewnym tego dania jest struncatura z Piana di Gioia Tauro, z tym samym sosem, ale z ciemnym makaronem z otrąb. Sycylijska wersja z rodzynkami i orzeszkami piniowymi zbliża się do pasta con le sarde. Toskańskim kuzynem są pici con le briciole, grube nitki z prażoną bułką, czasem bez ryby.
Do stołu
Makaron z anchois i muddiką podawaj natychmiast, w ciepłych talerzach, bo bułka mięknie z każdą minutą. Do picia pasuje białe wino kalabryjskie o wyraźnej kwasowości, na przykład Cirò Bianco z odmiany Greco. Na wigilijnym stole w Kalabrii obok makaronu pojawia się często smażony dorsz i, w wielu domach, crispelle, czyli smażone na oliwie pączki z ciasta drożdżowego, część z nich z anchois w środku.
Muddikę możesz uprażyć z wyprzedzeniem i przechowywać w szczelnym słoiku do tygodnia. Anchois w soli po otwarciu trzymaj w lodówce, zawsze przykryte solą albo przełożone do słoika i zalane oliwą. Gotowego makaronu nie warto przechowywać ani odgrzewać, bo muddica traci chrupkość. Więcej o kalabryjskich oliwach i ich stylu opowiada przewodnik Oliwa z Kalabrii.
Pytania i odpowiedzi
Co znaczy „muddica”?
„Muddica” w dialekcie Kalabrii i Sycylii oznacza miękisz chleba, po włosku mollica. W kuchni to słowo odnosi się do czerstwego chleba startego na okruchy i uprażonego na oliwie. Taką bułkę posypuje się makaron, warzywa i zupy.
Dlaczego do makaronu z anchois dodaje się bułkę zamiast sera?
Bułkę dodaje się zamiast sera, bo w dawnej kuchni ubogich ser był drogi, a czerstwy chleb był zawsze pod ręką. Prażona bułka daje chrupkość i sytość podobną do tartego sera, ale nie przykrywa smaku anchois. Do makaronów z rybą Włosi z południa zwykle w ogóle nie dodają sera.
Jakie anchois najlepiej nadają się do pasta ca’ muddica e alici?
Najlepsze są całe anchois w soli, o różowym mięsie i czystym zapachu, które trzeba opłukać i wyfiletować. Filety w oliwie są wygodniejsze i też dobre, choć zwykle mniej aromatyczne. Na 4 porcje potrzeba około 16 filetów.
Jak uprażyć bułkę do makaronu?
Czerstwy chleb zetrzyj na okruchy wielkości 1–3 mm i praż na 2 łyżkach oliwy na średnim ogniu przez 6–8 minut, mieszając bez przerwy. Bułka jest gotowa, gdy ma kolor jasnego karmelu i pachnie prażonymi orzechami. Od razu przesyp ją na zimny talerz, żeby się nie przypaliła.
Kiedy w Kalabrii je się makaron z anchois i bułką?
W wielu kalabryjskich domach makaron z anchois i bułką przygotowuje się w Wigilię i w dni postne, kiedy nie je się mięsa. Jest też zwykłym daniem na co dzień, zwłaszcza w piątki. Przygotowanie zajmuje około 30 minut.
Jaka oliwa najlepiej pasuje do makaronu z anchois?
Najlepsza jest intensywna, zielona oliwa z wyraźną goryczką i ostrością, na przykład kalabryjska z odmiany Carolea z oznaczenia Lametia DOP. Jej charakter równoważy słoność anchois. Na surowo na koniec użyj najświeższej oliwy z ostatniego zbioru.
Czym różni się pasta ca’ muddica e alici od struncatury?
Oba dania mają podobny sos z anchois, czosnku, chili i oliwy oraz posypkę z prażonej bułki. Różnią się makaronem: pasta ca’ muddica e alici powstaje ze zwykłego spaghetti lub bucatini, a struncatura to ciemny makaron z razowej semoliny i otrąb z Piana di Gioia Tauro. Struncatura ma bardziej orzechowy i gorzkawy smak.
