Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Pasta con i tenerumi: letnia zupa z liści sycylijskiej cukinii

Pasta con i tenerumi z Palermo: zupa z liści i pędów długiej sycylijskiej cukinii, pomidorów, czosnku i łamanego spaghetti. Przepis, zamienniki i dobór oliwy

Pasta con i tenerumi: ilustracja

Pasta con i tenerumi to letnia zupa z Palermo i całej Sycylii, gotowana z młodych liści, pędów i wąsów długiej sycylijskiej cukinii, z pomidorami, czosnkiem, oliwą i łamanym spaghetti. Ma gęstą, zawiesistą konsystencję, coś pomiędzy zupą a makaronem w sosie, i podaje się ją zwykle letnią, w największe upały.

Oliwa jest w tym daniu punktem wyjścia: na niej podsmaża się czosnek i rozgotowuje pomidory, a potem wchłaniają ją liście, zanim zaleje się je wywarem. Łyżka surowej oliwy na talerzu zamyka danie i dodaje mu świeżości, której gotowane liście same nie mają.

Przygotowanie30 min
Razem1 godz.
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa z nutą pomidora, np. Nocellara del Belice; na surowo także Tonda Iblea z Monti Iblei DOP

W skrócie

  • Region: Sycylia, szczególnie Palermo i zachodnia część wyspy.
  • Główne składniki: tenerumi, czyli liście i pędy cukinii sycylijskiej, pomidory, czosnek, łamane spaghetti, bazylia.
  • Rola oliwy: podsmażanie czosnku i pomidorów, nasycanie liści przed zalaniem wywarem, surowe wykończenie.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa z nutą zielonego pomidora, z odmiany Nocellara del Belice, na surowo także Tonda Iblea.
  • Czas przygotowania: 30 minut pracy, około godziny łącznie.
  • Poziom trudności: łatwy; najwięcej czasu zajmuje czyszczenie liści.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Cucuzza i tenerumi: co to jest i czym je zastąpić
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Pasta con i tenerumi to kuchnia przydomowego ogrodu. Na Sycylii długa cukinia, nazywana cucuzza albo zucchina lunga, rośnie na pergolach i płotach, a jej pnącza latem rozrastają się tak szybko, że trzeba je regularnie przycinać. Przycięte końcówki, czyli najmłodsze liście z pędami i wąsami, nie trafiały do kompostu, tylko do garnka.

Słowo tenerumi wywodzi się od przymiotnika oznaczającego delikatny, miękki (po włosku tenero) i dobrze oddaje, o co chodzi: zbiera się tylko te części rośliny, które łamią się w palcach. Pęczki tenerumi sprzedaje się od czerwca do września na targach Palermo, takich jak Ballarò i Capo, zwykle obok samych owoców cucuzzy, które potrafią mieć ponad metr długości.

Zupę je się najczęściej w lipcu i sierpniu, kiedy nikt nie ma ochoty na ciężkie dania. W sycylijskich domach uchodzi za danie lekkie i orzeźwiające; mówi się, że „oczyszcza” i chłodzi, co należy traktować jako ludowe przekonanie, nie jako fakt dietetyczny. Pewne jest, że to danie tanie, sycące i bardzo sezonowe, a dla wielu palermitańczyków smak dzieciństwa.

Danie nie ma jednej wzorcowej receptury. Każdy dom inaczej rozkłada proporcje liści, pomidorów i makaronu, a wiele rodzin dorzuca kostki samej cukinii albo na koniec ser. Stałe są tylko trzy rzeczy: tenerumi, oliwa i łamany makaron gotowany w wywarze z liści.

Cucuzza i tenerumi: co to jest i czym je zastąpić

Sycylijska „cukinia” nie jest w ogóle cukinią. To tykwa pospolita, Lagenaria siceraria, roślina z tej samej rodziny co dynia i ogórek, ale z innego rodzaju niż cukinia, którą znamy z polskich ogrodów. Jej liście są miękkie, aksamitne i niemal pozbawione szczecinek, a w smaku przypominają połączenie fasolki szparagowej, cukinii i szpinaku.

