Cilento to górzysty półwysep na południu Kampanii, w prowincji Salerno, w dużej części objęty parkiem narodowym, gdzie gaje oliwne schodzą od kamiennych wiosek aż do morza, a odmiana Pisciottana tworzy drzewa wysokie jak kamienice. To także kraina, w której amerykański fizjolog Ancel Keys przez lata obserwował kuchnię rybaków i rolników, a jej sposób odżywiania trafił na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO.
Dla podróżnika Cilento łączy wszystko, czego szuka się na południu Włoch: greckie świątynie, puste jesienią plaże, rodzinne tłocznie i proste jedzenie oparte na oliwie. Poniżej opisujemy trasę wybrzeżem i w głąb parku, odległości, sezon, sposoby zwiedzania tłoczni i zakupy.
- Gdzie
- Kampania, prowincja Salerno, wybrzeże i wzgórza Cilento od Paestum po Palinuro
- Kiedy
- od końca października do grudnia, a wiosną i wczesnym latem na wędrówki
- Region
- Kampania
W skrócie
- Region: Kampania, prowincja Salerno, Park Narodowy Cilento, Vallo di Diano i Alburni.
- Odmiany: Pisciottana na wybrzeżu, Rotondella na wzgórzach, a obok nich Ogliarola, Salella, Frantoio i Leccino.
- Oznaczenie: Cilento DOP, zarejestrowana w 1997 roku, oraz regionalne Olio Campania IGP.
- Trasa: Paestum, Agropoli, Acciaroli, Pioppi, Velia, Pisciotta i Palinuro, około 110 km wybrzeżem.
- Dojazd: z Salerno do Pisciotty około 100 km samochodem, z Neapolu około 155 km; pociągiem do stacji Pisciotta-Palinuro.
- Kiedy jechać: od końca października do grudnia na zbiór i tłoczenie, od kwietnia do czerwca na wędrówki i ryby.
Spis treści
Park, w którym rośnie oliwa
Park Narodowy Cilento, Vallo di Diano i Alburni powstał w 1991 roku i należy do największych parków narodowych Włoch. Obejmuje góry Alburni i Cervati, masywy Monte Stella i Gelbison, doliny rzek Alento i Mingardo oraz dziesiątki kilometrów wybrzeża. W 1998 roku park, razem z Paestum, Velią i kartuzją w Padule, wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Gaje oliwne zajmują tu niższe partie wzgórz, zwykle do kilkuset metrów nad poziomem morza, i są nieodłączną częścią krajobrazu kulturowego. Wiele z nich to stare, nieregularne sady na tarasach, z drzewami sadzonymi przez kolejne pokolenia. Park sprzyja uprawie bez chemii, dlatego w Cilento działa sporo gospodarstw ekologicznych. Szerszy obraz oliwy z całego regionu daje przewodnik oliwa z Kampanii.
Pisciottana, czyli oliwki wyższe niż domy
Pisciottana bierze nazwę od miasteczka Pisciotta, a miejscowi nazywają ją też oliwką z Ascei. Według tradycji sprowadzili ją greccy osadnicy, którzy zakładali kolonie na tym wybrzeżu. Odmiana tworzy drzewa bardzo silne i długowieczne, o gęstej, zwisającej koronie; w okolicach Pisciotty i Ascei rosną setki okazów liczących kilkaset lat, a miejscowi mówią nawet o drzewach tysiącletnich.
Owoce są drobne, ważą około 2 g, dojrzewają stopniowo i zawierają średnio około 19% oleju. Drzewo dobrze znosi suszę i słoną bryzę znad morza, za to jest wrażliwe na mróz i muszkę oliwną. Oliwa z Pisciottany jest owocowa, z wyraźną goryczą i ostrością oraz dużą zawartością polifenoli; w kupażach z łagodniejszą Rotondellą daje typowy, harmonijny styl Cilento.
Jak zbiera się oliwki z kilkunastometrowych drzew
Drzewa Pisciottany osiągają kilkanaście metrów wysokości, dlatego tradycyjnie nikt nie zrywał z nich owoców ręcznie. Pod koronami rozkłada się sieci, a owoce, które same spadają przez kilka tygodni, zbiera się regularnie i wiezie do tłoczni. Owoce mocno trzymają się gałęzi, więc wibratory działają tu słabo i często trzeba je wspomagać ręcznym strząsaniem kijami.
Producenci nastawieni na jakość nie czekają, aż oliwki opadną, tylko strząsają je wcześniej i tłoczą w ciągu doby. Jadąc jesienią wybrzeżem, zobaczysz pod drzewami zielone i pomarańczowe sieci, które są najlepszym znakiem, że sezon trwa. Nie wchodź na nie bez zgody właściciela gaju, bo zdeptane owoce szybko się psują.
Trasa wybrzeżem: od Paestum do Palinuro
Najwygodniej przejechać Cilento z północy na południe, zaczynając w Paestum, około 40 km od Salerno. Odcinki są krótkie, ale drogi kręte, więc średnia prędkość rzadko przekracza 40 km/h.
| Odcinek | Odległość | Czas jazdy | Co zobaczyć |
|---|---|---|---|
| Salerno → Paestum | ok. 40 km | ok. 45 min | greckie świątynie, bawole mozzarelle |
| Paestum → Agropoli | ok. 10 km | ok. 15 min | stare miasto na cyplu |
| Agropoli → Acciaroli → Pioppi | ok. 35 km | ok. 50 min | port rybacki, muzeum diety śródziemnomorskiej |
| Pioppi → Velia (Ascea) | ok. 20 km | ok. 30 min | ruiny Elei, gaje Pisciottany |
| Velia → Pisciotta | ok. 15 km | ok. 25 min | średniowieczne miasteczko, monumentalne oliwki |
| Pisciotta → Palinuro | ok. 12 km | ok. 20 min | przylądek, groty morskie |
Paestum i Agropoli
Paestum, grecka Posejdonia, ma trzy doskonale zachowane świątynie doryckie i muzeum z malowidłami z Grobu Nurka. Wokół rozciąga się równina z hodowlami bawołów, więc obiad z mozzarellą jest tu obowiązkowy. Wzgórza za Paestum należą już do strefy Colline Salernitane DOP, a pierwsze tłocznie Cilento spotkasz kilka kilometrów dalej, w okolicach Agropoli.
Acciaroli i Pioppi
Acciaroli to rybacki port z kamiennymi domami, a sąsiednie Pioppi to wieś, w której Ancel Keys spędzał przez kilka dekad dużą część roku. W Pioppi działa muzeum poświęcone diecie śródziemnomorskiej, a nadmorski deptak prowadzi wzdłuż plaży z ciemnymi kamykami. Cała gmina Pollica jest symbolem tej diety we wpisie UNESCO z 2010 roku.
Velia i Ascea
W gminie Ascea leżą ruiny Elei, greckiej kolonii założonej w VI wieku p.n.e., w której nauczali Parmenides i Zenon. Najbardziej znanym zabytkiem jest Porta Rosa, kamienny łuk z IV wieku p.n.e. Ścieżki wokół wykopalisk prowadzą przez stare gaje, a jesienią pod drzewami widać sieci rozłożone do zbioru.
Pisciotta i Marina di Pisciotta
Pisciotta to średniowieczne miasteczko na zboczu, zwrócone ku morzu, z pałacem markizów Pappacoda i małymi placykami, z których widać dachy, oliwki i wybrzeże. To najlepsze miejsce, by zobaczyć monumentalne drzewa Pisciottany z bliska; wiele z nich rośnie przy drodze między miasteczkiem a stacją kolejową. W dole leży Marina di Pisciotta, skąd rybacy wypływają nocą z sieciami menaica na sardele, chronione jako produkt Slow Food.
W głąb parku: wioski Monte Stella i Gelbison
Jeśli masz dzień więcej, zjedź z wybrzeża w stronę Monte Stella, masywu między Agropoli a Acciaroli, którego zbocza pokrywają gaje, winnice i figi. Kamienne wioski, jak Perdifumo, Serramezzana czy Sessa Cilento, żyją w rytmie rolniczego kalendarza, a jesienią przy każdym domu stoją skrzynki z oliwkami. Okolice Casal Velino i doliny Alento należą do zagłębi tłoczni w Cilento.
Dalej na wschód, za Vallo della Lucania, wznosi się Monte Gelbison z sanktuarium na szczycie, a jeszcze dalej leży Vallo di Diano z kartuzją w Padule, jedną z największych we Włoszech. Z wybrzeża do Paduli jedzie się około półtorej godziny, więc to raczej osobna wycieczka niż przystanek po drodze.
Kiedy jechać do Cilento
Zbiór w Cilento trwa zwykle od końca października do grudnia, a tradycyjne sieci pod drzewami Pisciottany leżą niekiedy aż do stycznia. Najwięcej pracy tłocznie mają w listopadzie, gdy pogoda nad morzem jest jeszcze łagodna, a w miasteczkach nie ma już letnich tłumów. Część hoteli i restauracji na wybrzeżu zamyka się jednak na zimę, więc nocleg lepiej szukać w agroturystykach, które działają przez cały rok.
| Okres | Co się dzieje | Dla kogo |
|---|---|---|
| kwiecień–czerwiec | kwitnienie oliwek, połów sardeli, szlaki piesze | piechurzy, miłośnicy ryb |
| lipiec–sierpień | upał, pełne plaże, festyny | rodziny na wakacjach |
| wrzesień–październik | figi, winobranie, pierwsze oliwki | łączenie morza z gajami |
| listopad–grudzień | szczyt tłoczenia, olio nuovo | miłośnicy oliwy |
Wiosną i latem Cilento jest celem dla wędrowców: szlaki wokół Pisciotty, jak ścieżka na Castelluccio, prowadzą przez gaje z widokiem na przylądek Palinuro. Sardele menaica łowi się od marca do sierpnia, a pod koniec czerwca Marina di Pisciotta obchodzi święto ryby. Przegląd sezonów we wszystkich regionach zawiera kalendarz podróżnika oliwnego.
Tłocznie i zakupy w Cilento
Tłocznie w Cilento są zwykle małe, często połączone z gospodarstwem, agroturystyką i sprzedażą innych produktów: fig, wina, konfitur i oliwek w zalewie. Wiele z nich pracuje na zlecenie dla okolicznych rodzin, więc w listopadzie w halach panuje ruch od rana. Wizytę umów dzień wcześniej; uniwersalne zasady zachowania przy maszynach i degustacji opisuje poradnik frantoio w listopadzie.
W sklepie przy tłoczni szukaj butelek z napisem Cilento DOP albo oliw jednoodmianowych z Pisciottany i Rotondelli. Oliwy z całej Kampanii mogą nosić też oznaczenie Olio Campania IGP, które daje pewność regionalnego pochodzenia. Jednoodmianowa oliwa z Pisciottany kosztuje zwykle więcej niż kupaż, bo drzewa plonują nieregularnie, a zbiór z wysokich koron jest pracochłonny.
Jeśli wracasz samolotem z Neapolu, oliwę pakuj do bagażu rejestrowanego. Z Pisciotty na lotnisko w Neapolu jest około dwóch i pół godziny jazdy, więc zakupy zrób dzień przed wylotem i trzymaj puszki w chłodnym miejscu.
Co zjeść w Cilento
Kuchnia Cilento to kuchnia, którą badał Keys: warzywa, strączki, chleb, ryby, owoce i dużo oliwy, a niewiele mięsa. W nadmorskich trattoriach spróbuj sardeli marynowanych w cytrynie i oliwie, jak w przepisie na alici marinate, oraz ryby gotowanej z pomidorkami w lekkim wywarze, czyli pesce all’acqua pazza.
W głębi parku króluje domowy makaron, jak fusilli nawijane na drut, z sosem z mięsa lub pomidorów, zupy z ciecierzycy, fasoli i zbóż oraz sery kozie, w tym cacioricotta. Na deser jada się suszone figi nadziewane migdałami lub orzechami. Do ryb wybieraj łagodniejszą oliwę z Rotondelli, a do strączków i grillowanych warzyw intensywniejszą z Pisciottany.
Pytania i odpowiedzi
Czym jest odmiana Pisciottana?
Pisciottana to odmiana oliwki z wybrzeża Cilento, nazwana od miasteczka Pisciotta. Tworzy bardzo wysokie, długowieczne drzewa, z których wiele liczy kilkaset lat. Daje owocową oliwę z wyraźną goryczą i ostrością, chronioną w ramach Cilento DOP.
Gdzie zobaczyć monumentalne oliwki w Cilento?
Najwięcej monumentalnych drzew Pisciottany rośnie w okolicach Pisciotty i Ascei, na wybrzeżu między Velią a Palinuro. Wiele z nich widać z drogi między Pisciottą a stacją kolejową Pisciotta-Palinuro. Stare gaje otaczają też ruiny Elei w Ascei.
Kiedy najlepiej jechać do Cilento po oliwę?
Najlepszy jest listopad, gdy trwa szczyt tłoczenia, a pogoda nad morzem jest jeszcze łagodna. Sezon zbioru trwa zwykle od końca października do grudnia. Latem tłocznie nie pracują, ale można kupić oliwę z poprzedniego zbioru.
Jak dojechać do Cilento bez samochodu?
Pociągi z Neapolu i Salerno dojeżdżają do stacji wzdłuż wybrzeża, m.in. Agropoli, Ascea i Pisciotta-Palinuro; z Neapolu do Pisciotty jedzie się około dwóch godzin. Stacja Pisciotta-Palinuro leży około 4 km od miasteczka. Do tłoczni i wiosek w głębi parku potrzebny jest jednak samochód lub transport od gospodarzy.
Jaka jest oliwa Cilento DOP?
Oliwa Cilento DOP jest zwykle średnio owocowa, ziołowa i harmonijna, z nutą migdała, karczocha i świeżej trawy. Powstaje głównie z Pisciottany i Rotondelli, z możliwym udziałem Ogliaroli, Salelli, Frantoio i Leccino. Oznaczenie zarejestrowano w 1997 roku.
Co ma wspólnego Cilento z dietą śródziemnomorską?
W Pioppi, nadmorskiej wsi w gminie Pollica, przez kilka dekad mieszkał Ancel Keys, który spopularyzował pojęcie diety śródziemnomorskiej. Gdy w 2010 roku UNESCO wpisało tę dietę na listę niematerialnego dziedzictwa, Włochy reprezentowało właśnie Cilento. W Pioppi działa muzeum poświęcone temu sposobowi odżywiania.
Czy warto łączyć Cilento z Wybrzeżem Amalfitańskim?
Tak, ale trzeba liczyć się z czasem przejazdu: z Amalfi do Pisciotty jest około trzech godzin jazdy krętymi drogami. Lepiej zaplanować osobne noclegi w obu miejscach. Cilento jest spokojniejsze i tańsze, a jesienią oferuje znacznie więcej okazji do wizyt w tłoczniach.
