Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Orecchiette alle cime di rapa: uszka z Bari z pędami rzepy

Orecchiette alle cime di rapa krok po kroku: domowe uszka z semoliny, pędy rzepy, czosnek i anchois na oliwie z Coratiny. Gramatury, czasy i błędy

Orecchiette alle cime di rapa: ilustracja

Orecchiette alle cime di rapa to najbardziej znane danie Bari: ręcznie robione uszka z semoliny z pszenicy durum, gotowane w jednym garnku z pędami rzepy, a potem przerzucone na patelni z oliwą, czosnkiem, anchois i ostrą papryczką. To jedzenie zimowe, od listopada do marca, kiedy cime di rapa są najsłodsze i najtańsze, a w tłoczniach regionu, z którego pochodzi blisko połowa włoskiej oliwy z Apulii, płynie świeży olej z nowego zbioru.

Przepis jest krótki, ale nie wybacza skrótów. Liczy się grubość uszek, moment wrzucenia warzyw do wody i temperatura oliwy, w której rozpuszczają się anchois. Poniżej wersja z Bari z domowym makaronem, z wariantem dla orecchiette suszonych ze sklepu, i z dokładnym opisem, jaką oliwę wybrać do smażenia, a jaką do skropienia talerza.

Przygotowanie1 godz. 10 min
Razem1 godz. 50 min
Trudnośćśredni
Porcje4
Oliwaintensywna apulijska, np. Coratina z Terra di Bari DOP

W skrócie

  • Region: Apulia, przede wszystkim Bari i okoliczne miasteczka Terra di Bari.
  • Główne składniki: semola z pszenicy durum, cime di rapa, czosnek, anchois, peperoncino, oliwa extra vergine.
  • Rola oliwy: baza sosu, w której na małym ogniu mięknie czosnek i topią się anchois; druga porcja trafia na talerz na surowo.
  • Najlepsza oliwa: intensywna, gorzkawa i pikantna, najlepiej z odmiany Coratina.
  • Czas przygotowania: około 70 minut z domowym makaronem, 25 minut z orecchiette suszonymi.
  • Poziom trudności: średni; z gotowym makaronem łatwy.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Cime di rapa: co kupić i czym zastąpić
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Orecchiette, w dialekcie Bari recchietelle, to dosłownie „uszka”: krążki ciasta wielkości opuszka kciuka, cienkie w środku, zgrubiałe na brzegach i chropowate z wierzchu, dzięki czemu trzymają sos. Robi się je z samej semoliny i wody, bez jajek, bo na południu Włoch jajka były zbyt cenne, żeby trafiały do codziennego makaronu. Kształt nadaje się nożem o zaokrąglonym ostrzu: kawałek ciasta przeciąga się po drewnianej stolnicy, a potem wywraca na kciuku. Od samego przeciągania (strascinare) wzięła nazwę pokrewna, płaska forma, czyli strascinati.

Pochodzenia orecchiette nie potwierdza żaden pewny dokument. Najczęściej powtarzana hipoteza wiąże je z Andegawenami, którzy od 1266 roku panowali w Królestwie Sycylii, a więc i w Apulii; w Prowansji znano wtedy podobne krążki z ciasta, które łatwo się suszyły i dobrze znosiły podróż. To jednak przypuszczenie oparte na podobieństwie kształtu, a nie na źródłach, podobnie jak powtarzana w Apulii opowieść o XVI-wiecznym akcie notarialnym, w którym umiejętność robienia orecchiette miała być częścią posagu.

Pewne jest za to, że w XX wieku orecchiette stały się wizytówką Bari Vecchia. W zaułkach przy Arco Basso kobiety lepią je na drewnianych stołach wystawionych przed drzwi domów, suszą na sitach i sprzedają na wagę.

Połączenie z cime di rapa wynika z kalendarza i z biedy. Rzepa uprawiana na liść rośnie w Apulii od jesieni do wczesnej wiosny, kosztowała grosze i dawała zielone jedzenie wtedy, gdy ogród był pusty. Anchois w soli były tanim źródłem smaku, a zamiast sera używano chleba: czerstwy miąższ podsmażony na oliwie, mollica fritta, nazywano na południu parmezanem biedaków. Tak powstało danie, w którym makaron, warzywo i tłuszcz tworzą pełny posiłek, a oliwa z najbliższej tłoczni nie jest dodatkiem, tylko podstawą sosu.

Cime di rapa: co kupić i czym zastąpić

Cime di rapa (w handlu także rapini albo broccoli rabe) to kwitnące wierzchołki i młode liście rzepy uprawianej na liść, nie na korzeń. Jadalne są pąki kwiatowe przypominające miniaturowe brokuły, delikatne liście i cienkie łodygi. Smak jest gorzkawy, lekko musztardowy, z nutą orzecha; po pierwszych chłodnych nocach rośliny robią się słodsze. Włoscy ogrodnicy dzielą odmiany według liczby dni od siewu do zbioru, stąd nazwy quarantina, sessantina czy novantina, co pozwala zbierać rzepę od października do marca.

