Magazyn o oliwie z Italii
Podróże

Cilento: oliwa Pisciottana w parku narodowym

Cilento na oliwę: trasa od Paestum przez Pioppi i Velię do Pisciotty, monumentalne drzewa Pisciottany, tłocznie Cilento DOP, sezon, kuchnia i zakupy

Cilento: oliwa Pisciottana w parku narodowym: ilustracja

Cilento to górzysty półwysep na południu Kampanii, w prowincji Salerno, w dużej części objęty parkiem narodowym, gdzie gaje oliwne schodzą od kamiennych wiosek aż do morza, a odmiana Pisciottana tworzy drzewa wysokie jak kamienice. To także kraina, w której amerykański fizjolog Ancel Keys przez lata obserwował kuchnię rybaków i rolników, a jej sposób odżywiania trafił na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO.

Dla podróżnika Cilento łączy wszystko, czego szuka się na południu Włoch: greckie świątynie, puste jesienią plaże, rodzinne tłocznie i proste jedzenie oparte na oliwie. Poniżej opisujemy trasę wybrzeżem i w głąb parku, odległości, sezon, sposoby zwiedzania tłoczni i zakupy.

Gdzie
Kampania, prowincja Salerno, wybrzeże i wzgórza Cilento od Paestum po Palinuro
Kiedy
od końca października do grudnia, a wiosną i wczesnym latem na wędrówki
Region
Kampania

W skrócie

  • Region: Kampania, prowincja Salerno, Park Narodowy Cilento, Vallo di Diano i Alburni.
  • Odmiany: Pisciottana na wybrzeżu, Rotondella na wzgórzach, a obok nich Ogliarola, Salella, Frantoio i Leccino.
  • Oznaczenie: Cilento DOP, zarejestrowana w 1997 roku, oraz regionalne Olio Campania IGP.
  • Trasa: Paestum, Agropoli, Acciaroli, Pioppi, Velia, Pisciotta i Palinuro, około 110 km wybrzeżem.
  • Dojazd: z Salerno do Pisciotty około 100 km samochodem, z Neapolu około 155 km; pociągiem do stacji Pisciotta-Palinuro.
  • Kiedy jechać: od końca października do grudnia na zbiór i tłoczenie, od kwietnia do czerwca na wędrówki i ryby.
Spis treści
  1. Park, w którym rośnie oliwa
  2. Pisciottana, czyli oliwki wyższe niż domy
  3. Trasa wybrzeżem: od Paestum do Palinuro
  4. W głąb parku: wioski Monte Stella i Gelbison
  5. Kiedy jechać do Cilento
  6. Tłocznie i zakupy w Cilento
  7. Co zjeść w Cilento
  8. Pytania i odpowiedzi

Park, w którym rośnie oliwa

Park Narodowy Cilento, Vallo di Diano i Alburni powstał w 1991 roku i należy do największych parków narodowych Włoch. Obejmuje góry Alburni i Cervati, masywy Monte Stella i Gelbison, doliny rzek Alento i Mingardo oraz dziesiątki kilometrów wybrzeża. W 1998 roku park, razem z Paestum, Velią i kartuzją w Padule, wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Gaje oliwne zajmują tu niższe partie wzgórz, zwykle do kilkuset metrów nad poziomem morza, i są nieodłączną częścią krajobrazu kulturowego. Wiele z nich to stare, nieregularne sady na tarasach, z drzewami sadzonymi przez kolejne pokolenia. Park sprzyja uprawie bez chemii, dlatego w Cilento działa sporo gospodarstw ekologicznych. Szerszy obraz oliwy z całego regionu daje przewodnik oliwa z Kampanii.

Pisciottana, czyli oliwki wyższe niż domy

Pisciottana bierze nazwę od miasteczka Pisciotta, a miejscowi nazywają ją też oliwką z Ascei. Według tradycji sprowadzili ją greccy osadnicy, którzy zakładali kolonie na tym wybrzeżu. Odmiana tworzy drzewa bardzo silne i długowieczne, o gęstej, zwisającej koronie; w okolicach Pisciotty i Ascei rosną setki okazów liczących kilkaset lat, a miejscowi mówią nawet o drzewach tysiącletnich.

Owoce są drobne, ważą około 2 g, dojrzewają stopniowo i zawierają średnio około 19% oleju. Drzewo dobrze znosi suszę i słoną bryzę znad morza, za to jest wrażliwe na mróz i muszkę oliwną. Oliwa z Pisciottany jest owocowa, z wyraźną goryczą i ostrością oraz dużą zawartością polifenoli; w kupażach z łagodniejszą Rotondellą daje typowy, harmonijny styl Cilento.

Jak zbiera się oliwki z kilkunastometrowych drzew

Drzewa Pisciottany osiągają kilkanaście metrów wysokości, dlatego tradycyjnie nikt nie zrywał z nich owoców ręcznie. Pod koronami rozkłada się sieci, a owoce, które same spadają przez kilka tygodni, zbiera się regularnie i wiezie do tłoczni. Owoce mocno trzymają się gałęzi, więc wibratory działają tu słabo i często trzeba je wspomagać ręcznym strząsaniem kijami.

Producenci nastawieni na jakość nie czekają, aż oliwki opadną, tylko strząsają je wcześniej i tłoczą w ciągu doby. Jadąc jesienią wybrzeżem, zobaczysz pod drzewami zielone i pomarańczowe sieci, które są najlepszym znakiem, że sezon trwa. Nie wchodź na nie bez zgody właściciela gaju, bo zdeptane owoce szybko się psują.

Pisciottana rośnie tak wysoko, że tradycyjnie nie zrywa się z niej oliwek, tylko czeka, aż spadną na sieci.

Trasa wybrzeżem: od Paestum do Palinuro

Najwygodniej przejechać Cilento z północy na południe, zaczynając w Paestum, około 40 km od Salerno. Odcinki są krótkie, ale drogi kręte, więc średnia prędkość rzadko przekracza 40 km/h.

Odcinek Odległość Czas jazdy Co zobaczyć
Salerno → Paestum ok. 40 km ok. 45 min greckie świątynie, bawole mozzarelle
Paestum → Agropoli ok. 10 km ok. 15 min stare miasto na cyplu
Agropoli → Acciaroli → Pioppi ok. 35 km ok. 50 min port rybacki, muzeum diety śródziemnomorskiej
Pioppi → Velia (Ascea) ok. 20 km ok. 30 min ruiny Elei, gaje Pisciottany
Velia → Pisciotta ok. 15 km ok. 25 min średniowieczne miasteczko, monumentalne oliwki
Pisciotta → Palinuro ok. 12 km ok. 20 min przylądek, groty morskie

Paestum i Agropoli

Paestum, grecka Posejdonia, ma trzy doskonale zachowane świątynie doryckie i muzeum z malowidłami z Grobu Nurka. Wokół rozciąga się równina z hodowlami bawołów, więc obiad z mozzarellą jest tu obowiązkowy. Wzgórza za Paestum należą już do strefy Colline Salernitane DOP, a pierwsze tłocznie Cilento spotkasz kilka kilometrów dalej, w okolicach Agropoli.

Acciaroli i Pioppi

Acciaroli to rybacki port z kamiennymi domami, a sąsiednie Pioppi to wieś, w której Ancel Keys spędzał przez kilka dekad dużą część roku. W Pioppi działa muzeum poświęcone diecie śródziemnomorskiej, a nadmorski deptak prowadzi wzdłuż plaży z ciemnymi kamykami. Cała gmina Pollica jest symbolem tej diety we wpisie UNESCO z 2010 roku.

Velia i Ascea

W gminie Ascea leżą ruiny Elei, greckiej kolonii założonej w VI wieku p.n.e., w której nauczali Parmenides i Zenon. Najbardziej znanym zabytkiem jest Porta Rosa, kamienny łuk z IV wieku p.n.e. Ścieżki wokół wykopalisk prowadzą przez stare gaje, a jesienią pod drzewami widać sieci rozłożone do zbioru.

Pisciotta i Marina di Pisciotta

Pisciotta to średniowieczne miasteczko na zboczu, zwrócone ku morzu, z pałacem markizów Pappacoda i małymi placykami, z których widać dachy, oliwki i wybrzeże. To najlepsze miejsce, by zobaczyć monumentalne drzewa Pisciottany z bliska; wiele z nich rośnie przy drodze między miasteczkiem a stacją kolejową. W dole leży Marina di Pisciotta, skąd rybacy wypływają nocą z sieciami menaica na sardele, chronione jako produkt Slow Food.

W głąb parku: wioski Monte Stella i Gelbison

Jeśli masz dzień więcej, zjedź z wybrzeża w stronę Monte Stella, masywu między Agropoli a Acciaroli, którego zbocza pokrywają gaje, winnice i figi. Kamienne wioski, jak Perdifumo, Serramezzana czy Sessa Cilento, żyją w rytmie rolniczego kalendarza, a jesienią przy każdym domu stoją skrzynki z oliwkami. Okolice Casal Velino i doliny Alento należą do zagłębi tłoczni w Cilento.

Dalej na wschód, za Vallo della Lucania, wznosi się Monte Gelbison z sanktuarium na szczycie, a jeszcze dalej leży Vallo di Diano z kartuzją w Padule, jedną z największych we Włoszech. Z wybrzeża do Paduli jedzie się około półtorej godziny, więc to raczej osobna wycieczka niż przystanek po drodze.

Kiedy jechać do Cilento

Zbiór w Cilento trwa zwykle od końca października do grudnia, a tradycyjne sieci pod drzewami Pisciottany leżą niekiedy aż do stycznia. Najwięcej pracy tłocznie mają w listopadzie, gdy pogoda nad morzem jest jeszcze łagodna, a w miasteczkach nie ma już letnich tłumów. Część hoteli i restauracji na wybrzeżu zamyka się jednak na zimę, więc nocleg lepiej szukać w agroturystykach, które działają przez cały rok.

Okres Co się dzieje Dla kogo
kwiecień–czerwiec kwitnienie oliwek, połów sardeli, szlaki piesze piechurzy, miłośnicy ryb
lipiec–sierpień upał, pełne plaże, festyny rodziny na wakacjach
wrzesień–październik figi, winobranie, pierwsze oliwki łączenie morza z gajami
listopad–grudzień szczyt tłoczenia, olio nuovo miłośnicy oliwy

Wiosną i latem Cilento jest celem dla wędrowców: szlaki wokół Pisciotty, jak ścieżka na Castelluccio, prowadzą przez gaje z widokiem na przylądek Palinuro. Sardele menaica łowi się od marca do sierpnia, a pod koniec czerwca Marina di Pisciotta obchodzi święto ryby. Przegląd sezonów we wszystkich regionach zawiera kalendarz podróżnika oliwnego.

Tłocznie i zakupy w Cilento

Tłocznie w Cilento są zwykle małe, często połączone z gospodarstwem, agroturystyką i sprzedażą innych produktów: fig, wina, konfitur i oliwek w zalewie. Wiele z nich pracuje na zlecenie dla okolicznych rodzin, więc w listopadzie w halach panuje ruch od rana. Wizytę umów dzień wcześniej; uniwersalne zasady zachowania przy maszynach i degustacji opisuje poradnik frantoio w listopadzie.

W sklepie przy tłoczni szukaj butelek z napisem Cilento DOP albo oliw jednoodmianowych z Pisciottany i Rotondelli. Oliwy z całej Kampanii mogą nosić też oznaczenie Olio Campania IGP, które daje pewność regionalnego pochodzenia. Jednoodmianowa oliwa z Pisciottany kosztuje zwykle więcej niż kupaż, bo drzewa plonują nieregularnie, a zbiór z wysokich koron jest pracochłonny.

Jeśli wracasz samolotem z Neapolu, oliwę pakuj do bagażu rejestrowanego. Z Pisciotty na lotnisko w Neapolu jest około dwóch i pół godziny jazdy, więc zakupy zrób dzień przed wylotem i trzymaj puszki w chłodnym miejscu.

Co zjeść w Cilento

Kuchnia Cilento to kuchnia, którą badał Keys: warzywa, strączki, chleb, ryby, owoce i dużo oliwy, a niewiele mięsa. W nadmorskich trattoriach spróbuj sardeli marynowanych w cytrynie i oliwie, jak w przepisie na alici marinate, oraz ryby gotowanej z pomidorkami w lekkim wywarze, czyli pesce all’acqua pazza.

W głębi parku króluje domowy makaron, jak fusilli nawijane na drut, z sosem z mięsa lub pomidorów, zupy z ciecierzycy, fasoli i zbóż oraz sery kozie, w tym cacioricotta. Na deser jada się suszone figi nadziewane migdałami lub orzechami. Do ryb wybieraj łagodniejszą oliwę z Rotondelli, a do strączków i grillowanych warzyw intensywniejszą z Pisciottany.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest odmiana Pisciottana?

Pisciottana to odmiana oliwki z wybrzeża Cilento, nazwana od miasteczka Pisciotta. Tworzy bardzo wysokie, długowieczne drzewa, z których wiele liczy kilkaset lat. Daje owocową oliwę z wyraźną goryczą i ostrością, chronioną w ramach Cilento DOP.

Gdzie zobaczyć monumentalne oliwki w Cilento?

Najwięcej monumentalnych drzew Pisciottany rośnie w okolicach Pisciotty i Ascei, na wybrzeżu między Velią a Palinuro. Wiele z nich widać z drogi między Pisciottą a stacją kolejową Pisciotta-Palinuro. Stare gaje otaczają też ruiny Elei w Ascei.

Kiedy najlepiej jechać do Cilento po oliwę?

Najlepszy jest listopad, gdy trwa szczyt tłoczenia, a pogoda nad morzem jest jeszcze łagodna. Sezon zbioru trwa zwykle od końca października do grudnia. Latem tłocznie nie pracują, ale można kupić oliwę z poprzedniego zbioru.

Jak dojechać do Cilento bez samochodu?

Pociągi z Neapolu i Salerno dojeżdżają do stacji wzdłuż wybrzeża, m.in. Agropoli, Ascea i Pisciotta-Palinuro; z Neapolu do Pisciotty jedzie się około dwóch godzin. Stacja Pisciotta-Palinuro leży około 4 km od miasteczka. Do tłoczni i wiosek w głębi parku potrzebny jest jednak samochód lub transport od gospodarzy.

Jaka jest oliwa Cilento DOP?

Oliwa Cilento DOP jest zwykle średnio owocowa, ziołowa i harmonijna, z nutą migdała, karczocha i świeżej trawy. Powstaje głównie z Pisciottany i Rotondelli, z możliwym udziałem Ogliaroli, Salelli, Frantoio i Leccino. Oznaczenie zarejestrowano w 1997 roku.

Co ma wspólnego Cilento z dietą śródziemnomorską?

W Pioppi, nadmorskiej wsi w gminie Pollica, przez kilka dekad mieszkał Ancel Keys, który spopularyzował pojęcie diety śródziemnomorskiej. Gdy w 2010 roku UNESCO wpisało tę dietę na listę niematerialnego dziedzictwa, Włochy reprezentowało właśnie Cilento. W Pioppi działa muzeum poświęcone temu sposobowi odżywiania.

Czy warto łączyć Cilento z Wybrzeżem Amalfitańskim?

Tak, ale trzeba liczyć się z czasem przejazdu: z Amalfi do Pisciotty jest około trzech godzin jazdy krętymi drogami. Lepiej zaplanować osobne noclegi w obu miejscach. Cilento jest spokojniejsze i tańsze, a jesienią oferuje znacznie więcej okazji do wizyt w tłoczniach.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu