Magazyn o oliwie z Italii
DOP i IGP

Cilento DOP: delikatna oliwa z Pisciottany z parku narodowego

Cilento DOP: oliwa z Pisciottany, Rotondelli i Salelli z gajów parku narodowego w prowincji Salerno. Zasady dyscyplinarza, smak, historia, etykieta, kuchnia

Cilento DOP: ilustracja

Cilento DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia dla oliwy extra vergine z południowej części prowincji Salerno, z gajów leżących w strefie Parku Narodowego Cilento, Vallo di Diano i Alburni. Oliwa powstaje głównie z dwóch miejscowych odmian, Pisciottany i Rotondelli, uzupełnianych przez Salellę, Ogliarolę, Frantoio i Leccino. Oznaczenie jest chronione w Unii Europejskiej od końca lat 90. XX wieku.

To jedna z najłagodniejszych oliw południowych Włoch. Ma słomkową barwę, lekką owocowość z nutą jabłka i zielonego liścia oraz posmak orzecha laskowego i migdała, a gorycz i ostrość pozostają w tle. Taki profil wynika zarówno z odmian, jak i z krajobrazu: gaje schodzą tu niemal do morza, na wzgórza między Paestum a Zatoką Policastro.

Oznaczenie
Cilento DOP
Typ
Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
Region
Kampania
Obszar
gminy Cilento w prowincji Salerno, w strefie Parku Narodowego Cilento, Vallo di Diano i Alburni
Odmiany
Pisciottana, Rotondella, Ogliarola, Frantoio, Salella, Leccino (min. 85% łącznie); inne odmiany miejscowe do 15%

W skrócie

  • Typ oznaczenia: DOP, czyli Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP), w unijnym rejestrze od końca lat 90.
  • Obszar: Cilento w prowincji Salerno, w strefie parku narodowego wpisanego na listę UNESCO w 1998 roku.
  • Odmiany: Pisciottana, Rotondella, Ogliarola, Frantoio, Salella i Leccino łącznie co najmniej 85%.
  • Plon i zbiór: do 11 t oliwek z hektara, zbiór z drzewa do 31 grudnia.
  • Tłoczenie: w ciągu 48 godzin od zbioru, wydajność oliwy najwyżej 22%.
  • Kwasowość: do 0,7%.
  • Smak: lekko owocowy, słodkawy, z nutą jabłka, zielonego liścia, orzecha laskowego i migdała.
Spis treści
  1. Między Paestum a Zatoką Policastro
  2. Pisciottana, olbrzymy znad morza
  3. Od Greków z Elei do diety śródziemnomorskiej
  4. Co mówi dyscyplinarz
  5. Siatki pod drzewami: tradycja i przepisy
  6. Delikatna oliwa z nutą orzecha
  7. Konsorcjum i skala produkcji
  8. Butelka z Cilento w ręku
  9. Z rybą, figą i strączkami
  10. Pytania i odpowiedzi

Między Paestum a Zatoką Policastro

Cilento to górzysty półwysep na południe od równiny rzeki Sele, zamknięty od wschodu kotliną Vallo di Diano, a od południa Zatoką Policastro. Wnętrze jest dzikie i leśne: najwyższy szczyt masywu, Monte Cervati, wznosi się na prawie 1900 m n.p.m. Gaje oliwne zajmują niższe stoki i wzgórza nad wybrzeżem, od Agropoli i Castellabate przez Acciaroli, Ascea i Pisciottę po Palinuro i Marina di Camerota.

Większą część tego terenu objął w 1991 roku Park Narodowy Cilento, Vallo di Diano i Alburni, jeden z największych parków narodowych Włoch. W 1998 roku park razem ze stanowiskami archeologicznymi Paestum i Velii oraz kartuzją w Padule trafił na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Dla oliwy oznacza to krajobraz, w którym gaje sąsiadują z makią, lasami dębowymi i kasztanowymi, a duże, intensywne sady należą do rzadkości.

Gleby Cilento są w dużej mierze zbudowane z tzw. fliszu, czyli warstw piaskowców, margli i iłów odłożonych na dawnym dnie morskim. Są ubogie i często strome, dlatego wiele gajów stoi na tarasach podtrzymywanych murkami z kamienia. Rolnictwo jest tu rozdrobnione: z oliwkami związanych jest około 19 tys. gospodarstw, a uprawa oliwek w Cilento zajmuje ponad 18 tys. ha, blisko połowę gajów prowincji Salerno.

Pisciottana, olbrzymy znad morza

Pisciottana bierze nazwę od Pisciotty, miasteczka na skalistym wybrzeżu między Ascea a Palinuro. To odmiana o drzewach wysokich i rozłożystych, które na stokach nad morzem tworzą charakterystyczne gaje wielkich, często kilkusetletnich okazów. Korony starych drzew sięgają wysoko ponad głowę zbierającego, co od zawsze utrudniało zbiór prosto z gałęzi.

Drugą filarową odmianą jest Rotondella, uprawiana w całej prowincji Salerno i dająca oliwy nieco bardziej wyraziste, z nutą migdała i karczocha. Salella to odmiana miejscowa, rzadko spotykana poza Cilento. Ogliarola to w Kampanii nazwa zbiorcza dla kilku lokalnych typów, a Frantoio i Leccino przywędrowały z Toskanii i pojawiają się głównie w nowszych gajach.

Dyscyplinarz nie ustala udziału poszczególnych odmian. Wymaga tylko, by sześć wymienionych odmian, osobno lub razem, dawało co najmniej 85% oliwek, a reszta pochodziła z innych odmian rosnących na obszarze produkcji. W praktyce styl oliwy zależy więc od tego, czy w gaju przeważa Pisciottana, czy Rotondella. Oliwy z przewagą Pisciottany są zwykle łagodniejsze i bardziej maślane, a te z większym udziałem Rotondelli mocniej pachną zielenią.

Oliwa z Cilento jest łagodna jak tutejsze wybrzeże: jabłko, zielony liść, a na finiszu orzech laskowy i migdał.

Od Greków z Elei do diety śródziemnomorskiej

Wybrzeże Cilento należało do Wielkiej Grecji. Około 600 roku p.n.e. Grecy założyli Posejdonię, późniejsze Paestum, a około 540 roku p.n.e. przybysze z Fokai w Azji Mniejszej założyli Eleę, rzymską Velię, w dzisiejszej gminie Ascea. W Elei działała szkoła filozoficzna Parmenidesa i Zenona. Miejscowa tradycja przypisuje greckim osadnikom rozpowszechnienie oliwki na tym wybrzeżu, choć dziko rosnące oleastry były tu obecne wcześniej.

Przez stulecia oliwa była w Cilento podstawą ubogiej kuchni górskich wiosek i rybackich osad. Gdy w drugiej połowie XX wieku amerykański fizjolog Ancel Keys zamieszkał w Pioppi, nadmorskiej osadzie w gminie Pollica, obserwował tu sposób odżywiania, który później nazwano dietą śródziemnomorską. W 2010 roku, gdy dieta śródziemnomorska trafiła na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO, to właśnie Cilento reprezentowało Włochy jako wspólnota wzorcowa.

Oliwa z Cilento ma więc za sobą coś więcej niż gaje: jest częścią modelu kuchni opartego na warzywach, strączkach, rybach i chlebie. To argument, którym chętnie posługują się tutejsze tłocznie i agroturystyki, a szlak wzdłuż gajów i plaż opisujemy w reportażu Cilento: oliwa Pisciottana w parku narodowym.

Co mówi dyscyplinarz

Zasady Cilento DOP dotyczą przede wszystkim zbioru i szybkości przerobu. Plon nie może przekroczyć 110 kwintali, czyli 11 t oliwek z hektara, a z oliwek można uzyskać najwyżej 22% oliwy. Zbiór musi się zakończyć do 31 grudnia, a oliwki trzeba wytłoczyć w ciągu 48 godzin od zerwania.

Parametr Cilento DOP
Obszar Cilento, prowincja Salerno
Odmiany główne Pisciottana, Rotondella, Ogliarola, Frantoio, Salella, Leccino: min. 85%
Inne odmiany do 15%, wyłącznie z obszaru produkcji
Plon maksymalny 110 q (11 t) oliwek z ha
Wydajność oliwy do 22%
Zbiór z drzewa, ręcznie lub z pomocą wytrząsarek i grzebieni; do 31 grudnia
Od zbioru do tłoczenia do 48 godzin
Kwasowość wolna do 0,7%
Barwa słomkowożółta, jasna, czasem lekko mętna
Zapach lekko owocowy, nuty jabłka i zielonego liścia
Smak delikatny, słodkawy, lekka gorycz i ostrość

Granica kwasowości 0,7% jest łagodniejsza niż w kilku innych DOP Kampanii, ale wyraźnie niższa od ogólnej normy 0,8%. W praktyce dobre partie z Cilento mają zwykle kwasowość dużo niższą, bo 48 godzin to w rozdrobnionym rolnictwie parku realny, choć wymagający termin: oliwki często wiezie się do tłoczni małymi samochodami po krętych drogach.

Siatki pod drzewami: tradycja i przepisy

Przy tak wysokich drzewach jak Pisciottana zbiór z gałęzi był zawsze trudny. Dawniej w Cilento rozkładano pod drzewami siatki i czekano, aż dojrzałe owoce same spadną, a zbiór rozciągał się nawet do późnej zimy. Taka oliwa była bardziej dojrzała, łagodniejsza i niestety często obciążona wadami, bo owoce leżały na siatkach po kilka dni.

Dyscyplinarz DOP zamyka tę drogę. Oliwki zbiera się z drzewa ręcznie, a jako pomoc dopuszcza się wytrząsarki i wibrujące grzebienie. Siatki służą wyłącznie do przechwytywania owoców strącanych w czasie zbioru, a nie do zbierania tego, co spadło samo. Termin do 31 grudnia sprawia, że oliwka nie może zbyt długo dojrzewać na drzewie.

Ta zmiana dobrze pokazuje, czym różni się oliwa DOP od domowej oliwy z Cilento, którą wiele rodzin wciąż tłoczy na własny użytek. Domowa bywa ciemniejsza, słodsza i bardziej miękka, ale też nietrwała. Oliwa DOP ma być świeża, czysta i stabilna. Więcej o tym, co dzieje się w tłoczni po dostarczeniu oliwek, piszemy w tekście jak powstaje włoska oliwa.

Delikatna oliwa z nutą orzecha

W kieliszku oliwa Cilento DOP ma słomkowożółtą barwę o dobrej jasności, zwykle klarowną, czasem lekko mętną, jeśli nie była filtrowana. Zapach jest lekko owocowy, z nutą zielonego jabłka i świeżego liścia. W ustach jest delikatna i świeża, raczej słodka niż gorzka, z ledwie zaznaczoną goryczą i pikantnością.

Najbardziej rozpoznawalny jest finisz: orzeszki piniowe, orzech laskowy i migdał. Oliwa jest przy tym dość płynna i nie oblepia podniebienia. To profil zupełnie inny niż mocne, pomidorowe oliwy z Ravece z Irpinii czy gorzkie oliwy z Sessany z prowincji Caserta.

Ten łagodny charakter ma dwie strony. Oliwa z Cilento nie przytłoczy delikatnej ryby ani świeżego sera, ale też szybciej traci świeżość niż oliwy bogate w polifenole. Dlatego najlepiej kupować ją z bieżącego zbioru i zużyć w ciągu roku od tłoczenia.

Konsorcjum i skala produkcji

Strażnikiem oznaczenia jest konsorcjum ochrony oliwy extra vergine DOP z Cilento z siedzibą w Laureana Cilento. Ministerstwo rolnictwa nadało mu uprawnienia do ochrony oznaczenia dekretem z 5 czerwca 2017 roku. Konsorcjum promuje oliwę, pilnuje znaku i współpracuje z jednostką kontrolną.

Certyfikowana produkcja jest skromna w porównaniu z potencjałem okolicy. W sezonie 2005/06 do systemu DOP należały 294 gospodarstwa z 1304 ha gajów, dostarczyły ponad 1500 t oliwek, a sześć zarejestrowanych tłoczni wytłoczyło nieco ponad 32 tys. litrów oliwy z certyfikatem. Większość oliwy z Cilento trafia na rynek bez oznaczenia albo, od 2023 roku, także jako Olio Campania IGP.

Część producentów z północnych krańców strefy może też korzystać z sąsiedniego oznaczenia Colline Salernitane DOP, które obejmuje wzgórza wokół Salerno. Pełny obraz regionu daje przewodnik oliwa z Kampanii.

Butelka z Cilento w ręku

Oliwę Cilento DOP kupuje się najczęściej bezpośrednio w tłoczniach i agroturystykach parku albo w sklepach z produktami z Kampanii. W Polsce trafia się rzadko, zwykle w ofercie importerów pracujących z małymi gospodarstwami. Etykieta powinna jednoznacznie wskazywać pochodzenie.

Z rybą, figą i strączkami

Delikatna oliwa z Cilento najlepiej sprawdza się tam, gdzie ma podkreślić smak, a nie go zdominować. Klasyczne połączenie to ryba z grilla albo pesce all’acqua pazza, gotowana w lekkim wywarze z pomidorkami, czosnkiem i natką, polana na koniec łyżką surowej oliwy. Tak samo dobrze pasuje do marynowanych anchois, bo w Pisciotcie i Marina di Pisciotta wciąż łowi się sardele tradycyjną siecią menaica.

Druga wielka grupa to strączki: zupy z ciecierzycy, fasoli i soczewicy, które w Cilento gotuje się powoli i zaprawia oliwą dopiero na talerzu. Łagodna oliwa pasuje też do dzikich sałat, gotowanych warzyw, świeżej mozzarelli z równiny Paestum i do suszonych białych fig z Cilento, które same mają własne oznaczenie DOP.

Do potraw z intensywnym sosem pomidorowym lub z mięsem lepiej sięgnąć po mocniejszą oliwę z Ravece. Oliwę Cilento DOP warto natomiast zachować do skrapiania na surowo. Jak dobrać jej intensywność do potrawy, opisujemy w przewodniku degustacja oliwy.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest oliwa Cilento DOP?

Cilento DOP to oliwa extra vergine z Chronioną Nazwą Pochodzenia z południowej części prowincji Salerno w Kampanii. Powstaje głównie z odmian Pisciottana i Rotondella, uzupełnianych przez Salellę, Ogliarolę, Frantoio i Leccino. Gaje leżą w strefie Parku Narodowego Cilento, Vallo di Diano i Alburni.

Z jakich odmian oliwek powstaje Cilento DOP?

Co najmniej 85% oliwek musi pochodzić z sześciu odmian: Pisciottana, Rotondella, Ogliarola, Frantoio, Salella i Leccino, w dowolnych proporcjach. Pozostałe 15% mogą stanowić inne odmiany rosnące na obszarze produkcji. Najbardziej charakterystyczna jest Pisciottana z wybrzeża wokół Pisciotty.

Jak smakuje oliwa z Cilento?

Oliwa Cilento DOP jest łagodna, lekko owocowa i raczej słodka, z nutami jabłka i zielonego liścia. Gorycz i ostrość są delikatne, a w posmaku wyczuwa się orzeszki piniowe, orzech laskowy i migdał. Barwa jest słomkowożółta.

Jaka jest maksymalna kwasowość oliwy Cilento DOP?

Kwasowość wolna oliwy Cilento DOP nie może przekroczyć 0,7%. To mniej niż ogólna granica dla oliwy extra vergine, wynosząca 0,8%. Dobre partie mają zwykle kwasowość wyraźnie niższą.

Do kiedy zbiera się oliwki na Cilento DOP?

Zbiór oliwek na Cilento DOP musi się zakończyć do 31 grudnia. Oliwki zbiera się z drzewa, ręcznie lub z pomocą wytrząsarek i grzebieni, a siatki służą tylko do przechwytywania strącanych owoców. Tłoczenie musi nastąpić w ciągu 48 godzin od zbioru.

Czym jest odmiana Pisciottana?

Pisciottana to miejscowa odmiana oliwki z Cilento, nazwana od miasteczka Pisciotta na wybrzeżu między Ascea a Palinuro. Tworzy wysokie, rozłożyste, często kilkusetletnie drzewa. Daje oliwę łagodną, słodkawą, o niskiej goryczy.

Czy Cilento DOP i Olio Campania IGP to ta sama oliwa?

Nie, to dwa odrębne oznaczenia. Cilento DOP dotyczy tylko gajów Cilento i ma własne zasady zbioru oraz skład odmianowy, a Olio Campania IGP obejmuje cały region. Producent z Cilento może sprzedawać oliwę pod jedną z tych nazw, ale nie pod obiema naraz.

Do jakich potraw pasuje oliwa Cilento DOP?

Oliwa Cilento DOP najlepiej pasuje do ryb, owoców morza, marynowanych anchois, zup strączkowych, gotowanych warzyw i świeżej mozzarelli. Używa się jej głównie na surowo, na koniec gotowania. Do mocnych sosów mięsnych lepsza jest bardziej intensywna oliwa.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu