Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Pizza scima: przaśny placek z oliwą i winem z prowincji Chieti

Pizza scima z Abruzji: przaśny placek bez drożdży z mąki, białego wina i oliwy, nacinany w romby i pieczony do złota. Przepis, proporcje i dobór oliwy

Pizza scima: ilustracja

Pizza scima to przaśny placek z Abruzji, zagniatany z mąki, białego wina, oliwy i soli, bez drożdży i bez zakwasu, nacinany na wierzchu w romby i pieczony do złocistego koloru. Najmocniej kojarzy się z prowincją Chieti, gdzie jada się go zamiast chleba do wędlin, serów i warzyw. Słowo „pizza” oznacza tu po prostu płaski placek, a nie pizzę w neapolitańskim sensie.

W tym pieczywie oliwa jest jednym z trzech głównych składników, a nie dodatkiem. Stanowi około jednej piątej wagi mąki, nadaje miąższowi kruchą, zwartą strukturę podobną do ciasta kruchego i decyduje o smaku, bo bez fermentacji nic go nie przykrywa. Dlatego do pizzy scima warto użyć dobrej, średnio owocowej oliwy z Abruzji.

Przygotowanie20 min
Razem1 godz. 25 min
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa z Abruzji, np. Colline Teatine DOP z odmianą Gentile di Chieti

W skrócie

  • Region: Abruzja, przede wszystkim prowincja Chieti, wzgórza między Maiellą a Adriatykiem.
  • Główne składniki: mąka pszenna, wytrawne białe wino, oliwa extra vergine, sól.
  • Rola oliwy: ciasto; oliwa daje kruchość, wilgotność i smak, a cienka warstwa na wierzchu pomaga się zrumienić.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa oliwa z Abruzji, np. Colline Teatine DOP z odmianą Gentile di Chieti.
  • Czas przygotowania: 20 minut pracy, około 85 minut łącznie z odpoczynkiem ciasta i pieczeniem.
  • Poziom trudności: łatwy; trzeba tylko nie przesuszyć placka w piekarniku.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Wino i oliwa zamiast drożdży
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Nazwa „scima” pochodzi od dialektalnej formy słowa oznaczającego chleb przaśny, czyli niezakwaszany i nierosnący. W abruzyjskich gwarach mówi się „acime” albo „scime”, co ma ten sam rdzeń co włoskie „azzimo” i greckie słowo określające chleb bez zaczynu. Sama nazwa mówi więc wszystko o tym pieczywie: to placek, który nie rośnie.

Wokół pochodzenia pizzy scima krąży kilka opowieści. Najczęściej powtarzana łączy ją z macą i społecznościami żydowskimi, które w średniowieczu mieszkały w Lanciano i innych miastach handlowych prowincji Chieti. To jednak hipoteza, a nie udokumentowany fakt: nie zachowały się przekazy, które pozwoliłyby prześledzić drogę od jednego pieczywa do drugiego. Pewniejsze jest prostsze wyjaśnienie, że placek bez zaczynu można było upiec szybko, bez czekania na wyrośnięcie ciasta, z tego, co było w każdym domu.

W wiejskich gospodarstwach Abruzji wino i oliwa pochodziły z własnej winnicy i własnego gaju, więc ich dodatek do ciasta nie był luksusem. Pizzę scima pieczono w piecu chlebowym razem z bochenkami albo zaraz po nich, gdy piec był jeszcze gorący. Placek długo nie wysychał i nie pleśniał, dlatego zabierano go w pole i na drogę, krojonego w romby wyznaczone nacięciami.

Wino i oliwa zamiast drożdży

W cieście pizzy scima nie ma zaczynu, więc całą pracę wykonują wino i oliwa. Wino daje płyn, lekką kwasowość i aromat; alkohol odparowuje w piekarniku, a zostaje owocowy, lekko winny posmak skórki. Oliwa otacza cząsteczki mąki i ogranicza tworzenie się glutenu, przez co miąższ jest kruchy i zwarty, a nie gumowaty jak w chlebie bez drożdży zagniecionym z samą wodą.

Podobną logikę ciasta z winem i oliwą znają inne regiony południa. Apulijskie taralli powstają z niemal identycznych składników, tylko formowane są w obwarzanki i przed pieczeniem obgotowywane. Zupełnie inne jest toskańskie pieczywo z oliwą, takie jak schiacciata all’olio, które rośnie na drożdżach i ma miękki, dziurkowany miąższ.

Pieczywo Region Spulchnianie Płyn Tłuszcz Struktura
Pizza scima Abruzja brak białe wino oliwa, ok. 20% wagi mąki zwarta, krucha
Taralli Apulia brak lub odrobina drożdży białe wino oliwa chrupiąca, sucha
Schiacciata all’olio Toskania drożdże woda oliwa w cieście i na wierzchu miękka, dziurkowana

Składniki

Na 4 porcje:

Na ciasto

  • 400 g mąki pszennej typu 0 lub mieszanki 300 g mąki typu 0 i 100 g semoliny
  • 80 ml oliwy extra vergine
  • 130–140 ml wytrawnego białego wina, np. Trebbiano d’Abruzzo, w temperaturze pokojowej
  • 7 g drobnej soli
  • 1 szczypta sody oczyszczonej (opcjonalnie)

Do formy i na wierzch

  • 15 ml oliwy extra vergine do natłuszczenia formy
  • 15 ml oliwy extra vergine do posmarowania wierzchu
  • 1 szczypta gruboziarnistej soli morskiej (opcjonalnie)

Przygotowanie

  1. Wymieszaj w misce mąkę z solą i ewentualnie szczyptą sody. Zrób dołek, wlej oliwę i wino, i mieszaj widelcem od środka, aż płyn wchłonie całą mąkę i powstaną wilgotne grudki. Na tym etapie ciasto wygląda na zbyt suche, ale tak ma być.
  2. Przełóż ciasto na blat i zagniataj dłońmi 5–6 minut, aż połączy się w gładką, zwartą kulę, lekko tłustą w dotyku. Nie zagniataj dłużej, bo nie chodzi o rozwinięcie glutenu jak w chlebie. Jeśli ciasto się kruszy i nie łączy, dodaj łyżkę wina; jeśli klei się do rąk, łyżkę mąki.
  3. Owiń kulę folią i zostaw na 30 minut w temperaturze pokojowej. W tym czasie mąka wchłonie płyn, a ciasto zrobi się bardziej plastyczne i nie będzie pękać przy rozwałkowywaniu. Nie wkładaj go do lodówki, bo stwardnieje.
  4. Nagrzej piekarnik do 200°C z grzaniem góra i dół. Natłuść okrągłą formę o średnicy 22–24 cm łyżką oliwy, rozprowadzając ją pędzlem po dnie i bokach.
  5. Rozwałkuj albo rozpłaszcz dłońmi ciasto na placek grubości około 1,5 cm i średnicy formy, przełóż do niej i dociśnij palcami do brzegów. Powierzchnia powinna być równa, bez pęknięć; ewentualne szczeliny zaklej palcem zwilżonym oliwą.
  6. Ostrym nożem natnij wierzch w romby o boku około 4 cm, prowadząc ostrze do mniej więcej połowy grubości ciasta, równoległymi liniami w dwóch kierunkach. Posmaruj wierzch łyżką oliwy, tak żeby wpłynęła też w nacięcia, i ewentualnie posyp kilkoma ziarnami gruboziarnistej soli.
  7. Piecz na środkowej półce 30–35 minut, aż wierzch będzie równomiernie złoty, a brzegi lekko odstaną od formy. Placek jest upieczony, gdy po wyjęciu z formy spód ma złocistobrązowy kolor i wydaje głuchy dźwięk przy stuknięciu, a wbity w środek patyczek wychodzi suchy.
  8. Wyjmij placek z formy i studź na kratce co najmniej 15 minut. Krój go wzdłuż nacięć na romby dopiero po ostygnięciu, bo na gorąco miąższ jest jeszcze miękki i kruszy się przy krojeniu.
Bez drożdży i bez zakwasu smak pizzy scima robią tylko trzy rzeczy: mąka, białe wino i oliwa.

Jaka oliwa

Pizza scima jest jednym z niewielu pieczyw, w których naprawdę czuć smak oliwy. W cieście nie zachodzi fermentacja, która w chlebie daje kwaśne i drożdżowe nuty, więc owocowość i goryczka oliwy przechodzą do miąższu niemal bez zmian. Pieczenie w 200°C nie jest dla dobrej extra vergine problemem, a wewnątrz placka temperatura i tak nie przekracza 100°C.

Najlepsza jest oliwa z Abruzji średnio owocowa, z wyraźną, lecz nie dominującą goryczką. Pizza scima pochodzi z prowincji Chieti, a tam tłoczy się oliwę z oznaczeniem Colline Teatine DOP, opartą w dużej mierze na rodzimej odmianie Gentile di Chieti. Oliwy te mają zwykle aromat świeżej trawy, zielonego migdała i karczocha, co w pieczywie daje przyjemny, lekko gorzkawy posmak skórki.

Unikaj w cieście oliw bardzo intensywnych i ostrych: przy 80 ml na 400 g mąki ich goryczka staje się w miąższu wyraźnie wyczuwalna, a pikantność może drapać w gardle. Za to do maczania kawałków gotowego placka możesz postawić na stole miseczkę oliwy bardziej wyrazistej. To dobra okazja, żeby porównać kilka oliw obok siebie, tak jak robi się to przy degustacji oliwy.

Na co uważać

Zbyt długie zagniatanie. Pizza scima to nie chleb i nie potrzebuje rozbudowanej siatki glutenu. Ciasto zagniatane 15 minut robi się sprężyste, kurczy się w formie i po upieczeniu jest twarde zamiast kruche. Wystarczy kilka minut, aż składniki połączą się w gładką kulę.

Za mało oliwy. Kusi, żeby zmniejszyć ilość tłuszczu, ale przy połowie oliwy placek wychodzi suchy, twardy i bez smaku, bliższy sucharowi niż tradycyjnemu pieczywu. Proporcja około 20 ml oliwy na 100 g mąki jest w tym przepisie podstawą.

Słodkie lub aromatyzowane wino. Wino półsłodkie karmelizuje się na wierzchu i przypala, zanim środek się upiecze, a mocno aromatyczne odmiany zostawiają w pieczywie perfumowany posmak. Najlepsze jest proste, wytrawne białe wino o neutralnym aromacie.

Krojenie na gorąco. Świeżo upieczony placek ma miąższ jeszcze wilgotny i miękki, który kruszy się pod nożem. Po 15–20 minutach na kratce stężeje i da się go łatwo podzielić wzdłuż nacięć.

Warianty

Najprostsza wersja zawiera tylko mąkę, wino, oliwę i sól, ale w wielu domach do ciasta dodaje się świeżo zmielony czarny pieprz, odrobinę pokruszonej papryczki albo skwarki, które czynią placek bogatszym i bardziej sycącym. Spotyka się też wersje z nasionami kopru włoskiego lub anyżu, bliższe smakiem tradycyjnym ciasteczkom z wina i oliwy.

Część gospodyń dodaje do ciasta szczyptę sody oczyszczonej, która w reakcji z kwasowością wina lekko spulchnia miąższ, czyniąc go mniej zwartym. Inne zastępują część mąki pszennej semoliną z pszenicy twardej, przez co placek ma bardziej złocisty kolor i chrupiącą skórkę. W piecu chlebowym pizza scima piecze się szybciej i ma wyraźniej przypieczony spód.

Do stołu

Pizzę scima kroi się na romby i podaje na drewnianej desce jako pieczywo do wędlin i serów: w prowincji Chieti najczęściej z ventriciną, pikantną kiełbasą z papryką, z młodym pecorino i z duszonymi na oliwie warzywami. Świetnie smakuje też z daniami w sosie, takimi jak pallotte cacio e ova, których sos pomidorowy można zbierać kruchymi kawałkami placka. Do brodetto z wybrzeża, na przykład brodetto alla vastese, lepszy jest jednak zwykły opieczony chleb.

Do picia pasuje białe Trebbiano d’Abruzzo, Pecorino albo różowe Cerasuolo d’Abruzzo, a do wersji ze skwarkami i pieprzem czerwone Montepulciano d’Abruzzo.

Pizza scima długo zachowuje świeżość: owinięta w lnianą ściereczkę albo zamknięta w blaszanej puszce wytrzyma 4–5 dni w temperaturze pokojowej, nie pleśniejąc i tylko powoli twardniejąc. Można ją upiec dzień lub dwa wcześniej, a przed podaniem odświeżyć przez 5 minut w piekarniku nagrzanym do 160°C. Zamrożona w kawałkach wytrzyma do 2 miesięcy.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest pizza scima?

Pizza scima to tradycyjny przaśny placek z Abruzji, zwłaszcza z prowincji Chieti, przygotowywany z mąki, białego wina, oliwy i soli bez drożdży. Przed pieczeniem nacina się go w romby. Jada się go zamiast chleba z wędlinami, serami i warzywami.

Skąd pochodzi nazwa pizza scima?

Nazwa „scima” pochodzi od dialektalnego słowa oznaczającego chleb przaśny, spokrewnionego z włoskim „azzimo”. Oznacza więc placek bez zaczynu, który nie rośnie. Popularna opowieść o związku z żydowską macą jest hipotezą, której nie potwierdzają źródła historyczne.

Czy pizza scima ma drożdże?

Nie, pizza scima nie zawiera drożdży ani zakwasu, a ciasto nie rośnie. Kruchość zawdzięcza oliwie, a lekkość ewentualnie szczypcie sody oczyszczonej, którą dodaje się w niektórych domach. Dzięki temu placek przygotowuje się w niewiele ponad godzinę.

Jaka oliwa do pieczywa bez drożdży?

Do pieczywa bez drożdży najlepiej sprawdza się średnio owocowa oliwa extra vergine o umiarkowanej goryczce, na przykład z Abruzji. Jej smak jest w gotowym placku wyraźnie wyczuwalny, bo nie przykrywa go fermentacja. Zbyt ostra i gorzka oliwa może zdominować miąższ.

Jakie wino do ciasta na pizzę scima?

Do ciasta na pizzę scima używa się wytrawnego białego wina o neutralnym aromacie, w Abruzji najczęściej Trebbiano d’Abruzzo. Wino powinno mieć temperaturę pokojową, żeby łatwo łączyło się z mąką i oliwą. Wina słodkie i bardzo aromatyczne nie nadają się, bo przypalają skórkę i zmieniają smak.

Jak długo można przechowywać pizzę scima?

Pizzę scima można przechowywać 4–5 dni w temperaturze pokojowej, owiniętą w lnianą ściereczkę albo w blaszanej puszce. Z czasem twardnieje, ale nie pleśnieje. Przed podaniem warto ją odświeżyć przez 5 minut w piekarniku nagrzanym do 160°C.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu