Magazyn o oliwie z Italii
DOP i IGP

Monte Etna DOP: oliwa z Nocellary Etnei ze stoków wulkanu

Monte Etna DOP to oliwa z gmin wokół Etny: min. 65% Nocellary Etnei, zbiór do drugiej dekady stycznia, tłoczenie w 48 godzin i polifenole ponad 120 mg/kg

Monte Etna DOP: ilustracja

Monte Etna DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) dla oliwy extra vergine z gmin położonych wokół Etny, najwyższego czynnego wulkanu Europy: ponad czterdziestu gmin prowincji Katania, Centuripe w prowincji Enna oraz Malvagny, Mojo Alcantary, Roccella Valdemone i Santa Domenica Vittorii w prowincji Mesyna. Co najmniej 65% oliwek musi pochodzić z odmiany Nocellara Etnea. Nazwa jest chroniona w Unii Europejskiej od 2003 roku.

Gaje rosną na wulkanicznych, bazaltowych glebach, od nadmorskich tarasów Acireale po zbocza nad Bronte i Randazzo. Ta różnica wysokości przekłada się na kalendarz zbioru i styl oliwy, od zielonej i ziołowej po złotą i okrągłą. Nowa wersja dyscyplinarza zaostrzyła normy chemiczne, wprowadziła minimum 120 mg/kg polifenoli i poszerzyła strefę na całe gminy wokół wulkanu.

Oznaczenie
Monte Etna DOP
Typ
Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
Region
Sycylia
Obszar
gminy wokół Etny w prowincji Katania oraz Centuripe (prowincja Enna) i cztery gminy prowincji Mesyna
Odmiany
Nocellara Etnea (min. 65%), do 35% inne rodzime odmiany sycylijskie
Rejestracja w UE
2003

W skrócie

  • Obszar: gminy wokół Etny w prowincji Katania, m.in. Adrano, Bronte, Paternò, Randazzo, Acireale i Zafferana Etnea, a także Centuripe (Enna) i cztery gminy prowincji Mesyna.
  • Odmiany: Nocellara Etnea co najmniej 65%, pozostałe do 35% z rodzimych odmian sycylijskich.
  • Zbiór: od zmiany barwy skórki z matowozielonej na błyszczącą do drugiej dekady stycznia, termin zależy od wysokości gaju.
  • Tłoczenie: najwyżej 48 godzin od zbioru, mieszanie ciasta do 40 minut w temperaturze do 28–30°C.
  • Parametry: kwasowość do 0,5%, nadtlenki do 12 meq O2/kg, polifenole ponad 120 mg/kg, zerowa mediana wad.
  • Rejestracja: 2003 rok; zmieniony dyscyplinarz przygotowywano od 2019 roku.
Spis treści
  1. Gaje na stokach czynnego wulkanu
  2. Wysokość dyktuje kalendarz zbioru
  3. Nocellara Etnea i towarzystwo
  4. Nowy dyscyplinarz: co się zmieniło
  5. Od zbioru do butelki: rygor technologiczny
  6. Port w Riposto i podróżnicy na Etnie
  7. Etykieta z nazwą gminy
  8. Oliwa z Etny w kuchni Katanii
  9. Pytania i odpowiedzi

Gaje na stokach czynnego wulkanu

Etna dominuje nad wschodnią Sycylią: jej szczyt wznosi się na ponad 3300 m n.p.m., a stoki schodzą do Morza Jońskiego i doliny rzeki Simeto. Od 2013 roku wulkan figuruje na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Gleby powstały tu z law i popiołów, młodszych i starszych erupcji; są piaszczyste, pełne odłamków skalnych, przepuszczalne i bogate w minerały.

Klimat jest śródziemnomorski z cechami subtropikalnymi, z długim, suchym latem i deszczami skupionymi jesienią i zimą. Na stokach tworzą się jednak lokalne mikroklimaty: wschodnia strona, otwarta na morze, jest zwykle wilgotniejsza, zachodnia, z Bronte i Adrano, bardziej sucha i kontynentalna. Szacuje się, że oliwki zajmują w strefie około 7 tys. ha, uprawianych przez kilkanaście tysięcy gospodarstw, często razem z winoroślą, cytrusami i pistacjami.

Na zboczach Etny oliwka sąsiaduje z innymi znanymi produktami: pistacjami z Bronte, winnicami Etna DOC wokół Randazzo i Castiglione di Sicilia, czerwonymi pomarańczami z równiny Katanii. Gaje często zakłada się na tarasach podtrzymywanych murkami z czarnego kamienia wulkanicznego, które same w sobie są elementem krajobrazu.

Wysokość dyktuje kalendarz zbioru

Dyscyplinarz otwarcie łączy termin zbioru z wysokością. Zbiór zaczyna się, gdy skórka oliwek zmienia barwę z matowozielonej na błyszczącą, a kończy najpóźniej w drugiej dekadzie stycznia. W praktyce gaje nad morzem, wokół Acireale i Giarre, zbiera się wcześniej, a gaje na wyższych partiach zboczy, gdzie noce są chłodne, później, nieraz aż po Nowym Roku.

W dawnej wersji dyscyplinarza gaje musiały leżeć na wysokości od 100 do 1000 m n.p.m. Nowa wersja znosi te granice, więc oliwę DOP mogą wytwarzać także gaje z niższych partii przy wybrzeżu. Dla kupującego wysokość nadal ma znaczenie: oliwy z wyższych gajów są zwykle bardziej aromatyczne, ziołowe i świeże, a z niższych bardziej miękkie i owocowe.

Jeśli chcesz zobaczyć zbiór na własne oczy, najlepszym czasem jest listopad, gdy pracują już niemal wszystkie gaje. Praktyczne wskazówki dla podróżnych zebraliśmy w tekście kiedy jechać do Włoch na oliwę.

Na Etnie o terminie zbioru decyduje wysokość: gaje nad morzem kończą pracę, gdy te pod lasem dopiero zaczynają.

Nocellara Etnea i towarzystwo

Nocellara Etnea jest odmianą charakterystyczną dla krajobrazu Etny. Jej owoce bywają wykorzystywane także jako oliwki stołowe. Oliwa ma umiarkowaną owocowość, nutę trawy, pomidora i czasem karczocha oraz zrównoważoną gorycz i ostrość. W kupażach daje strukturę i harmonię, rzadko dominuje agresywną pikanterią.

W dawnym dyscyplinarzu pozostałe 35% mogły stanowić tylko wymienione z nazwy odmiany: Moresca, Tonda Iblea, Ogliarola messinese, Biancolilla, Brandofino i Olivo di Castiglione. Nowa wersja dopuszcza wszystkie rodzime odmiany sycylijskie. Odmiany towarzyszące pełnią w gajach rolę zapylaczy, a przez stulecia wykształciły na stokach wulkanu własne, lokalne cechy.

Nowy dyscyplinarz: co się zmieniło

Wniosek o zmianę dyscyplinarza Monte Etna złożono w 2019 roku. Zmiany dotyczą niemal wszystkich części tekstu, od granic strefy po etykietę. Tabela porównuje najważniejsze parametry.

Parametr Dawny dyscyplinarz Nowy dyscyplinarz
Odmiany towarzyszące (do 35%) sześć wymienionych odmian wszystkie rodzime odmiany sycylijskie
Obszar części gmin wokół wulkanu całe gminy, m.in. Katania, Acireale, Giarre, Riposto, Misterbianco
Wysokość gajów 100–1000 m n.p.m. bez ograniczeń
Początek zbioru przebarwianie owoców zmiana barwy skórki z matowej na błyszczącą
Plon oliwek do 10 000 kg/ha w sadach intensywnych do 12 000 kg/ha
Wydajność oliwy do 20% do 20%
Kwasowość do 0,6% do 0,5%
Kwas linolowy niższy limit do 13,5%
Polifenole brak wymogu ponad 120 mg/kg
Ocena sensoryczna panel co najmniej 7 pkt mediany od 2 do 6 dla owocowości, goryczy i ostrości, wady równe zeru
Kolor złotożółty z zielonymi refleksami od żółtego do zielonego, zależnie od dojrzałości

Kwas linolenowy nie może przekraczać 0,9%. Najważniejsza dla konsumenta jest jednak zmiana kwasowości i wprowadzenie progu polifenoli. Po zmianie oliwa Monte Etna musi być świeża chemicznie w takim samym stopniu jak oliwy z większości sycylijskich DOP i zawierać wyraźną dawkę związków odpowiedzialnych za gorycz, ostrość i trwałość.

Od zbioru do butelki: rygor technologiczny

Oliwki zrywa się bezpośrednio z drzewa, czesząc gałęzie ręcznie albo maszynami z siatkami. Zakazane jest strząsanie owoców kijami oraz środki chemiczne przyspieszające ich opadanie. Do tłoczni trafiają w sztywnych, przewiewnych skrzynkach, ułożone w cienkiej warstwie, w pomieszczeniach o niskiej wilgotności, i muszą zostać przerobione w ciągu 48 godzin.

Przed tłoczeniem owoce przechodzą przez odkurzacze usuwające liście, mycie w bieżącej wodzie i przesiewanie na wibrujących sitach. Dozwolone są zarówno tradycyjne kamienne żarna, jak i nowoczesne gniotowniki i dekantery, pod warunkiem że nie obniżają jakości. Mieszanie ciasta, czyli gramolatura, może trwać najwyżej 40 minut, a temperatura masy nie może przekroczyć 28–30°C. Jak wygląda każdy z tych etapów, pokazujemy w tekście frantoio od środka.

Port w Riposto i podróżnicy na Etnie

Tradycja przypisuje wprowadzenie oliwki na wschodnie wybrzeże Sycylii Fenicjanom, a od VIII wieku p.n.e. jej uprawę rozwijali greccy koloniści, którzy założyli Katanię. Już w III wieku p.n.e. Rzymianie pobierali daninę od sycylijskiej oliwy, a w średniowieczu nowe impulsy dla upraw i nawadniania przynieśli Arabowie. Stoki wulkanu, mimo erupcji, pozostały jednym z najgęściej zasadzonych oliwkami terenów wyspy.

W XIX i na początku XX wieku oliwa z Etny wypływała w świat przez port w Riposto, który obsługiwał też handel winem. Krajobraz gajów pod wulkanem opisywali podróżnicy przybywający na Sycylię, wśród nich Goethe i Maupassant, a dyscyplinarz przywołuje te relacje jako świadectwo dawnej sławy tutejszych oliwek.

Etykieta z nazwą gminy

Monte Etna różni się pod jednym względem od Val di Mazara czy Valli Trapanesi: pozwala dodać na etykiecie nazwę gminy, przysiółka lub posiadłości. Warunek jest jeden: litery takiej nazwy nie mogą być większe niż połowa liter nazwy DOP. Z kolei sama nazwa „Monte Etna” musi być co najmniej dwa razy większa od pozostałych napisów.

Nazwa gospodarstwa jest dozwolona tylko wtedy, gdy oliwa pochodzi wyłącznie z oliwek z jego gajów. Butelkowanie musi się odbyć w gminach strefy.

Oliwa z Etny w kuchni Katanii

Katania to miasto, które z oliwą robi wszystko: smaży, dusi i polewa. Pasta alla Norma, nazwana na cześć opery Belliniego, urodzonego w Katanii, wymaga dwóch oliw: jednej do smażenia plastrów bakłażana, drugiej do skropienia gotowego talerza. Łagodniejsza oliwa Monte Etna z późnego, styczniowego zbioru dobrze nadaje się do pierwszego zadania, bardziej zielona z listopada do drugiego.

Czerwone pomarańcze z równiny Katanii i stoków wulkanu najlepiej smakują w sałatce z pomarańczy i kopru włoskiego, polanej oliwą o umiarkowanej owocowości. Katańska wersja sarde a beccafico, w której sardynki z farszem skleja się parami, panieruje i smaży, to z kolei dobre zastosowanie dla oliwy do smażenia.

Oliwa nowa z Etny, tłoczona w listopadzie, jest w regionie świętem samym w sobie: smakuje się ją na grzance z odrobiną soli, zanim straci intensywność. O tym zwyczaju piszemy w tekście olio nuovo. Szerszy obraz wszystkich sycylijskich oznaczeń, od Etny po Trapani, znajdziesz w przewodniku oliwa z Sycylii, a sąsiednie oznaczenie z prowincji Mesyna opisujemy w tekście o Valdemone DOP.

Pytania i odpowiedzi

Skąd pochodzi oliwa Monte Etna DOP?

Oliwa Monte Etna DOP pochodzi z gmin położonych wokół Etny, głównie w prowincji Katania, a także z Centuripe w prowincji Enna i czterech gmin prowincji Mesyna. Oliwki muszą rosnąć w strefie, a oliwa musi być w niej przetłoczona i zabutelkowana. Gaje leżą na wulkanicznych glebach od wybrzeża po wysokie partie zboczy.

Z jakiej odmiany powstaje oliwa Monte Etna?

Co najmniej 65% oliwek musi pochodzić z odmiany Nocellara Etnea, typowej dla stoków wulkanu. Pozostałe 35% mogą stanowić inne rodzime odmiany sycylijskie, np. Moresca, Tonda Iblea, Biancolilla czy Brandofino. Nocellara Etnea daje oliwy harmonijne, o umiarkowanej owocowości.

Jak smakuje oliwa z Etny?

Oliwa Monte Etna ma umiarkowaną owocowość zielonej lub dojrzałej oliwki, nutę trawy, pomidora i karczocha oraz zrównoważoną gorycz i ostrość. Kolor waha się od żółtego do zielonego, zależnie od dojrzałości owoców. Oliwy z wyższych gajów są zwykle świeższe i bardziej ziołowe.

Czy wulkaniczna gleba wpływa na smak oliwy?

Wulkaniczna gleba wpływa na oliwę pośrednio, przez warunki wzrostu drzew: jest przepuszczalna, bogata w minerały i dobrze się nagrzewa. W połączeniu z wysokością i dużymi różnicami temperatur sprzyja powolnemu dojrzewaniu owoców i zachowaniu aromatów. Nie oznacza to jednak „mineralnego” smaku w dosłownym sensie.

Od kiedy Monte Etna jest oznaczeniem DOP?

Monte Etna zarejestrowano jako Chronioną Nazwę Pochodzenia w 2003 roku. Rozporządzenie Komisji Europejskiej wpisujące nazwę do rejestru wydano w sierpniu 2003 roku. Wniosek o gruntowną zmianę dyscyplinarza złożono w 2019 roku.

Jaka jest kwasowość oliwy Monte Etna DOP?

W nowej wersji dyscyplinarza kwasowość oliwy Monte Etna nie może przekraczać 0,5%. Dawny dyscyplinarz dopuszczał 0,6%. Oliwa musi też mieć liczbę nadtlenkową najwyżej 12 meq O2/kg i ponad 120 mg/kg polifenoli.

Kiedy zbiera się oliwki na Etnie?

Zbiór na Etnie zaczyna się zwykle w październiku w niżej położonych gajach i może trwać do drugiej dekady stycznia w gajach na wyższych partiach zboczy. Dyscyplinarz wiąże termin z wysokością i stopniem dojrzałości owoców. Oliwki muszą zostać przetłoczone w ciągu 48 godzin od zbioru.

Czy na butelce Monte Etna może być nazwa miejscowości?

Tak, dyscyplinarz Monte Etna pozwala dodać nazwę gminy, przysiółka lub posiadłości, np. Bronte albo Zafferana Etnea. Litery tej nazwy nie mogą być większe niż połowa liter nazwy DOP. Część sycylijskich oznaczeń, np. Val di Mazara i Valli Trapanesi, wprost takich dopisków zakazuje.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu