Włoska oliwa powstaje w kilku etapach: zbiór oliwek w odpowiednim momencie dojrzałości, szybki transport do tłoczni, mechaniczne wydobycie oleju bez chemii i wysokiej temperatury, odstawanie lub filtrowanie, a na końcu rozlew do butelek lub puszek. Cały proces od drzewa do gotowej oliwy może zamknąć się w jednej dobie, a od drzewa do sklepowej półki trwa zwykle od kilku tygodni do kilku miesięcy.
Każdy z tych kroków zostawia ślad w smaku. Ten sam gaj może dać oliwę intensywną i gorzką albo płaską i zmęczoną, zależnie od tego, kiedy zerwano owoce, jak długo leżały w skrzynkach i w jakiej temperaturze pracowała tłocznia. Poniżej opisujemy cały łańcuch po kolei, tak jak wygląda w typowym włoskim gospodarstwie jesienią.
W skrócie
- Termin zbioru: od końca września na Sycylii i w Apulii do zimy w Ligurii, najczęściej październik i listopad.
- Metody: ręcznie, grabkami, elektrycznymi grzebieniami na tyczkach albo otrząsarkami chwytającymi pień, zawsze na siatki rozłożone pod drzewem.
- Czas do tłoczenia: najlepsze tłocznie przerabiają oliwki w ciągu kilku do 24 godzin od zbioru.
- Wydajność: z 100 kg oliwek wychodzi zwykle od 10 do 20 kg oliwy, zależnie od odmiany, dojrzałości i pogody.
- Temperatura: oliwa z napisem „estratto a freddo” musi powstać poniżej 27°C.
- Po tłoczeniu: oliwa odstaje w stalowych zbiornikach lub jest filtrowana, a przed rozlewem przechodzi analizy chemiczne i ocenę smaku.
- Kontrola: od 2014 roku każda partia jest zapisywana w elektronicznym rejestrze, od tłoczni po rozlewnię.
Spis treści
- Dojrzałość oliwek, czyli kiedy zacząć zbiór
- Metody zbioru: od rąk po otrząsarki
- Droga do tłoczni: skrzynki, godziny i temperatura
- Przyjęcie w tłoczni i tłoczenie na zlecenie
- Od pasty do oliwy w czterech krokach
- Odstawanie, filtrowanie i magazyn
- Analizy, kupaż i rozlew
- Kalendarz od gaju do półki
- Pytania i odpowiedzi
Dojrzałość oliwek, czyli kiedy zacząć zbiór
Oliwka dojrzewa stopniowo: najpierw jest intensywnie zielona, potem żółknie, a w okresie zwanym invaiatura skórka zaczyna fioletowieć od końcówki owocu. Im wcześniej zbiór, tym więcej polifenoli, zielonych aromatów, goryczy i ostrości, ale tym mniej oleju w owocu. Im później, tym więcej oliwy w kilogramie oliwek, za to łagodniejszy smak i krótsza trwałość.
Włoscy producenci premium zbierają zwykle na początku invaiatury, gdy na drzewie są owoce zielone i pierwsze fioletowe. Rodziny tłoczące oliwę na własny użytek czekają często dłużej, bo liczą na większą wydajność. Różnica jest wyraźna: wczesny zbiór może dać 9–12 kg oliwy ze 100 kg owoców, późny nawet ponad 18 kg. Odmiany bardzo oleiste, jak apulijska Coratina, dają dużo oliwy nawet przy wczesnym zbiorze i zachowują przy tym mocną gorycz.
Termin zależy też od regionu i pogody. Na Sycylii zbiór niektórych odmian rusza już pod koniec września, w Apulii i Kalabrii w październiku, w Toskanii i Umbrii pod koniec października, nad Gardą w październiku i listopadzie, a w Ligurii zbiór Taggiaski trwa często od listopada do pierwszych miesięcy nowego roku. Szczegółowy rozkład prac w gaju przez cały rok zawiera nasz kalendarz oliwny.
Metody zbioru: od rąk po otrząsarki
Najstarsza metoda to brucatura, czyli zrywanie owoców ręcznie lub małymi plastikowymi grabkami, które przeczesują gałęzie. Daje najmniej uszkodzonych oliwek, ale jest bardzo pracochłonna i stosuje się ją głównie w małych gajach, na tarasach i przy oliwach jednoodmianowych z najwyższej półki.
Najpopularniejsze we Włoszech są abbacchiatori, czyli elektryczne lub pneumatyczne grzebienie na długich tyczkach, zasilane z akumulatora. Wibrujące palce strząsają owoce na siatki rozłożone pod koroną drzewa. Na płaskich terenach Apulii, Sycylii czy Maremmy pracują też otrząsarki (scuotitori), które chwytają pień i potrząsają nim przez kilka sekund; często mają odwrócony parasol, który od razu zbiera spadające oliwki. W nowych sadach szpalerowych pracują kombajny przejeżdżające nad rzędami niskich drzew; różnice między gajem tradycyjnym a intensywnym opisujemy w tekście o uprawie oliwek we Włoszech.
Jednej rzeczy dobre gospodarstwa unikają: zbierania owoców, które same spadły na ziemię i leżały na niej kilka dni. Takie oliwki są poobijane, zabrudzone i często już fermentują, a oliwa z nich szybko nabiera wad, takich jak zatęchłość czy posmak pleśni, które opisujemy w przewodniku po wadach oliwy. W tradycji południa owoce z ziemi szły na oliwę do lamp i właśnie z nich brała się zła sława dawnego lampante.
Droga do tłoczni: skrzynki, godziny i temperatura
Zerwana oliwka zaczyna się psuć. Uszkodzona skórka wpuszcza powietrze, enzymy rozkładają tłuszcz, a w ciepłej i wilgotnej masie startują fermentacje. Dlatego owoce przewozi się w płytkich, ażurowych skrzynkach plastikowych, mieszczących zwykle 20–25 kg, albo w dużych perforowanych pojemnikach, a nie w workach, w których oliwki się parzą.
Najlepsze tłocznie przerabiają oliwki tego samego dnia, a często w ciągu kilku godzin od zbioru. Wiele dyscyplinarzy DOP ustala maksymalny czas między zbiorem a tłoczeniem, zwykle liczony w dniach, a dobre gospodarstwa i tak schodzą znacznie poniżej tego limitu. W ciepłe październikowe dni na południu zbiera się od świtu do południa, a skrzynki trzyma w cieniu, żeby owoce nie nagrzewały się na słońcu.
Przyjęcie w tłoczni i tłoczenie na zlecenie
W tłoczni, czyli frantoio, oliwki są ważone, a dostawa trafia do elektronicznego rejestru prowadzonego w państwowym systemie SIAN. Od 1 stycznia 2014 roku każdy, kto zawodowo przechowuje lub przetwarza oliwę, od tłoczni po rozlewnię, prowadzi taki rejestr wejść i wyjść dla każdej kategorii oliwy. Dzięki temu da się prześledzić, skąd pochodzi partia i ile jej było.
Typowo włoską praktyką jest tłoczenie na zlecenie, conto terzi. Rodzina z kilkudziesięcioma drzewami przywozi własne oliwki i odbiera własną oliwę, płacąc tłoczni od kwintala, czyli od 100 kg owoców, albo częścią oliwy. Przy większej partii tłocznia robi molitura singola, czyli osobne tłoczenie tylko tych oliwek; przy małych ilościach oliwki trafiają do wspólnej partii, a klient dostaje oliwę proporcjonalną do wagi i wydajności. Jesienią przed wieloma tłoczniami w Umbrii czy Apulii ustawiają się kolejki samochodów z przyczepkami, a jak wygląda taka wizyta od strony gościa, opisujemy w tekście Frantoio w listopadzie.
Od pasty do oliwy w czterech krokach
Samo wydobycie oleju składa się z czterech etapów. Najpierw oliwki są myte w wodzie, a dmuchawa usuwa liście i gałązki. Potem kruszarka, młotkowa, tarczowa albo tradycyjne granitowe kamienie, rozdrabnia całe owoce razem z pestką na gęstą pastę.
Trzeci krok to gramolatura, czyli powolne mieszanie pasty w korytach, zwykle przez 20–45 minut. Drobne krople oleju łączą się wtedy w większe i dają się oddzielić od wody i stałych resztek. Temperatura pasty decyduje o wszystkim: im cieplej, tym wyższa wydajność, ale tym mniej aromatów i polifenoli. Unijne przepisy pozwalają napisać na etykiecie „estratto a freddo”, czyli ekstrahowana na zimno, tylko wtedy, gdy oliwa powstała poniżej 27°C.
Na koniec pozioma wirówka, dekanter, rozdziela pastę na oliwę, wodę roślinną i wytłoki, a pionowy separator doczyszcza oliwę z resztek wody. Cały ten ciąg, z różnicami między kamieniami, prasą i dekanterem dwu- i trójfazowym, rozkładamy na części w artykule Frantoio od środka.
Odstawanie, filtrowanie i magazyn
Oliwa prosto z separatora jest mętna, zielonozłota i pachnie świeżo ściętą trawą. Zawiera zawieszone cząstki miąższu i drobne krople wody. Pierwsze tygodnie to okres najbardziej intensywnego smaku, dlatego część tłoczni sprzedaje ją od razu jako olio nuovo, niefiltrowaną.
Oliwa przeznaczona do dłuższego przechowywania trafia do zbiorników ze stali nierdzewnej, często z poduszką azotu nad powierzchnią, która odcina tlen. Stoi w chłodnym magazynie, a zawiesina powoli opada na dno. Po kilku tygodniach oliwę przelewa się znad osadu (travaso) albo filtruje przez warstwy celulozy lub bawełny. Osad zostawiony w butelce na wiele miesięcy może zacząć fermentować i nadać oliwie wadę, dlatego wybór między filtracją a naturalnym odstaniem jest poważną decyzją, o której piszemy w tekście oliwa filtrowana czy niefiltrowana.
Po tłoczeniu zostają wytłoki, pestki i woda roślinna. Wytłoki jadą do zakładów, które wydobywają z nich olej z wytłoków, pestki służą jako paliwo w kotłach, a wodę roślinną rozlewa się w określonych ilościach na pola. Te produkty uboczne opisujemy w artykule o olio di sansa i wytłokach.
Analizy, kupaż i rozlew
Zanim oliwa trafi do butelki jako extra vergine, laboratorium mierzy jej kwasowość wolną, liczbę nadtlenkową, współczynniki K232 i K270 oraz zawartość estrów etylowych, a panel degustatorów sprawdza, czy ma owocowość i czy nie ma żadnej wady. Oliwy DOP i IGP przechodzą dodatkowo kontrolę jednostki certyfikującej, która sprawdza pochodzenie i parametry z dyscyplinarza.
Wiele tłoczni łączy oliwy z różnych odmian lub z różnych dni zbioru w kupaż, który ma być równy z roku na rok. Inne butelkują osobno każdą odmianę, a czasem nawet każdą parcelę. Oba podejścia mają sens, a ich plusy i minusy omawiamy w tekście kupaż czy monovarietale.
Do rozlewu używa się ciemnego szkła, zwykle kwadratowych butelek typu marasca, puszek z białej blachy na 3 lub 5 litrów albo worków w kartonie. Opakowanie oliwy sprzedawanej konsumentom w Unii nie może przekraczać 5 litrów i musi mieć zamknięcie, które po pierwszym otwarciu zostaje trwale naruszone. Etykieta musi podać kategorię, pochodzenie, termin minimalnej trwałości i zalecenie przechowywania z dala od światła i ciepła; co oznaczają poszczególne napisy, wyjaśniamy w artykule o klasach oliwy na etykiecie.
Kalendarz od gaju do półki
| Etap | Typowy czas | Na co zwraca uwagę dobra tłocznia |
|---|---|---|
| Zbiór | październik i listopad, na południu od końca września | początek invaiatury, zdrowe owoce z drzewa |
| Transport | od kilku godzin do jednej doby | ażurowe skrzynki, cień, bez worków |
| Mycie i kruszenie | kilka minut | czysta woda, usunięte liście |
| Gramolatura | 20–45 minut | temperatura pasty poniżej 27°C |
| Separacja | kilka minut | szczelna linia, mało tlenu |
| Odstawanie lub filtracja | od kilku dni do kilku tygodni | zbiorniki ze stali, azot, chłód |
| Rozlew | od listopada przez cały rok | ciemne szkło lub puszka, data zbioru |
Pytania i odpowiedzi
Ile oliwek potrzeba na litr oliwy?
Na litr oliwy potrzeba zwykle od 5 do 10 kg oliwek. Wynika to z wydajności, która we Włoszech mieści się najczęściej między 10 a 20 kg oliwy ze 100 kg owoców. Mniej oliwy dają oliwki zebrane wcześnie i w deszczowe lata, więcej przejrzałe owoce i odmiany bardzo oleiste.
Jak długo po zbiorze trzeba tłoczyć oliwki?
Najlepiej w ciągu kilku do 24 godzin od zbioru. Im dłużej oliwki leżą, tym wyższa kwasowość i większe ryzyko fermentacji, która daje wady smaku. Wiele dyscyplinarzy DOP określa maksymalny czas od zbioru do tłoczenia, a dobre tłocznie przerabiają owoce jeszcze tego samego dnia.
Kiedy we Włoszech zbiera się oliwki?
Zbiór oliwek we Włoszech trwa od końca września do zimy, a najwięcej oliwek zbiera się w październiku i listopadzie. Najwcześniej zaczynają Sycylia i Apulia, Toskania i Umbria zbierają od końca października, a Liguria często jeszcze w styczniu i lutym. Termin zależy od odmiany, pogody i stylu oliwy, jaki chce uzyskać producent.
Co znaczy „estratto a freddo” na etykiecie?
„Estratto a freddo” oznacza, że oliwę uzyskano poniżej 27°C metodą wirowania lub perkolacji. Określenie wolno stosować wyłącznie do oliwy extra vergine i vergine. Niższa temperatura chroni aromaty i polifenole, choć daje nieco mniej oliwy z kilograma owoców.
Czy można przynieść własne oliwki do włoskiej tłoczni?
Tak, we Włoszech bardzo popularne jest tłoczenie na zlecenie, zwane conto terzi. Rodziny przywożą oliwki z własnych drzew, płacą za przerób od kwintala, czyli od 100 kg, i odbierają gotową oliwę. Przy większych partiach tłocznia przerabia oliwki osobno, przy małych łączy je z innymi i wydaje oliwę proporcjonalnie do wagi.
Dlaczego świeża oliwa jest mętna?
Świeża oliwa jest mętna, bo zawiera drobne cząstki miąższu i kropelki wody, które nie zdążyły opaść. Z czasem zawiesina osiada na dnie zbiornika albo zostaje usunięta przez filtrację. Mętna oliwa nie jest gorsza, ale osad przechowywany w butelce przez wiele miesięcy może zacząć fermentować.
Jak przechowuje się oliwę w tłoczni przed rozlewem?
Oliwę przechowuje się w zbiornikach ze stali nierdzewnej, w chłodnym i ciemnym magazynie, często pod warstwą azotu, który odcina dostęp tlenu. Po odstaniu przelewa się ją znad osadu albo filtruje. Wiele tłoczni butelkuje oliwę partiami przez cały rok, żeby do sklepu trafiała jak najświeższa.
