Collina di Brindisi DOP to chroniona nazwa pochodzenia oliwy extra vergine z ośmiu gmin w północnej części prowincji Brindisi, między Fasano, Ostuni a Villa Castelli. Unia Europejska zarejestrowała ją w lipcu 1996 roku, co czyni ją najstarszą oliwną DOP Apulii i jedną z pierwszych chronionych oliw we Włoszech.
Oliwa powstaje głównie z odmiany Ogliarola, która musi stanowić co najmniej 70% oliwek. Gaje rosną na wzgórzach schodzących od Murgii ku Adriatykowi i na nadmorskiej równinie, gdzie stoją jedne z najstarszych drzew oliwnych we Włoszech, liczące setki lat, a wiek niektórych szacuje się na ponad tysiąc.
- Oznaczenie
- Collina di Brindisi DOP
- Typ
- Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
- Region
- Apulia
- Obszar
- Osiem gmin w prowincji Brindisi: Carovigno, Ceglie Messapica, Cisternino, Fasano, Ostuni, San Michele Salentino, San Vito dei Normanni i Villa Castelli
- Odmiany
- Ogliarola (min. 70%), do 30% Cellina di Nardò, Coratina, Frantoio, Leccino, Picholine i inne odmiany lokalne
- Rejestracja w UE
- 1996
W skrócie
- Typ oznaczenia: DOP, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia, w rejestrze UE od 1996 roku.
- Obszar: Carovigno, Ceglie Messapica, Cisternino, Fasano, Ostuni, San Michele Salentino, San Vito dei Normanni i Villa Castelli.
- Odmiany: Ogliarola co najmniej 70%, reszta z Celliny di Nardò, Coratiny, Frantoio, Leccino, Picholine i innych odmian lokalnych.
- Plon: do 15 t oliwek z hektara, wydajność oliwy do 25%.
- Zbiór i tłoczenie: od przebarwiania owoców do 30 stycznia, tłoczenie w ciągu 48 godzin od dostarczenia do tłoczni.
- Smak: średnio owocowa, harmonijna, z lekką goryczą i ostrością.
- Etykieta: rok zbioru i kolejny numer na każdym opakowaniu.
Spis treści
Wzgórza między Murgią a Adriatykiem
Słowo „collina” znaczy po włosku wzgórze, a nazwa odnosi się do pagórkowatej północnej części prowincji Brindisi. Obszar DOP od wschodu zamyka wybrzeże Adriatyku, od zachodu granica z prowincją Taranto, od północy prowincja Bari, a od południa reszta prowincji Brindisi. Na tym niewielkim terenie spotykają się trzy krajobrazy: białe miasteczka Doliny Itrii, wapienne zbocza Murgii i nadmorska równina usiana oliwkami.
Cisternino i Ceglie Messapica leżą na skraju Doliny Itrii, wśród trulli i kamiennych murków. Ostuni, zwane Białym Miastem, wznosi się na wzgórzu, z którego widać morze oliwek sięgające aż do brzegu. Fasano łączy wzgórza Selva di Fasano z wybrzeżem, na którym leżą ruiny antycznej Egnazii, a Carovigno, San Vito dei Normanni i San Michele Salentino schodzą już ku płaskiej części prowincji.
Gaje rosną głównie na terra rossa, czerwonej glebie powstałej na kredowych wapieniach, a przy samym wybrzeżu na młodszych tufach wapiennych z domieszką gliny. Gleba jest płytka i kamienista, a morze łagodzi zimy, więc oliwki rzadko cierpią z powodu mrozu. Latem upał i susza bywają za to dotkliwe, co wpływa na wielkość zbiorów i koncentrację smaku.
Równina oliwek monumentalnych
Między Fasano, Ostuni a Carovigno leży jeden z najbardziej charakterystycznych krajobrazów oliwnych Włoch: równina z drzewami o skręconych, wydrążonych pniach, sadzonymi w szerokiej rozstawie. Wiele z nich ma kilkaset lat, a wiek najstarszych szacuje się na ponad tysiąc. Apulia chroni takie drzewa ustawą regionalną z 2007 roku, która zakazuje ich wycinania i przesadzania, a krajobraz gajów monumentalnych traktuje jak dziedzictwo kulturowe.
Przez równinę biegła rzymska Via Traiana, a wśród gajów stoją masserie, ufortyfikowane gospodarstwa z wieżami i dziedzińcami, w których przez wieki tłoczono oliwę. Wiele z nich zamieniono w agroturystyki i hotele. Jak zaplanować wizytę, opisujemy w przewodniku po równinie tysiącletnich oliwek.
Ogliarola i jej towarzyszki
Podstawą oliwy jest Ogliarola, w tej części Apulii najczęściej w typie Ogliarola Salentina. Daje oliwę owocową, z nutą trawy, liści i migdała, o umiarkowanej goryczy i miękkim, harmonijnym smaku. Odmiana dobrze znosi suszę i kamieniste gleby, ale bywa kapryśna w plonowaniu i ma wyraźną przemienność owocowania.
Do 30% oliwek mogą stanowić inne odmiany. Cellina di Nardò dodaje dojrzałych, ciepłych tonów, a Coratina z prowincji Bari zwiększa gorycz, pikantność i zawartość polifenoli. Toskańskie Frantoio i Leccino są w Apulii odmianami napływowymi, a dyscyplinarz wymienia nawet francuską Picholine, rzadką w Apulii. Producent dobiera proporcje tak, by uzyskać pożądany styl: więcej Ogliaroli to oliwa łagodniejsza, więcej Coratiny to oliwa ostrzejsza i trwalsza.
Przepisy dyscyplinarza
Tradycyjne gaje sadzono w rozstawie od 5 na 5 m do 14 na 14 m, a w sadach towarowych dopuszcza się do 450 drzew na hektar. Ochrona przed szkodnikami musi się opierać na metodach integrowanych. Plon nie może przekroczyć 15 t oliwek z hektara, a wydajność oliwy 25%.
Zbiór zaczyna się wraz z przebarwianiem owoców i musi się zakończyć do 30 stycznia. Oliwki zbiera się prosto z drzewa, mechanicznie lub ręcznie, metodą brucatura. W tłoczni wolno je tylko umyć w wodzie o temperaturze otoczenia, a przerób musi się zacząć w ciągu 48 godzin od dostarczenia. Ekstrakcja odbywa się wyłącznie metodami mechanicznymi i fizycznymi, a tłoczenie i rozlew muszą mieć miejsce na terenie ośmiu gmin.
| Parametr | Wymóg dyscyplinarza Collina di Brindisi DOP |
|---|---|
| Obszar | 8 gmin w północnej części prowincji Brindisi |
| Skład odmianowy | Ogliarola min. 70%, inne odmiany do 30% |
| Gęstość sadzenia | od 5×5 m do 14×14 m, w sadach towarowych do 450 drzew/ha |
| Plon oliwek | maks. 15 t/ha |
| Wydajność oliwy | maks. 25% |
| Termin zbioru | od przebarwiania do 30 stycznia |
| Czas do tłoczenia | do 48 godzin od dostarczenia do tłoczni |
| Kwasowość | maks. 0,8% |
| Liczba nadtlenkowa | maks. 14 meq O₂/kg |
| K232 / K270 | maks. 2,40 / 0,160 |
| Kwas linolowy | maks. 11% |
| Kwas linolenowy | maks. 0,80% |
| Ocena panelu | min. 6,5 |
| Opakowanie | szkło lub blacha ocynowana, do 5 l |
Limit kwasowości jest tu taki sam jak ogólna norma dla extra vergine, ale dobrze prowadzone tłocznie zwykle osiągają wartości kilkukrotnie niższe. Ciekawszy jest limit kwasu linolowego: wartość do 11% oznacza oliwę bogatą w kwas oleinowy, a więc odporną na utlenianie i trwałą w przechowywaniu.
Barwa i smak
Oliwa Collina di Brindisi ma kolor od zielonego do żółtego, zależnie od terminu zbioru i udziału Ogliaroli. W zapachu jest średnio owocowa, z nutami trawy i liści, a w smaku owocowa, z lekką goryczą i ostrością. Dobrze zrobiona oliwa z tej strefy jest przede wszystkim harmonijna: żaden element nie dominuje, a migdałowy posmak zostaje długo.
Oliwa z października i listopada, z owoców jeszcze zielonych, będzie wyraźnie bardziej trawiasta i pikantna. Z grudnia i stycznia, gdy owoce są ciemniejsze, łagodniejsza i bardziej żółta. Jeśli lubisz wyrazistość, szukaj na etykiecie wcześniejszej daty tłoczenia albo kupażu z większym udziałem Coratiny.
Xylella na północy Salento
Bakteria Xylella fastidiosa, wykryta w 2013 roku w okolicach Gallipoli, w kolejnych latach przesuwała się na północ przez prowincje Lecce i Brindisi i dotarła do gajów wokół Ostuni. Dla Collina di Brindisi to szczególnie bolesne, bo najbardziej podatna na chorobę jest Ogliarola Salentina, podstawa tej oliwy. Zagrożone są również drzewa monumentalne, których nie da się odtworzyć w ciągu jednego pokolenia. Przebieg epidemii i walkę z nią opisujemy w tekście o Xylelli w Apulii.
Dyscyplinarz stawia producentów przed trudnym wyborem. Odmiany tolerancyjne, takie jak Leccino, mieszczą się w puli uzupełniającej do 30%, więc gaj odtworzony wyłącznie z nich nie spełni wymogu 70% Ogliaroli. Oliwa z takich nasadzeń może za to trafić do regionalnego Olio di Puglia IGP, które dopuszcza Leccino i Favolosę bez ograniczeń wynikających z proporcji Ogliaroli.
Etykieta i opakowanie
Dyscyplinarz Collina di Brindisi zawiera kilka nietypowych zasad dotyczących etykiety. Każde opakowanie musi mieć kolejny numer seryjny, a na etykiecie nie wolno używać nazw gmin i miejscowości z obszaru produkcji jako dodatkowego określenia pochodzenia. Zakazane są też przymiotniki „fine”, „scelto”, „selezionato”, „superiore” i „genuino”.
Collina di Brindisi w kuchni
Łagodna, harmonijna oliwa z Ogliaroli jest wszechstronna. Na surowo pasuje do friselli, jęczmiennego suchara skropionego wodą, z pomidorami, oregano i dużą ilością oliwy. Sprawdza się w daniu fave e cicorie, gdzie łączy purée z suchego bobu z gorzkawą cykorią, a także przy surowych owocach morza, świeżej ricotcie i grillowanych warzywach.
W wypiekach z okolic Ostuni oliwa zastępuje masło. Ciasto na taralli zarabia się z mąki, białego wina i oliwy, a łagodna Ogliarola nie przykrywa smaku kopru włoskiego czy pieprzu. Do smażenia warzyw i ryb wystarczy oliwa z tej samej nazwy, ale z późniejszego zbioru; najświeższą butelkę zostaw do polewania na talerzu.
Ze względu na niewielki obszar i straty po Xylelli oliwa Collina di Brindisi DOP jest trudniej dostępna niż oliwy z prowincji Bari. Najłatwiej kupić ją bezpośrednio w tłoczniach i masseriach wokół Ostuni i Fasano, najlepiej od grudnia do wiosny. Szerszy obraz oliw regionu daje przewodnik Oliwa z Apulii.
Pytania i odpowiedzi
Gdzie produkuje się oliwę Collina di Brindisi DOP?
Oliwa Collina di Brindisi DOP pochodzi z ośmiu gmin w północnej części prowincji Brindisi: Carovigno, Ceglie Messapica, Cisternino, Fasano, Ostuni, San Michele Salentino, San Vito dei Normanni i Villa Castelli. Tłoczenie i rozlew także muszą się odbyć na tym terenie. Samo miasto Brindisi leży poza obszarem tej DOP.
Z jakich odmian powstaje Collina di Brindisi DOP?
Co najmniej 70% oliwek musi pochodzić z odmiany Ogliarola. Pozostałe 30% mogą stanowić Cellina di Nardò, Coratina, Frantoio, Leccino, Picholine i inne odmiany rosnące w okolicy. Proporcje uzupełniających odmian wybiera producent.
Jak smakuje oliwa Collina di Brindisi?
To oliwa średnio owocowa, z nutami trawy, liści i migdała, z lekką goryczą i ostrością. Kolor waha się od zielonego do żółtego, zależnie od terminu zbioru. Jest łagodniejsza i bardziej harmonijna niż oliwy z Coratiny z prowincji Bari.
Czy Collina di Brindisi to najstarsza DOP w Apulii?
Tak, Collina di Brindisi zarejestrowano w lipcu 1996 roku, przed Terra di Bari i Dauno (1997), Terra d’Otranto (1998) i Terre Tarentine (2004). Regionalne Olio di Puglia IGP powstało dopiero w 2019 roku. Była to także jedna z pierwszych chronionych oliw we Włoszech.
Czy Xylella zagraża oliwie Collina di Brindisi?
Tak, bakteria dotarła do gajów w okolicach Ostuni, a podstawowa odmiana tej DOP, Ogliarola Salentina, jest na nią bardzo podatna. Odmiany tolerancyjne, jak Leccino, mogą stanowić najwyżej 30% oliwek w DOP. Dlatego dostępność tej oliwy zależy od tego, jak długo uda się utrzymać zdrowe gaje Ogliaroli.
Czym Collina di Brindisi różni się od Terra d’Otranto DOP?
Collina di Brindisi obejmuje osiem pagórkowatych gmin na północy prowincji Brindisi i opiera się na Ogliaroli. Terra d’Otranto DOP obejmuje południową część prowincji Brindisi, w tym samo miasto, a także prowincję Lecce i dużą część prowincji Taranto. Ma inny skład odmianowy, w którym obok Ogliaroli liczy się Cellina di Nardò.
Do czego używać oliwy Collina di Brindisi?
Najlepiej na surowo, do friselli, bruschetty, sałatek, strączków i surowych owoców morza. Łagodny, migdałowy charakter dobrze sprawdza się też w wypiekach, np. w taralli. Do smażenia możesz użyć tej samej oliwy, ale najbardziej aromatyczną butelkę zachowaj na koniec.
