Tiella di riso, patate e cozze, w Bari nazywana po prostu patate, riso e cozze, to zapiekanka z warstw ziemniaków, surowego ryżu, małży w połówkach muszli i pomidorów, zalana wodą z małży i upieczona w okrągłym, wysokim naczyniu. Nazwa pochodzi od tego naczynia: tiella to południowa, dialektalna forma słowa teglia, czyli forma do pieczenia, dawniej gliniana, dziś często aluminiowa.
Danie wygląda na proste, a jest jednym z najżarliwiej dyskutowanych przepisów Apulii: każda rodzina ma swoją kolejność warstw, swoją ilość wody i swoje zdanie o cebuli. Wspólne są trzy zasady. Małże otwiera się na surowo, ryż wkłada się niegotowany, a oliwa idzie na dno, między warstwy i na wierzch.
W skrócie
- Region: Apulia, Bari i wybrzeże wokół miasta; w Salento podobne danie nazywa się taieddha.
- Główne składniki: małże, ryż, ziemniaki o żółtym miąższu, pomidorki, pecorino, natka, czosnek, cebula.
- Rola oliwy: tłuszcz do pieczenia warstwowego; przysmaża spód i wierzch, a w środku łączy się z wodą z małży w sos, który wchłania ryż.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa, migdałowa, np. z odmiany Ogliarola Barese.
- Czas przygotowania: 50 minut pracy, około 55 minut pieczenia i 10 minut odpoczynku.
- Poziom trudności: średni; najwięcej wprawy wymaga otwieranie małży nożem.
Spis treści
Skąd się wzięło
Bari żyje z morza od zawsze, a małże były tu jedzeniem codziennym: tanim, dostępnym przez większą część roku i jedzonym także na surowo, prosto z łodzi. Ryż był za to składnikiem obcym, bo w Apulii nigdy go nie uprawiano; trafiał na południe z północnych Włoch i przez porty. Ziemniaki upowszechniły się na południu dopiero w XIX wieku, więc tiella w dzisiejszej postaci nie może być starsza.
Popularne wyjaśnienie łączy ją z hiszpańską paellą i z czasami, gdy Apulia należała do Królestwa Neapolu rządzonego przez hiszpańskich wicekrólów (XVI–XVII wiek). Obie potrawy łączą ryż, owoce morza i płaskie naczynie, od którego wzięły nazwę. To jednak hipoteza bez dokumentów, a technika jest zupełnie inna: paellę gotuje się na otwartym ogniu w szerokiej patelni, tiellę piecze się warstwami, z ziemniakami i serem, w zamkniętym piecu.
Przez dziesięciolecia była to potrawa niedzielna. W starym Bari, gdzie w domach rzadko bywał piekarnik, rodziny zanosiły przygotowaną tiellę do piekarni dzielnicowej i odbierały ją w porze obiadu. Stąd przekonanie, że prawdziwa tiella wymaga mocnego, równego żaru i długiego pieczenia.
Naczynie i układ warstw
Tradycyjna tiella to szkliwiona forma gliniana o średnicy 28–30 cm i wysokości 7–8 cm. Glina nagrzewa się wolno, ale potem trzyma ciepło i daje równą, brązową skórkę; wymaga za to ostrożności, bo nie lubi gwałtownych zmian temperatury. O tym, dlaczego Apulijczycy tak cenią terakotę w kuchni, piszemy w tekście o glinianych naczyniach na oliwę. Forma aluminiowa jest łatwiejsza w obsłudze, a żaroodporne szkło daje poprawny efekt, ale bez chrupiącego spodu.
| Warstwa | Co trafia do naczynia | Po co |
|---|---|---|
| 1 | oliwa, cebula, połowa czosnku, natki i pomidorków | baza, która lekko się przysmaża |
| 2 | połowa ziemniaków, trochę pecorino | chroni ryż przed przywieraniem |
| 3 | małże w połówkach muszli, czosnek, natka, pecorino | sok morza i główny smak |
| 4 | surowy ryż, reszta pomidorków, oliwa | wchłania płyn z małży |
| 5 | reszta ziemniaków, pecorino, oliwa | złota skórka na wierzchu |
Składniki
Na 4 porcje:
- 1,2 kg żywych małży (cozze)
- 250 g ryżu Arborio lub Originario
- 700 g ziemniaków o żółtym miąższu, niemączystych
- 300 g pomidorków koktajlowych
- 1 mała biała cebula (ok. 80 g)
- 2 ząbki czosnku
- 20 g natki pietruszki
- 60 g startego pecorino romano
- 90 ml oliwy extra vergine (30 ml na dno, 30 ml między warstwy, 30 ml na wierzch)
- 400–500 ml wody razem z wodą z małży
- sól do smaku
- świeżo mielony czarny pieprz do smaku
Przygotowanie
- Czyszczenie małży. Wyszoruj muszle pod zimną bieżącą wodą i wyrwij bisior, czyli „brodę”, ciągnąc go w stronę zawiasu. Wyrzuć muszle pęknięte i te otwarte, które nie zamykają się po stuknięciu. Trzymaj małże w lodówce do chwili otwierania.
- Otwieranie na surowo. Nad miską wsuń krótki, tępy nożyk w szczelinę po stronie, gdzie był bisior, i przesuń go wzdłuż muszli, przecinając mięsień. Oderwij pustą połówkę, a małża zostaw w drugiej; cały płyn ma spływać do miski. Przy 1,2 kg zajmuje to 20–25 minut, a dobrze otwarty małż jest pełny, lśniący i nieuszkodzony.
- Woda z małży. Przecedź zebrany płyn przez sitko wyłożone gazą lub ręcznikiem papierowym, żeby zatrzymać piasek i okruchy muszli. Zwykle zostaje 100–200 ml mętnawego, słonego płynu; spróbuj go, bo od jego słoności zależy, ile soli dodasz później.
- Warzywa. Obierz ziemniaki i pokrój je na plastry grubości 3 mm, najlepiej na mandolinie, nie płucząc ich, żeby zachowały skrobię. Pomidorki przekrój na połówki, cebulę pokrój w cienkie piórka, a czosnek i natkę posiekaj. Ryż wymieszaj z łyżką oliwy, żeby ziarna się nie zlepiały.
- Piekarnik i dno. Nagrzej piekarnik do 200 °C (grzanie góra i dół). Wlej na dno formy 30 ml oliwy, rozłóż cebulę, połowę czosnku, część natki i połowę pomidorków przeciętą stroną do góry. Formę glinianą wstaw do zimnego piekarnika razem z nagrzewaniem, a do czasu pieczenia dolicz 10 minut.
- Pierwsza warstwa ziemniaków. Ułóż połowę plastrów zachodzących na siebie jak dachówki, posól lekko, popieprz i posyp 20 g pecorino. Warstwa ma szczelnie przykrywać dno, bez dziur.
- Małże. Ułóż małże w połówkach muszli jeden przy drugim, mięsem do góry. Posyp resztą czosnku, natki i kolejnymi 20 g pecorino. Gotowa warstwa przypomina bruk z muszli.
- Ryż. Rozsyp surowy ryż równo na małżach, tak żeby wypełnił muszle i szczeliny między nimi. Połóż na nim resztę pomidorków, lekko je ściskając, żeby puściły sok, i skrop 30 ml oliwy.
- Wierzch. Przykryj resztą ziemniaków ułożonych w łuskę, posól, posyp ostatnimi 20 g pecorino i polej 30 ml oliwy. Wierzch ma być równy, bez wystających muszli, które by się przypaliły.
- Płyn. Wlej wodę z małży i zwykłą wodę po brzegu formy, aż płyn dojdzie do górnej warstwy ziemniaków, ale jej nie przykryje; zwykle potrzeba 400–500 ml łącznie. Płyn powinien smakować jak lekko słony bulion.
- Pieczenie. Piecz na środkowej półce 50–60 minut. Tiella jest gotowa, gdy ziemniaki na wierzchu są złote z brązowymi brzegami, płyn prawie zniknął, przy krawędzi pojawiają się tylko pojedyncze bąbelki, a ryż wyjęty czubkiem noża jest miękki. Gdy wierzch brązowieje za szybko, a ryż jest jeszcze twardy, przykryj formę folią.
- Odpoczynek. Wyjmij formę i odstaw na 10–15 minut. Ryż wchłonie wtedy resztę płynu, a warstwy zwiążą się na tyle, że dadzą się kroić łopatką.
Jaka oliwa
W tielli oliwa ma trzy zadania. Na dnie przysmaża cebulę i spód ziemniaków, tworząc lekko przywartą, aromatyczną warstwę, o którą w Bari toczą się spory przy stole. Między warstwami miesza się z wodą z małży i sokiem pomidorów w emulsję, którą wypija ryż. Na wierzchu, w gorącym powietrzu piekarnika, rumieni ziemniaki. Ponieważ większa część oliwy pracuje w obecności wody, nie nagrzewa się powyżej 100 °C i zachowuje sporo aromatu; najmocniej grzeje się tylko wierzch.
Katalogowy wybór to Ogliarola Barese, zwana też Cima di Bitonto: oliwa średnio owocowa, z nutą migdała, świeżej trawy i karczocha, z umiarkowaną goryczą. Nie przykrywa słodyczy małży, a jej migdałowość dobrze łączy się z pecorino. Takich oliw szukaj w Terra di Bari DOP, zwłaszcza z podstrefy Bitonto, albo w Collina di Brindisi DOP, opartej na Ogliaroli.
Intensywna Coratina jest w tym daniu ryzykowna, zwłaszcza świeża, w pierwszych miesiącach po tłoczeniu: jej gorycz i ostrość wychodzą na wierzch razem z jodowym smakiem morza. Jeśli masz w domu tylko Coratinę, użyj jej na dno i na wierzch, a do warstw środkowych łagodniejszej oliwy. Na stole możesz postawić butelkę do skropienia porcji, ale w tej potrawie wystarczy kilka kropel. Więcej o stylach apulijskich oliw znajdziesz w przewodniku oliwa z Apulii.
Na co uważać
Gotowane małże. Małże otwarte na parze przed pieczeniem robią się gumowe, a ich płyn jest mlecznobiały i mniej słony. Cała idea tielli polega na tym, że surowe małże gotują się dopiero w piecu, oddając sok ryżowi. Jeśli nie umiesz otwierać ich nożem, poproś o to sprzedawcę albo poćwicz na kilku sztukach.
Mączyste ziemniaki. Ziemniaki, które rozpadają się przy gotowaniu, zamienią warstwy w papkę. Wybierz odmiany sałatkowe lub uniwersalne o żółtym miąższu i krój je równo; plastry grubsze niż 5 mm nie zdążą zmięknąć razem z ryżem.
Zła ilość płynu. Za mało wody i ryż zostanie twardy, za dużo i dostaniesz zupę z ziemniakami. Płyn ma sięgać górnej warstwy, ale jej nie zalewać. Wlewaj go po brzegu, a nie z góry, żeby nie wypłukać pecorino.
Za niska temperatura. Przy 170–180 °C ryż się rozgotowuje, a wierzch nie brązowieje. Tiella potrzebuje mocno nagrzanego piekarnika i długiego pieczenia bez otwierania drzwiczek przez pierwsze 30 minut.
Solenie na ślepo. Woda z małży i pecorino są słone, a ziemniaki i ryż potrzebują soli. Spróbuj płynu przed wlaniem i dosól go tak, żeby przypominał lekki bulion.
Warianty
W Salento to samo danie nosi nazwę taieddha i ma swoje rodzinne odmiany. Latem w wielu domach w Bari dokłada się między warstwy kilka plastrów młodej cukinii, ale z umiarem, bo jej woda rozrzedza całość. Puryści pomijają cebulę albo ser; inni dodają garść startego czerstwego chleba na wierzch, żeby skórka była bardziej chrupiąca.
Istnieją też wersje bez małży, z samymi ziemniakami, ryżem i cukinią, przyrządzane w ten sam sposób na oliwie. Kto lubi małże w innych odsłonach, znajdzie je w impepacie, czyli małżach z pieprzem, i w cavatelli z małżami, gdzie oliwa pracuje na patelni zamiast w piecu.
Do stołu
Tiellę podaje się prosto z formy, krojoną łopatką w klinach, ciepłą, ale nie gorącą; wiele osób w Bari twierdzi, że najlepsza jest pół godziny po wyjęciu z pieca. To danie jednogarnkowe na niedzielny obiad, po którym podaje się zwykle owoce. Jako pierwsze danie w dłuższym menu wystarcza dla sześciu osób. Z innym makaronem czy kaszą się jej nie łączy, więc orecchiette z rzepą zostaw na inny dzień, a przed tiellą podaj surowe warzywa, oliwki i kawałek pieczywa.
Do picia wybierz białe wino z Apulii, np. Verdecę, albo rosato z Castel del Monte z odmiany Bombino Nero, którego owocowość dobrze współgra z pomidorami. Resztki trzymaj w lodówce najwyżej dobę i odgrzewaj w piekarniku nagrzanym do 160 °C, pod folią, z łyżką wody, przez ok. 15 minut. Tiellę możesz złożyć 2–3 godziny wcześniej i trzymać w lodówce, ale płyn wlewaj dopiero tuż przed pieczeniem.
Pytania i odpowiedzi
Czy małże do tielli trzeba otwierać na surowo?
Tak, w tradycyjnej tielli z Bari małże otwiera się nożem na surowo i zbiera ich płyn. Małże wcześniej ugotowane robią się gumowe w piecu, a ich woda traci smak. Jeśli nie umiesz otwierać małży, poproś o pomoc sprzedawcę ryb.
Jaki ryż do tielli barese?
Najlepiej sprawdza się włoski ryż średnioziarnisty, np. Arborio albo Originario, który chłonie płyn i nie rozpada się w czasie godzinnego pieczenia. Ryż długoziarnisty i jaśminowy nie dają kremowej struktury. Ryżu nie płucze się ani nie gotuje wcześniej.
Czy do tielli można użyć mrożonych małży?
Można, ale to kompromis: mrożone małże w połówkach muszli są już ugotowane i nie dają własnego płynu. Wtedy zamiast wody z małży użyj lekkiego bulionu rybnego i skróć czas pieczenia o 5–10 minut. Smak będzie poprawny, choć mniej morski.
Ile wody wlać do tielli?
Płyn ma sięgać górnej warstwy ziemniaków, nie przykrywając jej; przy formie 28–30 cm to zwykle 400–500 ml łącznie z wodą z małży. Wlewa się go po brzegu naczynia. Za mało płynu daje twardy ryż, za dużo rozmoczone warstwy.
W jakiej temperaturze piec tiellę?
Tiellę piecze się w 200 °C przez 50–60 minut, w formie glinianej o około 10 minut dłużej. Gotowa jest wtedy, gdy wierzch jest złocisty, płyn prawie zniknął, a ryż jest miękki. Po wyjęciu musi odpocząć 10–15 minut.
Czy tiella barese pochodzi od paelli?
Tego nie da się udowodnić; związek z hiszpańską paellą to popularna hipoteza, oparta na czasach hiszpańskiego panowania w Królestwie Neapolu. Obie potrawy łączą ryż i owoce morza, ale technika jest inna: tiella jest pieczona warstwami w piecu, z ziemniakami i serem. Ziemniaki trafiły do kuchni Apulii dopiero w XIX wieku.
Jaka oliwa do tielli z ryżem, ziemniakami i małżami?
Najlepsza jest średnio owocowa oliwa apulijska z nutą migdała, np. z odmiany Ogliarola Barese. Nie przykrywa słodyczy małży i dobrze znosi godzinne pieczenie. Bardzo intensywną Coratinę lepiej stosować tylko na dno i wierzch albo w kupażu.
