Sabina DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) dla oliwy extra vergine z Sabiny, pagórkowatej krainy na wschód od Tybru, między Rzymem a Rieti. Oznaczenie zostało zarejestrowane w Unii Europejskiej w 1996 roku, w pierwszej grupie włoskich oliw z chronioną nazwą, i bywa nazywane najstarszą włoską DOP oliwną.
Oliwa z Sabiny ma żółtozieloną barwę ze złotymi refleksami i łagodny, aksamitny smak, w którym gorycz i ostrość pojawiają się wyraźniej tylko w świeżo wytłoczonej oliwie. To styl inny niż mocne, trawiaste oliwy z Tuscii czy pomidorowe z prowincji Latina, bliższy oliwom z Umbrii, z którą Sabina graniczy od północy.
- Oznaczenie
- Sabina DOP
- Typ
- Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
- Region
- Lacjum
- Obszar
- 32 gminy prowincji Rieti i 12 gmin prowincji Rzym na wschód od Tybru, a także część gmin San Polo dei Cavalieri i Rzym
- Odmiany
- Carboncella, Leccino, Raja, Pendolino, Frantoio, Moraiolo, Olivastrone, Salviana, Olivago, Rosciola (min. 75% łącznie)
- Rejestracja w UE
- 1996
W skrócie
- Typ oznaczenia: DOP, czyli Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP), zarejestrowana w UE w 1996 roku.
- Obszar: 32 gminy prowincji Rieti i 12 gmin prowincji Rzym, plus fragmenty San Polo dei Cavalieri i północno-wschodnich obrzeży Rzymu.
- Odmiany: Carboncella, Leccino, Raja, Pendolino, Frantoio, Moraiolo, Olivastrone, Salviana, Olivago i Rosciola, łącznie co najmniej 75%.
- Plon: najwyżej 6300 kg oliwek z hektara sadu specjalistycznego.
- Kwasowość: do 0,6%.
- Smak: owocowy, aksamitny, aromatyczny, słodkawy, z goryczką i ostrością w młodej oliwie.
- Opakowania: szkło, stal nierdzewna lub ceramika do 5 l, a także saszetki jednorazowe.
Spis treści
Sabina, kraina na wschód od Tybru
Sabina to historyczna kraina dawnego ludu Sabinów, dziś podzielona między prowincje Rieti i Rzym. Od zachodu ogranicza ją dolina Tybru, od wschodu pasma Monti Sabini i Monti Lucretili, a przez jej środek biegnie starożytna Via Salaria, droga solna łącząca Rzym z Adriatykiem. Krajobraz to łagodne wzgórza na wysokości kilkuset metrów, porośnięte gajami oliwnymi, przeplatanymi winnicami i lasami dębowymi.
Do strefy DOP należy 32 gminy prowincji Rieti, m.in. Fara in Sabina, Poggio Mirteto, Magliano Sabina, Montopoli di Sabina, Castelnuovo di Farfa, Casperia, Toffia, Torri in Sabina i Scandriglia. Po stronie rzymskiej strefa obejmuje 12 gmin, w tym Palombarę Sabinę, Moricone, Montelibretti, Monterotondo, Mentanę, Nerolę i Guidonię Montecelio. San Polo dei Cavalieri wchodzi do niej tylko w okolicy Caprareccia i na terenach nieprzekraczających 475 m n.p.m., a z gminy Rzym tylko północno-wschodnie obrzeża.
Gleby Sabiny są wapienne, luźne i przepuszczalne, suche, ale nie jałowe. Dyscyplinarz opisuje je dokładnie w ten sposób, bo właśnie taki grunt sprzyja umiarkowanym plonom i zdrowym, niezbyt wodnistym owocom.
Oliwa, którą chwalił Galen
Oliwki rosną w Sabinie od ponad dwóch tysięcy lat. Gaje tej krainy opisywali Katon Starszy, Kolumella i Strabon, a Horacy, który miał w Sabinie posiadłość podarowaną mu przez Mecenasa, wspominał je w swoich wierszach. Galen, najsłynniejszy lekarz starożytnego Rzymu, uważał oliwę sabińską za najlepszą w swoich czasach. Bliskość miasta i Tybru, którym łodzie spławiały towary do stolicy, czyniła z Sabiny naturalne zaplecze oliwne Rzymu.
Symbolem tej historii jest drzewo oliwne w Canneto Sabino, przysiółku Fara in Sabina. Jego sędziwy wiek potwierdziło datowanie radiowęglowe, a miejscowi uważają je za najstarsze drzewo oliwne w Europie. Pień o ogromnym obwodzie wciąż wydaje owoce. Jak dojechać do Canneto i co jeszcze zobaczyć w okolicy, opisujemy w reportażu Sabina i oliwka z Canneto.
W średniowieczu centrum gospodarczym okolicy było opactwo benedyktyńskie w Farfie, przez stulecia jeden z najpotężniejszych klasztorów środkowej Italii, zarządzający rozległymi ziemiami w Sabinie. Dziś w pobliskim Castelnuovo di Farfa działa Muzeum Oliwy Sabiny (Museo dell’Olio della Sabina), a gminy strefy łączy szlak oliwny, Strada dell’Olio della Sabina.
Dziesięć odmian Sabiny
Dyscyplinarz wymienia dziesięć odmian, które łącznie muszą stanowić co najmniej 75% drzew w gaju: Carboncella, Leccino, Raja, Pendolino, Frantoio, Moraiolo, Olivastrone, Salviana, Olivago i Rosciola. Pozostałe 25% mogą dać inne odmiany. To jeden z najluźniejszych składów wśród włoskich DOP, który odzwierciedla mieszaną, wielowiekową strukturę sabińskich gajów.
Najbardziej sabińską odmianą jest Carboncella, rzadko spotykana poza Lacjum i dająca oliwy łagodne. Raja, Salviana, Olivastrone, Olivago i Rosciola to również odmiany lokalne lub środkowowłoskie, rosnące często pojedynczo w starych gajach. Obok nich stoją odmiany znane z Toskanii i Umbrii: Frantoio, odpowiedzialne za owocowość i nuty karczocha, Leccino, dające łagodność i odporność drzew, oraz Moraiolo, które wnosi do kupażu gorycz i polifenole.
W praktyce większość oliw Sabina DOP to kupaże. Proporcje zależą od gaju i tłoczni, dlatego dwie butelki z sąsiednich gmin mogą smakować inaczej: oliwa z przewagą Carboncelli i Leccino będzie miękka i słodkawa, z większym udziałem Frantoio i Moraiolo wyraźnie bardziej pieprzna.
Co nakazuje dyscyplinarz Sabiny
Zasady Sabiny DOP są proste, ale obejmują cały proces: od rodzaju gleby, przez plon i wydajność, po rodzaj butelki. Najważniejsze parametry zebraliśmy w tabeli.
| Parametr | Sabina DOP |
|---|---|
| Odmiany | Carboncella, Leccino, Raja, Pendolino, Frantoio, Moraiolo, Olivastrone, Salviana, Olivago, Rosciola: min. 75% łącznie |
| Inne odmiany | do 25% |
| Gleby | wapienne, luźne, przepuszczalne |
| Plon oliwek | do 6300 kg z hektara sadu specjalistycznego |
| Wydajność oliwy | do 25% masy oliwek |
| Zbiór i tłoczenie | od 1 października do 31 stycznia |
| Tłoczenie | tylko metody mechaniczne i fizyczne, w strefie DOP |
| Kwasowość wolna | do 0,6% |
| Liczba nadtlenkowa | do 14 meq O2/kg |
| Kwas oleinowy | min. 68% |
| Panel | owocowość powyżej 0, wady 0 |
| Kolor | żółtozielony ze złotymi refleksami |
| Opakowania | szkło, stal nierdzewna, ceramika do 5 l; saszetki jednorazowe |
W gajach mieszanych, gdzie oliwki rosną obok winorośli czy drzew owocowych, limit plonu przelicza się proporcjonalnie do powierzchni faktycznie zajętej przez oliwki. Nawadnianie jest dozwolone, ale wszelkie zabiegi wymuszające owocowanie już nie. Oliwki myje się wyłącznie w wodzie o temperaturze otoczenia, bez innych obróbek.
Tłoczenie i butelkowanie muszą się odbyć w strefie oznaczenia. Dyscyplinarz wskazuje okres od 1 października do 31 stycznia zarówno na zbiór, jak i na wytłoczenie oliwy, a każdy etap jest dokumentowany: istnieją rejestry działek, producentów, tłoczni i rozlewni, a jednostka kontrolna nadaje każdemu opakowaniu numer kolejny.
Złotozielona i aksamitna
Dyscyplinarz opisuje smak Sabiny pięcioma przymiotnikami: owocowy, aksamitny, jednolity, aromatyczny i słodki. Gorycz i ostrość dopuszcza się w oliwach bardzo świeżych, co w praktyce oznacza, że oliwa z listopada lekko drapie w gardle, a po kilku miesiącach staje się okrągła i miękka. Zapach jest owocowy, najczęściej z nutami świeżej trawy, migdała, jabłka, a w kupażach z Frantoio także karczocha.
Barwa jest żółtozielona ze złotymi refleksami. Kwas oleinowy musi stanowić co najmniej 68% kwasów tłuszczowych, a panel degustatorów nie może wykryć żadnej wady. Dla porównania: unijny limit kwasowości dla oliwy extra vergine to 0,8%, Sabina dopuszcza 0,6%.
Łagodny profil sprawia, że Sabina jest dobrą oliwą na początek przygody z oliwami włoskimi. Nie przytłacza potraw, łatwo ją polubić także osobom, które dotąd znały tylko oliwy supermarketowe. Najpełniej smakuje jako olio nuovo, czyli świeża oliwa pita w listopadzie i grudniu prosto z tłoczni.
Etykieta Sabina DOP krok po kroku
Sabina ma jedne z najbardziej szczegółowych zasad etykietowania wśród włoskich DOP. Nazwa musi być wyraźna i kontrastowa, a dyscyplinarz dopuszcza tylko dwa sformułowania: „Olio extravergine di oliva Sabina DOP” albo „Olio extravergine di oliva Sabina Denominazione di Origine Protetta”.
Na etykiecie Sabina DOP nie zobaczysz określeń „fine”, „scelto”, „selezionato”, „superiore” ani „genuino”, bo dyscyplinarz ich zakazuje. Zakazane są też nazwy gmin ze strefy, więc nie istnieje „Sabina DOP z Fara in Sabina”. Nazwy firm są dozwolone, o ile nie brzmią reklamowo i nie wprowadzają w błąd.
Ciekawostką są saszetki jednorazowe, które dyscyplinarz wprost dopuszcza. Każda musi mieć nazwę oznaczenia, numer partii, rok kampanii i numer kolejny. Sprawdzają się w restauracjach i hotelach, gdzie mogą zastąpić anonimowe oliwy w karafkach.
Sabina na talerzu
Łagodna, słodkawa Sabina sprawdza się w kuchni rzymskiej i sabińskiej tam, gdzie oliwa ma podkreślić, a nie zdominować smak. Pasuje do ryb, białego mięsa, gotowanych warzyw, sałat i świeżych serów owczych. Dobrze wypada w pasta e ceci, zwłaszcza jeśli dodasz ją na talerz, a do podsmażenia czosnku i rozmarynu użyjesz zwykłej oliwy.
W Sabinie i Castelli Romani oliwa trafia też do ciast. Ciambelline al vino, kruche obwarzanki z mąki, wina, cukru i oliwy, wymagają oliwy łagodnej, bez dominującej goryczy; Sabina z przewagą Carboncelli nadaje się do nich znakomicie. Do carciofi alla giudia, karczochów smażonych w głębokim tłuszczu, potrzeba około 1,5 l oliwy, więc do smażenia lepiej wybrać tańszą extra vergine, a Sabiną skropić karczochy przy podaniu.
Jesienią w tłoczniach Sabiny króluje bruschetta z nową oliwą, a na co dzień oliwa trafia na grzybowe makarony, pieczone warzywa i owcze sery, polewane na koniec surową oliwą. Do mięs z grilla lepiej sięgnąć po mocniejszą oliwę z Tuscii lub po Olio di Roma z Caninese.
Szlak oliwy i muzeum w Castelnuovo di Farfa
Najlepiej poznać Sabinę jesienią, od końca października do grudnia, kiedy pracują tłocznie, a gminy organizują święta nowej oliwy. Z Rzymu do Fara in Sabina jedzie się około godziny pociągiem regionalnym lub samochodem Via Salarią. Na trasie warto połączyć drzewo z Canneto, opactwo w Farfie i muzeum oliwy w Castelnuovo di Farfa, a nocleg znaleźć w jednym z agroturystycznych gospodarstw na wzgórzach.
Muzeum w Castelnuovo di Farfa poświęcone jest kulturze oliwy w Sabinie i dobrze uzupełnia wizytę w tłoczni. Inne miejsca, w których można poznać dzieje tłoczenia we Włoszech, zebraliśmy w przewodniku muzea oliwy we Włoszech. Tło całego regionu, z pozostałymi oznaczeniami i odmianami, znajdziesz w przewodniku Oliwa z Lacjum.
Producenci z Sabiny mogą też certyfikować oliwę jako Olio di Roma IGP, regionalne oznaczenie, którego strefa obejmuje całą Sabinę. Wybór zależy od składu odmianowego gaju i rynku: DOP mocniej wiąże oliwę z konkretnym miejscem, IGP daje większą swobodę.
Pytania i odpowiedzi
Co oznacza Sabina DOP na butelce oliwy?
To Chroniona Nazwa Pochodzenia dla oliwy extra vergine z Sabiny, krainy w prowincjach Rieti i Rzym na wschód od Tybru. Gwarantuje, że oliwki zebrano, wytłoczono i zabutelkowano w strefie oznaczenia zgodnie z dyscyplinarzem. W UE nazwa jest chroniona od 1996 roku.
Czy Sabina DOP to najstarsza włoska DOP oliwna?
Sabina należy do pierwszej grupy włoskich oliw zarejestrowanych w UE w 1996 roku, razem z Canino, Brisighellą, Aprutino Pescarese i Collina di Brindisi. Często nazywa się ją pierwszą włoską oliwą DOP. Historia oliwy w Sabinie sięga jednak ponad dwóch tysięcy lat.
Jak smakuje oliwa Sabina DOP?
Jest owocowa, aksamitna, aromatyczna i słodkawa, z nutami trawy, migdała i jabłka. Gorycz i ostrość są wyraźne tylko w bardzo świeżej oliwie. Barwa jest żółtozielona ze złotymi refleksami.
Z jakich odmian powstaje Sabina DOP?
Co najmniej 75% muszą stanowić odmiany Carboncella, Leccino, Raja, Pendolino, Frantoio, Moraiolo, Olivastrone, Salviana, Olivago i Rosciola. Pozostałe 25% mogą dać inne odmiany. Najbardziej typowa dla Sabiny jest lokalna Carboncella.
Gdzie leży Sabina?
Sabina to wzgórza między doliną Tybru a pasmami Monti Sabini i Monti Lucretili, kilkadziesiąt kilometrów na północny wschód od Rzymu. Należy do prowincji Rieti i Rzym. Główne ośrodki oliwne to m.in. Fara in Sabina, Poggio Mirteto, Palombara Sabina i Castelnuovo di Farfa.
Jaka jest maksymalna kwasowość Sabina DOP?
Kwasowość wolna nie może przekroczyć 0,6 g na 100 g oliwy, czyli 0,6%. Unijny limit dla oliwy extra vergine wynosi 0,8%. Dodatkowo oliwa musi zawierać co najmniej 68% kwasu oleinowego.
Ile lat ma drzewo oliwne w Canneto Sabino?
Wiek drzewa potwierdziło datowanie radiowęglowe, a w Sabinie uważa się je za najstarsze drzewo oliwne w Europie. Rośnie w Canneto, przysiółku gminy Fara in Sabina, i nadal owocuje. To jeden z głównych celów wycieczek po regionie.
Do czego używać oliwy Sabina DOP?
Najlepiej na surowo do ryb, białego mięsa, sałat, warzyw gotowanych i zup strączkowych. Ze względu na łagodność dobrze sprawdza się też w ciastach z oliwą, takich jak ciambelline al vino. Do mocno przyprawionych mięs lepiej wybrać intensywniejszą oliwę z Tuscii.