W Polsce świeże cime di rapa pojawiają się zimą w sklepach z włoską żywnością i u importerów warzyw. Najbliższy zamiennik to brokuł bimi z dodatkiem garści rukoli albo młodych liści gorczycy, które wnoszą brakującą goryczkę; sam zwykły brokuł da danie poprawne, ale słodkie i płaskie. Mrożone cime di rapa z włoskich delikatesów nadają się do tego przepisu, jeśli wrzucisz je do wody prosto z zamrażarki i skrócisz gotowanie o połowę.

Składniki

Na 4 porcje:

Na domowe orecchiette

  • 400 g semoli z pszenicy durum (semola rimacinata)
  • 200 ml letniej wody (ok. 35 °C)

Na sos

  • 1,2 kg cime di rapa (waga przed czyszczeniem)
  • 70 ml oliwy extra vergine do smażenia
  • 3 ząbki czosnku
  • 6 filetów anchois w oliwie (ok. 25 g)
  • 1 suszona papryczka peperoncino lub ½ łyżeczki płatków chili
  • 40 g tartej bułki z czerstwego chleba (opcjonalnie)
  • 10 ml oliwy do podsmażenia bułki
  • 20 ml oliwy extra vergine do skropienia na talerzu
  • 40 g soli do wody (na 4 l)

Zamiast domowego makaronu możesz użyć 360–400 g suszonych orecchiette z semoliny durum, najlepiej wyciskanych przez brązowe matryce (trafilata al bronzo), bo mają bardziej szorstką powierzchnię.

Przygotowanie

  1. Ciasto. Wysyp semolę na stolnicę, zrób dołek i wlewaj wodę stopniowo, mieszając palcami od środka. Wyrabiaj 10 minut, aż ciasto będzie gładkie, sprężyste i bez pęknięć; wgłębienie od palca powinno powoli wracać. Owiń folią i odstaw na 30 minut w temperaturze pokojowej.
  2. Wałki. Odkrawaj kawałki ciasta wielkości mandarynki, resztę trzymaj pod folią, żeby nie obsychała. Tocz wałki grubości ok. 1 cm i krój je na kawałki długości 1 cm. Ciasto nie powinno kleić się do drewna; jeśli się klei, podsyp szczyptą semoliny.
  3. Formowanie uszek. Przyłóż nóż stołowy o zaokrąglonym ostrzu skośnie do kawałka ciasta i przeciągnij go do siebie z lekkim naciskiem, aż ciasto zwinie się w szorstką muszelkę. Wywróć ją na opuszku kciuka, żeby powstało wklęsłe uszko. Dobre orecchiette mają środek grubości ok. 1 mm i wyraźnie grubszy brzeg; rozłóż je na tacy oprószonej semoliną i susz godzinę, raz przewracając.
  4. Czyszczenie rzepy. Oderwij twarde, zewnętrzne liście i grube łodygi. Zostaw pąki, młode liście i łodygi cieńsze od ołówka, a grubsze obierz nożykiem z włóknistej skórki. Pokrój na kawałki 5–6 cm i płucz w zimnej wodzie dwa lub trzy razy, aż na dnie miski nie zostanie piasek.
  5. Woda. Zagotuj 4 l wody w dużym garnku i posól 40 g soli. To więcej, niż podpowiada intuicja, ale niesolone ciasto i rzepa potrzebują wyraźnie słonej wody, a anchois nie wyrównają braku soli w samym makaronie.
  6. Baza na oliwie. Do szerokiej patelni (28 cm) wlej 70 ml oliwy i dodaj czosnek pokrojony w plasterki. Podgrzewaj na małym ogniu 2–3 minuty, aż czosnek zacznie cicho skwierczeć i zrobi się słomkowy, ale nie brązowy. Zdejmij patelnię z ognia, dodaj pokruszoną papryczkę i anchois i rozgniataj je drewnianą łyżką przez minutę, aż rozpuszczą się w oliwie bez śladu włókien.
  7. Mollica. Na małej patelni rozgrzej 10 ml oliwy i podsmażaj tartą bułkę na średnim ogniu 3–4 minuty, cały czas mieszając. Jest gotowa, gdy ma kolor orzecha laskowego i pachnie grzanką. Od razu przesyp ją na talerzyk, żeby nie ściemniała od ciepła patelni.
  8. Gotowanie razem. Wrzuć rzepę do wrzącej wody, a gdy woda znów zawrze (ok. 2 minuty), dodaj świeże orecchiette. Gotuj razem 5–7 minut, aż uszka będą al dente, a łodygi rzepy dadzą się przebić widelcem bez oporu. Przy suszonych orecchiette kolejność jest odwrotna: najpierw makaron, rzepę dorzuć na ostatnie 6–7 minut.
  9. Łączenie. Odlej 150 ml wody z gotowania, a makaron z rzepą przełóż łyżką cedzakową na patelnię z bazą. Postaw na średnim ogniu i przerzucaj 1–2 minuty, dolewając 3–4 łyżki wody z gotowania, aż sos zrobi się kremowy, a część pąków rozpadnie się w zieloną emulsję oblepiającą makaron. Na dnie patelni nie powinna stać kałuża tłuszczu.
  10. Podanie. Nałóż na rozgrzane talerze, posyp podsmażoną bułką i skrop każdą porcję łyżeczką surowej oliwy. Podawaj od razu, bo orecchiette szybko piją sos i po kilku minutach robią się suche.
Rodzaj makaronu Kiedy wrzucić rzepę Łączny czas w wodzie
świeże orecchiette, tuż po uformowaniu 2 minuty przed makaronem 7–9 minut
orecchiette podsuszone przez dobę razem z makaronem 8–10 minut
suszone orecchiette ze sklepu 6–7 minut przed końcem 12–15 minut
Makaron i rzepa gotują się w jednym garnku, a oliwa z czosnkiem i anchois łączy je w sos w niecałe dwie minuty.

Jaka oliwa

W tym daniu oliwa pracuje dwa razy. Najpierw jest tłuszczem do smażenia w niskiej temperaturze, dużo poniżej punktu dymienia dobrej extra vergine, potem trafia na talerz na surowo. Nie ma więc sensu trzymać osobnej, gorszej oliwy „do smażenia”: wystarczy jedna dobra, apulijska butelka.

Pierwszy wybór to oliwa z odmiany Coratina, pochodzącej spod Corato w prowincji Bari. Pachnie intensywnie zielono (karczoch, liść pomidora, migdał w skórce), jest wyraźnie gorzka i pikantna w gardle, a do tego należy do najbogatszych w polifenole odmian włoskich, więc dobrze znosi podgrzewanie. Gorycz Coratiny nie walczy z goryczą rzepy, tylko ją wzmacnia i porządkuje, a ostrość podbija peperoncino. Szukaj butelek z oznaczeniem Terra di Bari DOP, zwłaszcza z podstrefy Castel del Monte, gdzie Coratina dominuje, albo z ogólnoregionalnym Olio di Puglia IGP.

Jeśli kupujesz oliwę tuż po tłoczeniu, w listopadzie i grudniu, Coratina potrafi być tak ostra, że przykryje anchois. Wtedy do smażenia użyj kupażu z łagodniejszą Ogliarolą Barese, zwaną też Cima di Bitonto, a czystą Coratinę zostaw do skropienia talerza. Po kilku miesiącach od tłoczenia gorycz łagodnieje i jedna butelka wystarcza do wszystkiego; o tym, jak zmienia się smak olio nuovo, czyli oliwy z nowego zbioru, piszemy osobno.

Oliwy łagodne i maślane, np. z Ligurii czy znad Gardy, w tym daniu po prostu znikną, a rafinowane „olio di oliva” nie wniesie nic poza tłuszczem.

Na co uważać

Przypalony czosnek. Jeśli czosnek zbrązowieje, cały sos zrobi się gorzki w nieprzyjemny, spalony sposób, którego nie uratuje żadna oliwa. Startuj od zimnej patelni i małego ognia, a gdy plasterki zaczną się złocić, zdejmij patelnię z palnika. Anchois dodawaj już poza ogniem, bo w zbyt gorącej oliwie smażą się zamiast topić.

Rozgotowana rzepa. Cime di rapa mają gotować się tylko tyle, ile makaron. Przegotowane szarzeją, tracą goryczkę i zamieniają się w papkę bez struktury. Przy suszonym makaronie pilnuj kolejności: najpierw makaron, warzywa na ostatnie minuty.

Za grube uszka. Orecchiette grubsze niż 2 mm w środku zostaną surowe, gdy brzegi będą już miękkie. Kawałki ciasta krój równo, a nóż przeciągaj zdecydowanie, żeby środek się wyciągnął. Lepiej zrobić mniejsze uszka niż większe.

Ser zamiast bułki. W Bari do wersji z anchois nie dodaje się parmezanu: ser kłóci się z rybą i przykrywa oliwę. Jeśli chcesz coś posypać, wybierz podsmażoną mollicę, a w wersji bez anchois odrobinę pecorino albo cacioricotty.

Warianty

Wersja bez anchois jest równie tradycyjna, zwłaszcza w domach poza Bari: sama oliwa, czosnek i papryczka, czasem garść startego pecorino. W wielu apulijskich rodzinach dodaje się też podsmażoną kiełbasę wieprzową bez osłonki, co daje danie cięższe, bardziej odświętne, w którym oliwa z wytopionym tłuszczem tworzy gęstszy sos.

