Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Frisella: apulijski suchar z pomidorem, oregano i oliwą

Frisella z Apulii: domowe friselle z semoliny i mąki jęczmiennej, pieczone dwa razy, krótko moczone i polane oliwą z pomidorem. Czasy i porady

Frisella: ilustracja

Frisella (w Salento friseddha, w Bari i Tarencie także frisa) to podwójnie pieczony obwarzanek z pszenicy durum, jęczmienia albo ich mieszanki, przekrojony poziomo na pół i wysuszony na kamień. Przed jedzeniem krótko moczy się go w zimnej wodzie, a potem przykrywa siekanymi pomidorami, oregano, solą i obficie polewa oliwą. To letni posiłek całej Apulii, jedzony na plaży, w ogrodzie i na późnej kolacji, kiedy jest za gorąco, żeby gotować.

Frisella jest prosta tylko pozornie. O tym, czy będzie dobra, decydują trzy rzeczy: sucharek wysuszony do końca, moczenie trwające sekundy, a nie minuty, i oliwa, która wsiąka w porowaty miąższ razem z sokiem pomidorów. Poniżej przepis na domowe friselle od ciasta i sposób ich podania.

Przygotowanie40 min
Razem5 godz. 30 min
Trudnośćśredni
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa z Salento, np. Ogliarola Salentina lub Cellina di Nardò

W skrócie

  • Region: cała Apulia, najsilniej związana z Salento i prowincjami Lecce, Brindisi i Taranto.
  • Główne składniki: semola z pszenicy durum, mąka jęczmienna, drożdże, pomidory, oregano, oliwa extra vergine.
  • Rola oliwy: surowa; wsiąka w namoczony sucharek razem z sokiem pomidorów i nadaje mu smak.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa, z nutą zielonego pomidora i migdała, np. z Salento.
  • Czas przygotowania: 40 minut pracy, ok. 5,5 godziny razem z wyrastaniem i dwoma pieczeniami; samo podanie gotowych friselli trwa 10 minut.
  • Poziom trudności: średni przy pieczeniu, łatwy przy podaniu kupionych friselli.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Pszenica, jęczmień i rodzaje friselli
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Pieczywo pieczone dwa razy, żeby wytrzymało długie tygodnie bez pleśni, znają wszystkie kultury Morza Śródziemnego, a frisella jest jego apulijską wersją. Kształt obwarzanka miał praktyczny sens: friselle nawlekano na sznurek albo kij i wieszano w spiżarni, z dala od wilgoci i myszy. Przekrojona poziomo, z jednej strony gładka, z drugiej porowata, dobrze chłonęła wodę i oliwę.

Z friselle wiąże się kilka opowieści. Najczęściej powtarzana mówi, że zabierali je w drogę krzyżowcy wypływający do Ziemi Świętej z apulijskich portów, takich jak Brindisi czy Otranto. To legenda: Apulia rzeczywiście była zapleczem wypraw krzyżowych, ale nie ma dowodów, że to właśnie friselle trafiały na statki. Pewniejsze jest to, że jedli je rybacy i pasterze, dla których był to chleb na wiele dni. Według miejscowej tradycji rybacy z Salento moczyli friselle w morskiej wodzie, która od razu je soliła.

Friselle jęczmienne były pierwotnie chlebem najbiedniejszych, bo jęczmień był tańszy od pszenicy i lepiej rósł na suchych, kamienistych polach Salento. Dziś, kiedy jęczmień wrócił do łask, friselle d’orzo są wręcz bardziej cenione od pszennych. W Kampanii podobne obwarzanki nazywa się freselle i podaje z pomidorami i mozzarellą.

Pszenica, jęczmień i rodzaje friselli

Rodzaj Mąka Kolor i smak Czas moczenia
frisella di grano semola z pszenicy durum jasnozłota, słodkawa 2–3 sekundy
frisella d’orzo mąka jęczmienna ciemnobrązowa, orzechowa, lekko gorzkawa 4–5 sekund
frisella mista pół na pół średnio brązowa, zrównoważona 3–4 sekundy
friselline dowolna, małe obwarzanki jak wyżej, chrupiące krótkie skropienie wodą

Mąka jęczmienna ma mało glutenu, więc ciasto z samego jęczmienia trudno się formuje i słabo rośnie. Dlatego w przepisie poniżej łączymy ją pół na pół z semolą, co daje friselle o ciemniejszym kolorze i wyraźnym smaku jęczmienia, ale łatwiejsze w pieczeniu.

Składniki

Na 4 porcje:

Na friselle (16 połówek, połowa zostaje na zapas)

  • 250 g semoli z pszenicy durum (semola rimacinata)
  • 250 g mąki jęczmiennej
  • 300 ml letniej wody (ok. 30 °C)
  • 8 g świeżych drożdży lub 3 g suszonych
  • 10 g soli

Na wierzch (8 połówek)

  • 500 g dojrzałych pomidorów, najlepiej koktajlowych lub malinowych
  • 1 ząbek czosnku
  • 1 łyżeczka suszonego oregano
  • 8 liści bazylii
  • 80 ml oliwy extra vergine
  • 1 łyżka kaparów (opcjonalnie)
  • 40 g rukoli (opcjonalnie)
  • sól do smaku

Przygotowanie

  1. Ciasto. Rozpuść drożdże w wodzie, wymieszaj obie mąki w misce i wlej wodę z drożdżami. Po minucie mieszania dodaj sól i wyrabiaj 10 minut, aż ciasto będzie gładkie, zwarte i tylko lekko lepkie. Ciasto z jęczmieniem nie będzie tak sprężyste jak pszenne i to jest normalne.
  2. Pierwsze wyrastanie. Przykryj miskę i odstaw w ciepłe miejsce (24–26 °C) na 1,5–2 godziny, aż ciasto podwoi objętość. Wgłębienie po palcu powinno wracać powoli i nie do końca.
  3. Formowanie. Podziel ciasto na 8 części po ok. 100 g. Każdą rozwałkuj dłońmi na wałek długości 25 cm i złącz końce, zachodząc nimi na siebie na 2 cm i mocno dociskając, tak żeby powstał obwarzanek o średnicy 10–11 cm.
  4. Drugie wyrastanie. Ułóż obwarzanki na blasze wyłożonej papierem i zostaw pod ściereczką na 40–45 minut. Są gotowe, gdy wyraźnie napuchną, a otwór pośrodku się zwęzi.
  5. Pierwsze pieczenie. Piecz w piekarniku nagrzanym do 220 °C przez 20–25 minut, aż friselle będą złote, a postukane od spodu wydadzą głuchy dźwięk. Wyjmij i studź 10–15 minut, aż dadzą się trzymać w dłoni.
  6. Krojenie. Przekrój każdy obwarzanek poziomo na dwie równe połowy. W Apulii robi się to mocną nicią, przeciągając ją przez środek, co daje porowatą, nierówną powierzchnię; ostry nóż z ząbkami też się sprawdzi.
  7. Drugie pieczenie. Ułóż połówki przekrojoną stroną do góry i susz w piekarniku w 150 °C przez 50–60 minut, aż będą całkowicie suche i złocistobrązowe. Wyłącz piekarnik i zostaw friselle w środku przy uchylonych drzwiczkach do całkowitego ostygnięcia. Dobrze wysuszona frisella łamie się z suchym trzaskiem, bez miękkiego środka.
  8. Pomidory. Pokrój pomidory w kostkę lub ćwiartki, posól, posyp oregano i porwaną bazylią, polej 30 ml oliwy i odstaw na 10 minut. Sól wyciągnie z nich sok, który za chwilę nasączy sucharek.
  9. Moczenie. Przełóż friselle przez miskę z zimną wodą albo przytrzymaj pod strumieniem z kranu: pszenne 2–3 sekundy, jęczmienne 4–5 sekund. Strząśnij wodę i połóż je porowatą stroną do góry na talerzu na 1–2 minuty. Powierzchnia ma się uginać pod palcem, a środek nadal stawiać opór.
  10. Składanie. Jeśli lubisz, natrzyj powierzchnię przekrojonym ząbkiem czosnku. Nałóż pomidory razem z sokiem, polej każdą frisellę ok. 6 ml oliwy, dodaj kapary i rukolę. Jedz od razu, póki brzegi są jeszcze chrupiące.
Frisella ma być namoczona tylko z wierzchu: chrupka w środku, miękka tam, gdzie wsiąka oliwa z sokiem pomidora.

Jaka oliwa

Na frisellę oliwa trafia wyłącznie na surowo i w dużej ilości: wsiąka w porowaty miąższ razem z sokiem pomidorów i to ona nadaje smak suchemu pieczywu. Dlatego liczy się jej aromat, a nie odporność na temperaturę. Najlepiej sprawdza się oliwa średnio owocowa, z nutą zielonego pomidora, trawy i migdała, o umiarkowanej goryczy, która nie zagłuszy słodyczy dojrzałych pomidorów.

W samym Salento naturalnym wyborem są oliwy z Ogliaroli Salentiny, łagodnej, z nutą migdała i jabłka, i z Celliny di Nardò, bardziej owocowej i nieco gorzkawej. Obie odmiany tworzą podstawę oznaczenia Terra d’Otranto DOP, a Ogliarola także Collina di Brindisi DOP. Od 2013 roku gaje Salento niszczy jednak bakteria opisana w tekście Xylella w Apulii, a oliwy z tych dwóch odmian są coraz rzadsze; nowe sady obsadza się m.in. odporną Favolosą i Leccino.

Intensywna Coratina z okolic Bari też się nada, ale świeża, w pierwszych miesiącach po tłoczeniu, potrafi przykryć pomidory goryczą; lepiej użyć jej w połowie z łagodniejszą oliwą. Na jedną frisellę licz ok. 10 ml oliwy łącznie: część w pomidorach, część polana na wierzch. Butelkę trzymaj z dala od słońca i kuchenki, bo oliwa na surowo bezlitośnie zdradza każdą wadę, choćby lekki posmak zjełczenia.

Na co uważać

Za długie moczenie. Frisella trzymana w wodzie kilkanaście sekund nasiąka do środka, rozpada się i przypomina mokrą gąbkę. Wystarczą 2–5 sekund i chwila odpoczynku na talerzu, bo woda sama rozejdzie się w miąższu. Lepiej namoczyć za krótko i dolać łyżkę wody na wierzch.

Niedosuszone friselle. Jeśli przy drugim pieczeniu środek zostanie wilgotny, friselle po kilku dniach zwiotczeją albo spleśnieją. Susz je do końca, a potem zostaw w stygnącym piekarniku. Sprawdzian jest prosty: przełam jedną; nie może być w środku miękkiego rdzenia.

Wodniste, niesolone pomidory. Twarde, blade pomidory z zimowej półki nie dadzą soku ani smaku. Najlepsze są pomidory dojrzałe, a jeśli masz tylko przeciętne, posól je wcześniej i odstaw na kwadrans. Ten sok, zmieszany z oliwą, jest właściwym sosem friselli.

Oliwa wylana na suchy sucharek. Oliwa na nienamoczonej friselli zostaje na powierzchni i spływa na talerz. Najpierw woda, potem pomidory z sokiem, a dopiero na końcu oliwa: w tej kolejności wszystko wsiąka równo.

Warianty

Najprostsza frisella to pomidor, sól, oregano i oliwa, ale w Apulii dodaje się do niej niemal wszystko, co jest pod ręką. Popularne są dodatki tuńczyka w oliwie, czerwonej cebuli, anchois, kaparów i oliwek. Zimą zamiast świeżych pomidorów używa się pomidorów suszonych w oliwie, a latem frisellę przykrywa się stracciatellą albo kawałkami burraty, jak w burracie z chlebem i oliwą.

Ta sama logika namoczonego chleba z pomidorem i oliwą działa w innych regionach: w Bazylikacie robi się cialleddę, czyli acquasale, a w Toskanii panzanellę. Małe friselline podaje się do aperitivo, skropione wodą i posypane pomidorkami, a w Kampanii freselle łączy się z owocami morza.

Do stołu

Friselle podaje się na płaskich talerzach, po dwie połówki na osobę jako lekki obiad albo po jednej jako przystawkę. W Salento to typowe jedzenie na plaży i na wycieczki: friselle zabiera się suche, pomidory w słoiku, a moczy się je dopiero na miejscu. Podróżując po gajach wokół Ostuni, opisanych w tekście o równinie tysiącletnich oliwek, zjesz je w wielu masseriach, czyli dawnych gospodarstwach zamienionych na agroturystyki.

Do picia pasuje schłodzone rosato z Negroamaro z Salento albo zimne piwo. Suche friselle przechowuj w blaszanej puszce lub papierowej torbie w suchym miejscu; dobrze wysuszone wytrzymają 2–3 miesiące. Gotowej friselli z pomidorami nie da się przechować: trzeba ją zjeść w ciągu kilku minut.

Pytania i odpowiedzi

Jak długo moczyć friselle?

Friselle pszenne moczy się w zimnej wodzie 2–3 sekundy, a jęczmienne 4–5 sekund. Potem trzeba je odstawić na 1–2 minuty, żeby woda rozeszła się w miąższu. Środek powinien pozostać lekko chrupiący.

Czym różni się frisella jęczmienna od pszennej?

Frisella jęczmienna jest ciemniejsza, ma orzechowy, lekko gorzkawy smak i potrzebuje nieco dłuższego moczenia. Pszenna, z semoliny z pszenicy durum, jest jaśniejsza i słodsza. Często spotyka się też friselle mieszane, pół na pół.

Gdzie kupić friselle w Polsce?

Gotowe friselle kupisz w sklepach z włoską żywnością i w internecie, zwykle w opakowaniach po 250–500 g. Szukaj produktów z Apulii, z krótkim składem: mąka, woda, drożdże, sól. Można je też łatwo upiec w domu według przepisu powyżej.

Jak przechowywać friselle?

Suche friselle przechowuje się w blaszanej puszce lub papierowej torbie, w suchym i chłodnym miejscu. Dobrze wysuszone wytrzymują 2–3 miesiące. Nie trzyma się ich w lodówce, bo łapią wilgoć.

Jaka oliwa najlepiej pasuje do friselli?

Najlepsza jest średnio owocowa oliwa z Salento, np. z Ogliaroli Salentiny albo Celliny di Nardò, z nutą pomidora i migdała. Oliwa trafia na frisellę wyłącznie na surowo, więc liczy się jej świeżość i aromat. Na jedną frisellę wystarcza ok. 10 ml.

Czy frisella to to samo co bruschetta?

Nie, to dwa różne rodzaje pieczywa. Bruschetta to kromka świeżego chleba opieczona na ogniu tuż przed podaniem, a frisella to obwarzanek suszony na kamień, który przed jedzeniem trzeba namoczyć. Łączy je za to oliwa i pomidor na wierzchu.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu