Sabina to pas wapiennych wzgórz na północny wschód od Rzymu, między Tybrem a Rieti, gdzie gaje oliwne rosną nieprzerwanie od czasów przedrzymskich, a w osadzie Canneto stoi jedna z najstarszych i największych oliwek we Włoszech. Z centrum stolicy jest tu około 50 km, więc oliwną Sabinę można poznać w jeden dzień, ale dwa lub trzy dni pozwalają zajrzeć do tłoczni, opactwa w Farfie, muzeum oliwy i kilku średniowiecznych miasteczek.
To kraina dla podróżnika, który lubi spokój. Zamiast tłumów są wąskie drogi wśród srebrnych koron, kamienne miasteczka na grzbietach wzgórz i rodzinne tłocznie, w których jesienią tłoczy się oliwę z Carboncelli, Leccino i Frantoio. Poniżej opisujemy trasę, sezon, kuchnię i praktyczne sposoby na zakup oliwy.
- Gdzie
- Lacjum, Sabina: Fara in Sabina, Canneto, Farfa i Castelnuovo di Farfa
- Kiedy
- od końca października do połowy grudnia oraz maj i czerwiec
- Region
- Lacjum
W skrócie
- Region: Sabina w prowincjach Rieti i Rzym, w Lacjum, około 45–60 km od centrum Rzymu.
- Główny cel: oliwka z Canneto w gminie Fara in Sabina, dziki olivastro o wysokości około 15 m i pniu o obwodzie około 7 m.
- Trasa podstawowa: Canneto, Toffia, opactwo w Farfie i muzeum oliwy w Castelnuovo di Farfa, łącznie około 40 minut jazdy.
- Dojazd: samochodem drogą Salaria lub autostradą A1, pociągiem podmiejskim FL1 z Rzymu do stacji Fara Sabina.
- Kiedy jechać: od końca października do połowy grudnia po świeżą oliwę, w maju i czerwcu na kwitnienie i spacery.
- Oliwa: Sabina DOP, jedna z pierwszych włoskich chronionych nazw dla oliwy, łagodna, złotozielona, z nutą migdała.
Spis treści
- Sabina, oliwny ogród starożytnego Rzymu
- Oliwka z Canneto: co wiadomo o olbrzymie
- Jednodniowa pętla: Canneto, Toffia, Farfa i Castelnuovo
- Drugi dzień: miasteczka północy i południa Sabiny
- Tłocznie Sabiny w sezonie
- Kiedy jechać i jak zaplanować pobyt
- Co zjeść w Sabinie
- Zakupy i droga powrotna
- Pytania i odpowiedzi
Sabina, oliwny ogród starożytnego Rzymu
Sabinowie zamieszkiwali te wzgórza, zanim Rzym stał się potęgą, a według tradycji z ich ziemi pochodził Numa Pompiliusz, drugi król Rzymu. Oliwki rosły tu obok winorośli i zbóż, a rzymscy autorzy, od Warrona po Strabona, opisywali Sabinę jako krainę obfitych gajów. Galenowi przypisuje się opinię, że tutejsza oliwa należała do najlepszych w znanym świecie.
W średniowieczu losy gajów splotły się z opactwem w Farfie. Benedyktyni przez stulecia zarządzali rozległymi majątkami, karczowali zarośla i sadzili oliwki, a ich archiwum należy do najcenniejszych zapisów dziejów rolnictwa w środkowych Włoszech. Ślady tej epoki widać w krajobrazie: tarasy z kamiennymi murkami, kaplice wśród gajów i drzewa liczące kilkaset lat.
Współczesna Sabina to przede wszystkim drobne gospodarstwa. Wiele rodzin ma kilkadziesiąt lub kilkaset drzew i oddaje oliwki do lokalnej tłoczni, a nadwyżki sprzedaje sąsiadom i przyjezdnym. Szersze tło regionu, z oznaczeniami i odmianami, opisuje przewodnik oliwa z Lacjum.
Oliwka z Canneto: co wiadomo o olbrzymie
Drzewo, które Włosi nazywają po prostu Ulivone, czyli wielką oliwką, rośnie w osadzie Canneto, należącej do gminy Fara in Sabina w prowincji Rieti. To olivastro, a dokładniej odmiana zwana miejscowo Olivastrone, o drobnych, jajowatych owocach i wąskich, lancetowatych liściach. Ma około 15 m wysokości, a jego pień u podstawy ma obwód około 7 m i wydrążoną komorę, która otwiera się ku korzeniom.