Na północy regionu, na równinie Tavoliere wokół Foggii, robi się orecchiette z dodatkiem mąki z grano arso, czyli pszenicy „palonej”. Dawniej była to mąka z ziaren zbieranych po wypaleniu ściernisk, dziś to celowo opalana mąka o dymnym, lekko gorzkim smaku, który świetnie pasuje do rzepy. Dobra proporcja to 100 g mąki grano arso na 300 g semoliny.

Pokrewne kształty dają podobne dania w sąsiednich regionach. W Bazylikacie płaskie strascinati podaje się z chrupiącą bułką i suszonymi paprykami jako strascinati con mollica e peperoni cruschi. Nad morzem Apulijczycy łączą domowy makaron z owocami morza, jak w cavatelli z małżami. Poza sezonem rzepę zastępuje się brokułem (orecchiette con i broccoli), z tą samą bazą z oliwy i anchois.

Do stołu

Orecchiette alle cime di rapa podaje się jako pierwsze danie, w głębokich talerzach ogrzanych w piekarniku do ok. 60 °C. Porcja to 100 g makaronu w przeliczeniu na suchą semolę i duża garść rzepy; z dodatkiem kiełbasy danie wystarcza za cały obiad. W Bari często poprzedza je kawałek focaccii barese albo miseczka oliwek, a wegetariańską alternatywą na drugie danie jest purée z bobu z cykorią, w którym znów gra gorycz zielonych liści.

Do picia wybierz białe wino z Apulii o wyraźnej kwasowości, np. z odmiany Verdeca z doliny Itrii albo Bombino Bianco z okolic Castel del Monte. Pasuje też schłodzone rosato z Negroamaro z Salento, które dobrze znosi zarówno gorycz rzepy, jak i słoność anchois.

Danie najlepiej smakuje od razu; resztki przechowuj w lodówce najwyżej dobę i odgrzewaj na patelni z łyżką wody i świeżą oliwą. Z wyprzedzeniem możesz zrobić sam makaron: orecchiette suszone 24–48 godzin wytrzymają w papierowej torbie kilka tygodni, a świeże można zamrozić na tacy i gotować prosto z zamrażarki, o 1–2 minuty dłużej.

Pytania i odpowiedzi

Skąd pochodzą orecchiette?

Orecchiette pochodzą z Apulii, a ich symbolem jest stare miasto w Bari, gdzie kobiety do dziś lepią je ręcznie przed domami. Dokładnego początku nie potwierdzają dokumenty; najczęstsza hipoteza łączy je z panowaniem Andegawenów w XIII wieku, ale to tylko przypuszczenie.

Czym zastąpić cime di rapa w Polsce?

Najbliższy zamiennik to brokuł bimi z dodatkiem garści rukoli albo młodych liści gorczycy, które wnoszą brakującą goryczkę. Zwykły brokuł da poprawne, ale słodsze danie. Mrożone cime di rapa z włoskich delikatesów sprawdzają się dobrze, trzeba tylko skrócić ich gotowanie mniej więcej o połowę.

Czy do orecchiette z rzepą dodaje się ser?

W klasycznej wersji z Bari z anchois sera się nie dodaje, a jego miejsce zajmuje bułka podsmażona na oliwie. Ser, najczęściej pecorino lub cacioricotta, pojawia się w wersjach bez ryby. Parmezan jest w tym daniu obcy i przykrywa smak oliwy.

Jak długo gotować orecchiette ze sklepu?

Suszone orecchiette z semoliny gotuje się zwykle 12–15 minut, zależnie od grubości; czas z opakowania dobrze jest skrócić o minutę, bo makaron dochodzi na patelni. Cime di rapa wrzuca się wtedy na ostatnie 6–7 minut. Świeże, domowe orecchiette potrzebują tylko 5–7 minut.

Jaka oliwa najlepiej pasuje do orecchiette alle cime di rapa?

Najlepsza jest intensywna oliwa apulijska z odmiany Coratina, gorzka i pikantna, z nutą karczocha. Dobrze znosi łagodne smażenie czosnku i wzmacnia gorycz rzepy. Gdy świeża Coratina jest bardzo ostra, do smażenia można użyć łagodniejszego kupażu z Ogliarolą Barese, a Coratinę zostawić do skropienia.

Czy anchois są obowiązkowe w orecchiette alle cime di rapa?

Nie są obowiązkowe, choć wersja z Bari zwykle je zawiera, bo dają sosowi głęboki, słony smak. Bez anchois danie jest równie tradycyjne, tylko łagodniejsze; wtedy warto dodać więcej czosnku, papryczki i trochę pecorino. Anchois solone trzeba wcześniej opłukać i oczyścić z ości.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu