Città dell’Olio, czyli Miasta Oliwy, to ogólnokrajowe stowarzyszenie włoskich gmin, prowincji i innych instytucji, dla których uprawa oliwek i tłoczenie oliwy są częścią tożsamości, a jego członkowie organizują spacery wśród gajów, święta nowej oliwy i objazdowe festiwale. Dla podróżnika to gotowa mapa: jeśli miasteczko należy do sieci, prawie na pewno ma w okolicy tłocznie, stare gaje i jesienne święto z degustacją.
Poniżej wyjaśniamy, jak powstało stowarzyszenie, jakie wydarzenia organizuje, które święta oliwy w miastach członkowskich warto zaplanować i jak zachować się na typowej sagrze, żeby wrócić z niej z dobrą oliwą, a nie tylko z pamiątką. Na końcu znajdziesz odpowiedzi na najczęstsze pytania o stowarzyszenie i jego wydarzenia.
- Gdzie
- Włochy, gminy oliwne od Ligurii po Sycylię i Sardynię
- Kiedy
- koniec października, listopad i grudzień, a także wiosna
W skrócie
- Czym jest: Associazione Nazionale Città dell’Olio, sieć gmin, prowincji, izb handlowych, lokalnych grup działania i parków z terenów oliwnych.
- Początki: założona w 1994 roku w Larino w Molise przez piętnaście osób; siedziba mieści się w Monteriggioni koło Sieny.
- Skala: ponad 450 członków z niemal wszystkich regionów Włoch.
- Najważniejsze wydarzenia: Camminata tra gli Olivi pod koniec października i objazdowe Girolio d’Italia w sezonie nowej oliwy.
- Święta w miastach członkowskich: m.in. Spello w Umbrii w listopadzie i Canino w Lacjum na przełomie listopada i grudnia.
- Dla kogo: dla podróżników, którzy chcą połączyć zwiedzanie miasteczek z wizytami w tłoczniach i degustacjami.
Spis treści
Piętnastu śmiałków z Larino
Stowarzyszenie narodziło się w 1994 roku w Larino, niewielkim mieście w Molise, otoczonym gajami odmiany Gentile di Larino. Założyło je piętnaście osób, głównie samorządowców, przekonanych, że małe gminy oliwne razem mogą więcej niż osobno: promować swoje produkty, bronić krajobrazu i przyciągać turystów poza sezonem plażowym. W 2019 roku jubileusz 25-lecia obchodzono w Sienie.
Dziś siedziba stowarzyszenia znajduje się w Villa Parigini w Monteriggioni, w prowincji Siena. Członkami są nie tylko gminy, lecz także prowincje, izby handlowe, lokalne grupy działania i parki narodowe, łącznie ponad 450 podmiotów. Miasta oliwy są bardzo liczne m.in. w Toskanii, Apulii, Lacjum i na Sardynii, a w każdym regionie działa koordynator regionalny, który spina lokalne inicjatywy.
Przynależność do sieci nie jest certyfikatem jakości oliwy, tylko deklaracją, że gmina traktuje oliwę jako swoje dziedzictwo. W wielu miejscowościach członkowskich przy wjeździe stoi tablica stowarzyszenia, a na ratuszu powiewa jego flaga. O miejscu oliwy w obyczajach, świętach i religii Włochów piszemy szerzej w tekście oliwa w kulturze włoskiej.
Co robi stowarzyszenie
Działalność Città dell’Olio ma kilka nurtów. Pierwszy to oleoturystyka: stowarzyszenie promuje szlaki wśród gajów, otwarte tłocznie i noclegi w gospodarstwach, a od 2020 roku włoskie przepisy traktują oleoturystykę jako osobną formę działalności rolniczej, podobnie jak enoturystykę. Drugi nurt to ochrona krajobrazu, w tym starych i monumentalnych drzew, które w wielu regionach giną z powodu porzucenia gajów.
Trzeci nurt to edukacja. W ramach projektu Olio in Cattedra, czyli oliwa na katedrze, eksperci uczą w szkołach, jak rozpoznać dobrą oliwę i jak powstaje, a obok niego działa projekt o nazwie Merenda nell’Oliveto, czyli podwieczorek w gaju oliwnym. Stowarzyszenie współpracuje też przy konkursach oliw, m.in. przy sardyńskim Premio Montiferru, i wspiera lokalne święta nowej oliwy.
Camminata tra gli Olivi, jesienny spacer w setkach gmin
Najłatwiej poznać sieć Città dell’Olio w czasie Camminata tra gli Olivi, ogólnokrajowego spaceru wśród oliwek, który odbywa się zwykle w ostatnią niedzielę października. Tego samego dnia gminy członkowskie w całych Włoszech prowadzą trasy przez gaje, od rodzinnych spacerów na kilka kilometrów po dłuższe wędrówki, zakończone wizytą w tłoczni, przy monumentalnym drzewie albo degustacją oliwy. W edycji z 2017 roku wzięło udział 120 miast z 18 regionów.
Zapisy prowadzą gminy i lokalne biura turystyczne, a szczegóły tras, w tym ewentualne opłaty, podają organizatorzy. Trasy są dobrane tak, by mogły je przejść rodziny z dziećmi, ale w górzystych regionach, jak Liguria czy Abruzja, przydadzą się buty trekkingowe. To dobry termin dla podróżnika: na południu tłocznie już pracują, w środkowych Włoszech właśnie ruszają, a pogoda jest zwykle jeszcze łagodna.
Girolio d’Italia, czyli objazd nowej oliwy
Girolio d’Italia to objazdowe święto nowej oliwy, które w sezonie tłoczenia odwiedza kolejne regiony. Każdy etap trwa od jednego do kilku dni i zwykle łączy się z lokalnym świętem: są degustacje olio nuovo, wizyty w tłoczniach, spotkania z producentami i kolacje z daniami regionu. W Lacjum etap towarzyszył na przykład świętu w Canino, a w Umbrii zatrzymał się w Spello.
Sycylijski etap Girolio prowadził już m.in. przez Castelvetrano i Menfi, z wizytą w starożytnych kamieniołomach Cave di Cusa, otoczonych gajami Nocellary. Taki etap można połączyć z trasą opisaną w przewodniku Sycylia szlakiem oliwy. Terminy etapów ogłasza się zwykle kilka tygodni wcześniej.
Święta oliwy, które warto wpisać do kalendarza
Najciekawsze święta w miastach oliwy przypadają na listopad i grudzień, gdy na stołach pojawia się nowa oliwa. Poniższa tabela zbiera wydarzenia o długiej tradycji; konkretne daty zmieniają się co roku, więc przed wyjazdem sprawdź program w gminie.
| Miejscowość | Region | Wydarzenie | Typowy termin |
|---|---|---|---|
| setki gmin | cała Italia | Camminata tra gli Olivi | ostatnia niedziela października |
| gminy Umbrii | Umbria | Frantoi Aperti | od połowy października do połowy listopada |
| Spello | Umbria | Festa dell’Olivo e Sagra della Bruschetta | połowa listopada |
| Imperia | Liguria | Olioliva | listopad |
| Canino | Lacjum | Sagra dell’Olivo | koniec listopada i początek grudnia |
| Seneghe i Oristano | Sardynia | Premio Montiferru | termin zależny od edycji |
Spello: frasche i bruschetta
Spello, kamienne miasteczko między Asyżem a Foligno, leży na pasie gajów opisanym w przewodniku Fascia Olivata. Święto drzewa oliwnego i bruschetty organizuje tu Pro Loco od 1963 roku, a od 2007 roku jest ono częścią szerszego wydarzenia L’Oro di Spello. Przez kilka dni w miasteczku działają tawerny prowadzone przez trzy dzielnice, Porta Chiusa, Mezotę i Pusterulę, które rywalizują w konkursie kulinarnym.
Najważniejsza jest niedziela, zwana Festa della Benfinita, czyli świętem dobrze zakończonego zbioru. Z okolicznych wsi wjeżdżają wtedy do centrum wozy z frasche, odtworzonymi drzewkami oliwnymi obwieszonymi salami, serem i owocami, a jury nagradza trzy najpiękniejsze. Na każdym kroku jada się grzanki z nową oliwą, takie jak bruschetta z olio nuovo.
Canino: miasto papieża i ogromnej bruschetty
Canino leży w Tuscii, w północnym Lacjum, około 20 km od morza, i jest ojczyzną oliwy Canino DOP z zielonej, ostrej odmiany Caninese. Sagra dell’Olivo trwa tu zwykle przez dwa weekendy, na przełomie listopada i grudnia, z kulminacją około 8 grudnia. W programie są wizyty w tłoczniach, degustacje w historycznym centrum i bruschetta przygotowywana na ogromną skalę.
Ozdobą święta jest korowód historyczny poświęcony papieżowi Pawłowi III z rodu Farnese, który według tradycji urodził się w Canino. Biorą w nim udział także grupy z sąsiednich miasteczek, a całość kończy się wspólnym ucztowaniem na placach. To dobry pretekst, by po drodze zajrzeć do Tuscanii i nad jezioro Bolsena.
Seneghe i konkurs Montiferru
Seneghe, miasteczko na zboczach wulkanicznego masywu Montiferru w prowincji Oristano, nazywa siebie miastem oliwy. Razem z Oristano gości Premio Montiferru, ogólnokrajowy konkurs oliw extra vergine, który ma za sobą ponad trzydzieści edycji i powstaje we współpracy ze stowarzyszeniem Città dell’Olio. Ogłoszeniu wyników towarzyszą degustacje, stoiska z jedzeniem i otwarte tłocznie; okolicę opisujemy w przewodniku Sardynia: olivastri z Luras i oliwa z Bosany.
Larino, gdzie wszystko się zaczęło
Larino, miasteczko w prowincji Campobasso, nie ma tak hucznego święta jak Spello czy Canino, ale dla miłośników historii stowarzyszenia jest symbolicznym celem. Wokół rozciągają się gaje Gentile di Larino, odmiany dającej oliwy średnio owocowe, z nutą zielonego migdała. Najlepiej przyjechać tu w listopadzie, gdy w okolicznych tłoczniach trwa sezon.
Jak znaleźć miasto oliwy i jego święto
Lista członków stowarzyszenia jest publiczna i podzielona na regiony, więc łatwo sprawdzić, czy miasteczko na twojej trasie należy do sieci. Programy świąt publikują gminy, Pro Loco i lokalne biura informacji turystycznej, zwykle na trzy, cztery tygodnie przed wydarzeniem. W małych miejscowościach afisze wiszą też na tablicach przy kościele i w barach.
Dobrym punktem wyjścia są podróże regionalne. W Umbrii święta nowej oliwy łączą się z Frantoi Aperti, w Ligurii z listopadowym Olioliva w Imperii, opisanym w przewodniku po Riviera di Ponente, a w Lacjum z wycieczką do Sabiny i Tuscii. Jeśli planujesz kilka regionów naraz, pomocny będzie nasz kalendarz podróżnika oliwnego.
Sagra od środka: praktyczne rady
Typowa sagra oliwna trwa zwykle od piątku do niedzieli. Najwięcej ludzi przychodzi w sobotę wieczorem i w niedzielę w porze obiadu, więc jeśli chcesz spokojnie porozmawiać z producentami, przyjdź w piątek albo w niedzielę rano. Parkingi w centrach miasteczek są zwykle zamknięte, a gminy uruchamiają darmowe busy z parkingów na obrzeżach.
Na sagrach kupuje się oliwę bezpośrednio od producentów, często taniej niż w sklepach, ale nie każda butelka na stoisku jest olio nuovo. Pytaj, kiedy oliwa była tłoczona, i proś o spróbowanie przed zakupem. Jeśli chcesz zobaczyć tłocznię w pracy, a nie tylko stoisko, zarezerwuj wizytę w programie święta albo umów się osobno; zasady takiej wizyty opisuje poradnik frantoio w listopadzie.
Pytania i odpowiedzi
Czym jest stowarzyszenie Città dell’Olio?
Città dell’Olio to ogólnokrajowe stowarzyszenie włoskich gmin i instytucji z terenów oliwnych, założone w 1994 roku w Larino. Skupia ponad 450 członków, w tym gminy, prowincje, izby handlowe i parki. Promuje oleoturystykę, ochronę krajobrazu oliwnego i kulturę oliwy.
Gdzie ma siedzibę stowarzyszenie Città dell’Olio?
Siedziba stowarzyszenia znajduje się w Villa Parigini w Monteriggioni, w prowincji Siena w Toskanii. Stowarzyszenie powstało jednak w Larino w Molise. W każdym regionie działa koordynator regionalny.
Kiedy odbywa się Camminata tra gli Olivi?
Camminata tra gli Olivi odbywa się zwykle w ostatnią niedzielę października. Tego dnia gminy członkowskie w całych Włoszech organizują spacery wśród gajów, często zakończone wizytą w tłoczni lub degustacją. Zapisy prowadzą gminy i lokalne biura turystyczne.
Co to jest Girolio d’Italia?
Girolio d’Italia to objazdowe święto nowej oliwy organizowane przez stowarzyszenie Città dell’Olio. W sezonie tłoczenia odwiedza kolejne regiony, łącząc się z lokalnymi świętami, degustacjami i wizytami w tłoczniach. Etapy odbywają się zwykle od listopada do grudnia.
Kiedy jest święto oliwy w Spello?
Festa dell’Olivo e Sagra della Bruschetta w Spello odbywa się zwykle w połowie listopada. Kulminacją jest niedzielna Festa della Benfinita z korowodem wozów z drzewkami oliwnymi obwieszonymi jedzeniem. Święto organizuje Pro Loco od 1963 roku.
Kiedy jest Sagra dell’Olivo w Canino?
Sagra dell’Olivo w Canino trwa zwykle przez dwa weekendy na przełomie listopada i grudnia, z kulminacją około 8 grudnia. W programie są wizyty w tłoczniach, degustacje nowej oliwy, wielka bruschetta i korowód historyczny ku czci papieża Pawła III. Canino to ojczyzna oliwy Canino DOP.
Ile jest miast oliwy we Włoszech?
Stowarzyszenie Città dell’Olio skupia ponad 450 członków, a większość z nich to gminy. Należą do niego także prowincje, izby handlowe, lokalne grupy działania i parki. Miasta oliwy są we wszystkich regionach uprawy oliwek, od Ligurii po Sycylię i Sardynię.
Czy oliwa z miasta oliwy jest zawsze lepsza?
Nie, przynależność gminy do Città dell’Olio nie jest certyfikatem jakości oliwy. Oznacza, że miejscowość traktuje oliwę jako swoje dziedzictwo i promuje jej kulturę. O jakości mówią raczej oznaczenia DOP lub IGP, data tłoczenia i degustacja przed zakupem.