Wiek drzewa jest przedmiotem sporów. Miejscowa legenda głosi, że posadził je sam król Numa Pompiliusz, co dawałoby ponad 2600 lat. Najczęściej podaje się około dwóch tysięcy lat, ale część historyków przyjmuje ostrożniej mniej więcej tysiąc lat i łączy drzewo z okresem, gdy mnisi z Farfy zagospodarowywali okolice Canneto. Pustego w środku pnia nie da się zbadać, licząc słoje, więc każda liczba jest szacunkiem.
Od 1876 roku oliwka należy do rodziny Bertinich i przechodzi z ojca na syna. Rodzinne zapisy wspominają lata, w których drzewo dawało około 12 kwintali, czyli 1,2 t oliwek, i około 150 kg oliwy. Dziś plon jest mniejszy, bo koronę przycina się przede wszystkim z myślą o zdrowiu i kształcie olbrzyma. Ulivone wielokrotnie startował w ogólnokrajowym plebiscycie fundacji FAI na miejsca bliskie sercu Włochów.
Jak zobaczyć Ulivone
Drzewo rośnie na prywatnym terenie, a nie w publicznym parku. Rodzina wpuszcza gości za niewielką opłatą, ale najlepiej zadzwonić lub napisać przed przyjazdem, zwłaszcza zimą i w dni powszednie. Przy drzewie jest mały ogród z gęsiami, kaczkami i pawiem, co cieszy dzieci; dorośli spędzają tu zwykle 20–30 minut.
Nie wchodź do wnętrza pnia i nie odrywaj kory na pamiątkę, bo stare oliwki źle znoszą udeptywanie ziemi przy korzeniach i rany na pniu. Zdjęcie całej korony zrób z pewnej odległości, bo z bliska drzewo nie mieści się w kadrze. Jeśli trafisz na zbiór, zapytaj, czy można popatrzeć, jak oliwki spadają na rozłożone pod koroną sieci.
Jednodniowa pętla: Canneto, Toffia, Farfa i Castelnuovo
Najprostsza oliwna trasa po Sabinie łączy cztery przystanki leżące blisko siebie w dolinie rzeki Farfa. Sama jazda między nimi zajmuje około 40 minut, a piechurzy pokonują całą pętlę w około cztery godziny, polnymi drogami i ścieżkami wśród gajów. Z przerwami na zwiedzanie, obiad i tłocznię wychodzi pełny, ale spokojny dzień.
| Przystanek | Co zobaczyć | Ile czasu |
|---|---|---|
| Canneto | Ulivone, gaje, kaplica Madonna della Neve | 30–45 min |
| Toffia | średniowieczne miasteczko na grzbiecie, pałace Castellani i Gabrielli | 45 min |
| Farfa | opactwo benedyktyńskie i osada ze sklepikami | 1–1,5 h |
| Castelnuovo di Farfa | muzeum oliwy Sabiny w Palazzo Perelli | 1 h |
Opactwo w Farfie
Opactwo Santa Maria di Farfa należy do najstarszych i najważniejszych klasztorów Włoch, a jego początki sięgają przełomu VII i VIII wieku. W średniowieczu było jednym z najpotężniejszych opactw środkowej Italii, a jego biblioteka przechowuje cenne rękopisy. Wokół kościoła zachowała się mała osada, w której działają sklepiki z rękodziełem, miodem, likierami i oliwą.
Klasztor jest wciąż żywym miejscem kultu, więc w czasie nabożeństw zachowaj ciszę i odpowiedni strój. Do opactwa najlepiej przyjechać rano, a obiad zjeść w jednej z trattorii w okolicy, zanim ruszysz do muzeum.
Muzeum oliwy w Castelnuovo di Farfa
Kilka kilometrów od opactwa, w szesnastowiecznym Palazzo Perelli w centrum Castelnuovo di Farfa, działa muzeum oliwy Sabiny. Ekspozycja prowadzi od dziejów oliwki w regionie przez uprawę i tłoczenie po rolę oliwy w kuchni, a do muzeum należy też XVIII-wieczna tłocznia napędzana siłą zwierząt. Placówka prowadzi zajęcia dla dzieci i dorosłych, a jej opis wraz z innymi podobnymi miejscami znajdziesz w przeglądzie muzeów oliwy we Włoszech.
Drugi dzień: miasteczka północy i południa Sabiny
Jeśli masz więcej czasu, ruszaj na północ, ku Poggio Mirteto, Montopoli di Sabina i Casperii. To miasteczka na grzbietach wzgórz, z których widać dolinę Tybru i pasma Apeninów, a między nimi ciągną się gaje na tarasach. Casperia, z ciasnymi, stromymi uliczkami, dobrze nadaje się na wolny spacer, a w okolicy działa kilka małych tłoczni sprzedających oliwę na miejscu.
Południowa część Sabiny należy już do metropolii rzymskiej. Palombara Sabina z zamkiem Savellich leży u stóp Monte Gennaro, około 40 km od Rzymu, a w pobliskich Moricone, Montelibretti i Neroli gaje schodzą po zboczach ku dolinie. Ta część regionu jest najbliżej stolicy, więc nadaje się na wypad z Rzymu z obiadem w trattorii i powrotem przed zmrokiem.
Wszystkie te miejscowości leżą w odległości 15–40 minut jazdy od Canneto. Drogi są kręte i wąskie, a w listopadzie po zmroku często spowija je mgła, dlatego planuj przejazdy na godziny dzienne.
Tłocznie Sabiny w sezonie
Zbiór w Sabinie trwa zwykle od października do stycznia, a dyscyplinarz Sabina DOP dopuszcza go od 1 października do 31 stycznia. Najwięcej pracy tłocznie mają w listopadzie: drobni rolnicy przywożą skrzynki po weekendowym zbiorze, a przed halami ustawiają się kolejki przyczep. Pierwsze butelki olio nuovo pojawiają się zwykle pod koniec października, a najwięcej świeżej oliwy jest w sprzedaży od połowy listopada.
Sabińskie tłocznie są małe i rodzinne, często z jedną linią i kilkoma pracownikami, a obok nich działają spółdzielnie skupujące oliwki od setek członków. Przed wizytą zadzwoń dzień wcześniej i zapytaj, czy w danym dniu będą tłoczyć; ogólne zasady zachowania w hali i degustacji opisujemy w poradniku frantoio w listopadzie. W Sabinie dobrze jest zapytać o odmiany, bo w gajach rosną obok siebie Carboncella, Raja, Salviana, Leccino, Frantoio i Moraiolo, a niektóre gospodarstwa tłoczą je osobno.
Typowa oliwa z Sabiny jest złotozielona, owocowa i aksamitna, z nutą słodkiego migdała, świeżej trawy i karczocha, a w pierwszych tygodniach po tłoczeniu ma lekką gorycz i ostrość. To styl łagodniejszy niż w Tuscii czy Umbrii, dobry do ryb, warzyw i zup strączkowych. Część gospodarstw sprzedaje też oliwę z oznaczeniem Olio di Roma IGP, które obejmuje niemal cały region, w tym gminy Sabiny.
Kiedy jechać i jak zaplanować pobyt
Dla miłośnika oliwy najlepszy jest okres od końca października do połowy grudnia. W listopadzie w ciągu dnia jest zwykle kilkanaście stopni, a rano nad doliną Tybru unoszą się mgły, więc przydadzą się ciepła kurtka i buty, które zniosą błoto w gaju. W tym czasie w miasteczkach Sabiny odbywają się święta nowej oliwy z degustacjami i bruschettą, a gminy ogłaszają ich terminy zwykle kilka tygodni wcześniej.
| Okres | Co się dzieje w gajach | Dla kogo |
|---|---|---|
| marzec–kwiecień | przycinanie drzew, zielone łąki | piechurzy, rowerzyści |
| maj–czerwiec | kwitnienie oliwek | fotografowie, rodziny |
| lipiec–sierpień | upał, rosnące owoce, letnie festyny | łączenie z Rzymem |
| wrzesień–październik | przebarwianie owoców, pierwsze zbiory | miłośnicy spokoju i wina |
| listopad–grudzień | szczyt tłoczenia, olio nuovo, święta oliwy | miłośnicy oliwy |
Bazą może być agroturystyka w okolicy Fara in Sabina lub Poggio Mirteto; wiele z nich ma własne drzewa i tłoczy oliwę w pobliskiej tłoczni. Jeśli nocujesz w Rzymie, wyjeżdżaj wcześnie, bo na Salarii i obwodnicy GRA rano tworzą się korki. Przegląd najlepszych terminów we wszystkich regionach zawiera kalendarz podróżnika oliwnego.
Co zjeść w Sabinie
Sabińska kuchnia jest wiejska, oparta na oliwie, strączkach, mięsie z grilla i domowym makaronie. Na początek obiadu podaje się grzankę z nową oliwą i solą, a latem bruschettę z pomidorami, w której jakość oliwy czuć w każdym kęsie. Zimą królują zupy: pasta e ceci z rozmarynem oraz gęste zupy z fasoli i soczewicy, skrapiane na talerzu surową oliwą.
W trattoriach często spotyka się ręcznie robione makarony, jak fettuccine i szerokie stracci, podawane z sosem z pomidorów, grzybów albo dziczyzny, a na drugie danie jagnięcinę i kiełbaski z grilla. Na deser zamów ciambelline al vino, chrupiące obwarzanki z winem i oliwą, a jesienią, w czasie winobrania, ciambelle al mosto z moszczem winogronowym. Oba ciastka dobrze znoszą podróż i są dobrym prezentem obok butelki oliwy.
Zakupy i droga powrotna
W Sabinie najświeższa oliwa jest w tłoczniach i spółdzielniach, a nie w sklepikach przy zabytkach. Butelka 0,5 l oliwy Sabina DOP kosztuje na miejscu zwykle 10–16 euro, a kanister 3 lub 5 l oliwy bez oznaczenia, prosto z tłoczni, wychodzi w przeliczeniu na litr wyraźnie taniej. Pytaj o datę tłoczenia i o to, czy oliwa pochodzi z własnych oliwek gospodarstwa.
Jeśli lecisz z Rzymu, oliwę pakuj do bagażu rejestrowanego i kupuj ją pod koniec pobytu, żeby nie wozić puszek przez kilka dni w nagrzanym samochodzie. Część pociągów FL1 ze stacji Fara Sabina jedzie przez Rzym aż na lotnisko Fiumicino, co ułatwia powrót bez auta. Wiele gospodarstw wysyła też oliwę kurierem do Polski, co przy kilkunastu litrach bywa wygodniejsze niż nadbagaż.
Nową oliwę z Sabiny zużyj w ciągu kilku miesięcy, a niefiltrowaną najlepiej w pierwszych tygodniach, zanim osad zacznie wpływać na smak. Więcej o tym, czym jest i jak długo trwa świeżość pierwszej oliwy sezonu, piszemy w tekście o olio nuovo.
Pytania i odpowiedzi
Gdzie dokładnie rośnie oliwka z Canneto?
Oliwka rośnie w osadzie Canneto, należącej do gminy Fara in Sabina w prowincji Rieti, około 50 km na północny wschód od Rzymu. Drzewo stoi na prywatnym terenie rodziny Bertinich, w dolinie rzeki Farfa. Z Canneto do opactwa w Farfie jest kilka kilometrów.
Ile lat ma oliwka z Canneto?
Najczęściej podaje się około dwóch tysięcy lat, choć ostrożniejsze szacunki mówią o mniej więcej tysiącu lat. Legenda przypisuje jej posadzenie królowi Numie Pompiliuszowi. Pień jest pusty w środku, dlatego dokładnego wieku nie da się ustalić liczeniem słojów.
Czy oliwkę z Canneto można zwiedzać?
Tak, rodzina właścicieli wpuszcza gości na teren z drzewem, zwykle za niewielką opłatą. Najlepiej wcześniej zadzwonić lub napisać, zwłaszcza poza weekendami i zimą. Wizyta trwa zwykle 20–30 minut.
Jak dojechać do Sabiny z Rzymu bez samochodu?
Z dworca Roma Tiburtina kursują pociągi podmiejskie linii FL1 do stacji Fara Sabina w Passo Corese; podróż trwa około 40 minut. Dalej, do Canneto, Farfy i Castelnuovo di Farfa, trzeba dojechać taksówką lub transportem zorganizowanym przez gospodarzy, bo autobusy kursują rzadko. Samochód daje dużo większą swobodę.
Kiedy najlepiej jechać do Sabiny po oliwę?
Najlepszy jest okres od końca października do połowy grudnia, gdy tłocznie pracują, a w sprzedaży jest olio nuovo. Szczyt tłoczenia przypada na listopad. W maju i czerwcu Sabina jest dobra na spacery wśród kwitnących oliwek, ale świeżej oliwy już wtedy nie ma.
Jaka jest oliwa Sabina DOP?
Oliwa Sabina DOP jest zwykle złotozielona, owocowa i aksamitna, z nutą migdała, trawy i karczocha oraz delikatną goryczą. Powstaje z odmian takich jak Carboncella, Leccino, Raja, Frantoio i Moraiolo. To jedna z pierwszych włoskich oliw z chronioną nazwą pochodzenia, zarejestrowana w 1996 roku.
Co zobaczyć w Sabinie poza oliwką z Canneto?
Najważniejsze punkty to opactwo benedyktyńskie w Farfie, muzeum oliwy w Castelnuovo di Farfa oraz średniowieczne miasteczka Toffia, Casperia i Palombara Sabina. Wszystkie leżą w odległości 15–40 minut jazdy od Canneto. Jesienią do programu dochodzą wizyty w tłoczniach i święta nowej oliwy.
Czy w Sabinie można nocować wśród gajów oliwnych?
Tak, w okolicach Fara in Sabina, Poggio Mirteto i Casperii działa wiele agroturystyk położonych wśród oliwek. Część z nich ma własne gaje i sprzedaje gościom oliwę z ostatniego zbioru. To wygodniejsza baza niż Rzym, bo rano nie tracisz czasu w korkach.