W Polsce świeże tenerumi są praktycznie niedostępne. Tykwę można jednak wyhodować z nasion w ogrodzie albo w szklarni; roślina potrzebuje ciepła i długiego lata, ale w ciepłe sezony dobrze rośnie także w Polsce. Bez własnej uprawy najlepszym zamiennikiem są młode liście i wierzchołki pędów zwykłej cukinii, uzupełnione młodą botwiną.

Zamiennik Jak przygotować Czas blanszowania Różnica w smaku
Młode liście i pędy cukinii obrać łodyżki z włókien, liście z szorstkich szczecinek przetrzeć 12–15 minut bardziej trawiasty, lekko szorstki
Młoda botwina pokroić łodygi w 2 cm, liście porwać 5–6 minut słodszy, buraczany
Mieszanka cukinii i botwiny po połowie jak wyżej, botwinę dodać później 12 minut i 5 minut najbliższy oryginałowi

Liście zwykłej cukinii są pokryte twardymi włoskami, które miękną dopiero po dłuższym gotowaniu. Wybieraj tylko najmłodsze, mniejsze od dłoni, i zrywaj je rano, kiedy są jędrne.

Składniki

Na 4 porcje:

  • 1 kg pęczków tenerumi (około 500 g po oczyszczeniu)
  • 300 g owocu cucuzzy albo młodej cukinii, opcjonalnie
  • 400 g bardzo dojrzałych pomidorów albo 300 g pomidorków koktajlowych
  • 3 ząbki czosnku
  • 60 ml oliwy extra vergine do smażenia
  • 30 ml oliwy extra vergine na koniec
  • 200 g spaghetti połamanych na kawałki 3–4 cm
  • 2 l wody
  • 16 g soli do wody
  • 1 mała suszona papryczka peperoncino, opcjonalnie
  • 6 liści bazylii
  • 40 g ricotta salata albo caciocavallo, opcjonalnie

Przygotowanie

  1. Oczyść tenerumi: oderwij twarde łodygi, zostaw liście, młode pędy i wąsy. Grubsze pędy obierz z włókien, podważając je nożykiem i ściągając jak przy selerze naciowym. Części są gotowe, gdy łamią się w palcach bez oporu i bez nitek.
  2. Płucz liście w misce z zimną wodą, przekładając je rękami do czystej wody 3 razy, aż na dnie nie zostanie piasek. Owoc cucuzzy obierz, usuń gniazdo nasienne, jeśli jest twarde, i pokrój w kostkę 2 cm.
  3. Zagotuj 2 l wody z 16 g soli. Wrzuć tenerumi i gotuj 10–12 minut, a po 5 minutach dodaj kostki cucuzzy. Liście są gotowe, gdy łodyżki są miękkie przy nacisku widelcem, a liście ciemnozielone i aksamitne; odcedź je łyżką cedzakową, a wodę zachowaj.
  4. Sparz pomidory przez 30 sekund we wrzątku, obierz i pokrój w kostkę; pomidorki koktajlowe tylko przekrój na pół. W szerokim garnku podgrzej 60 ml oliwy na średnio niskim ogniu, dodaj czosnek w cienkich plasterkach i peperoncino. Smaż 1–2 minuty, aż brzegi czosnku zrobią się złote, a oliwa zacznie pachnieć, około 130 °C.
  5. Dodaj pomidory, szczyptę soli i gotuj 8–10 minut, mieszając. Sos jest gotowy, gdy pomidory się rozpadną, a oliwa zabarwi się na pomarańczowoczerwono i zacznie lśnić na powierzchni.
  6. Wrzuć odcedzone tenerumi i cucuzzę i mieszaj na średnim ogniu 3 minuty, żeby liście nasiąknęły oliwą i pomidorem. Gdy na dnie garnka nie widać już oddzielnej oliwy, a liście błyszczą, przejdź dalej.
  7. Wlej 1,2 l wody z gotowania liści i zagotuj. Wsyp połamane spaghetti i gotuj 8–10 minut, mieszając co 2 minuty, żeby makaron nie przywarł do dna. Zupa jest gotowa, gdy makaron jest al dente, a płyn gęsty i ledwo przykrywa składniki; jeśli zrobiła się zbyt gęsta, dolej trochę wody z liści.
  8. Zdejmij garnek z ognia, dodaj porwaną bazylię, spróbuj i dopraw solą. Odstaw na 5–10 minut, żeby zupa lekko przestygła i zgęstniała. Nakładaj do głębokich talerzy, polej każdą porcję łyżką surowej oliwy i ewentualnie posyp startą ricottą salata.
Tenerumi to najdelikatniejsze części sycylijskiej cukinii: liście, pędy i wąsy zrywane, zanim stwardnieją.

Jaka oliwa

Tenerumi mają łagodny, zielony smak z lekką goryczką, a pomidory w zupie są słodkie i kwaskowe. Oliwa o nucie zielonego pomidora i liścia pomidora łączy te dwa światy najlepiej. To charakterystyczny aromat wielu sycylijskich oliw, zwłaszcza z odmiany Nocellara del Belice, tłoczonej w dolinie rzeki Belice pod Castelvetrano.

Do podsmażania czosnku i pomidorów użyj średnio owocowej oliwy, na przykład z Valle del Belice DOP, w której dominuje właśnie Nocellara. Oliwa pracuje tu w umiarkowanej temperaturze, 120–130 °C, więc zachowuje sporo swoich aromatów i przekazuje je liściom. Mocna, gorzka oliwa przy tej ilości warzyw nie jest potrzebna.

Na surowe wykończenie możesz sięgnąć po coś bardziej wyrazistego. Oliwa z odmiany Tonda Iblea, z płaskowyżu na południowym wschodzie wyspy i oznaczenia Monti Iblei DOP, ma intensywny zapach zielonego pomidora i świeżo ściętej trawy. Łyżka takiej oliwy na letniej zupie daje efekt, jakby danie było przygotowane minutę temu.

Szerzej o tym, jak dobierać intensywność oliwy do warzyw, strączków i makaronów, piszemy w poradniku o doborze oliwy do potraw. Przegląd wszystkich sycylijskich oznaczeń znajdziesz w przewodniku oliwa z Sycylii.

Na co uważać

Łykowate łodygi. Nieobrane pędy tenerumi zostają w zupie twarde i nitkowate, nawet po długim gotowaniu. Obieraj grubsze łodyżki z włókien i odrzucaj wszystko, co nie łamie się łatwo w palcach; z kilograma pęczków zostaje mniej więcej połowa.

Piasek w liściach. Tenerumi rosną nisko i zbierają sporo piasku. Jedno płukanie pod kranem nie wystarczy: przekładaj liście rękami do czystej wody kilka razy, zamiast wylewać wodę razem z nimi, bo piasek osiada na dnie.

Rozgotowany makaron. Spaghetti w gęstej zupie dalej chłonie płyn także po zdjęciu z ognia. Gotuj makaron al dente i podawaj zupę po 5–10 minutach; jeśli ma czekać dłużej, ugotuj makaron osobno i dodaj go tuż przed podaniem.

Przypalony czosnek. Plasterki czosnku na zbyt gorącej oliwie brązowieją w kilka sekund i nadają zupie gorycz, która zlewa się z naturalną goryczką liści. Smaż czosnek na średnio niskim ogniu i dodaj pomidory, gdy tylko brzegi zrobią się złote.

Za rzadka albo za gęsta zupa. Pasta con i tenerumi nie jest ani bulionem, ani makaronem w sosie. Dolewaj wodę z gotowania liści stopniowo, aż płyn ledwo przykryje składniki; jeśli zupa zgęstnieje na talerzu, to znaczy, że jest dokładnie taka, jak w Palermo.

Warianty

W wielu domach Palermo do zupy dodaje się kostki owocu cucuzzy, jak w tym przepisie, a w innych tylko liście. Część rodzin dodaje na początku 2–3 filety anchois rozpuszczone w oliwie z czosnkiem, co nadaje zupie słony, głęboki smak. Popularnym dodatkiem na talerzu jest starta ricotta salata, kawałki caciocavallo albo świeża tuma, która lekko się roztapia.

Gęstszą wersję, bez większej ilości płynu, podaje się jak zwykły makaron w sosie, posypaną serem. Makaron można zastąpić ditalini albo kawałkami łamanych bucatini. W wersji zimowej, bez tenerumi, przygotowuje się podobne zupy z kalafiorem, jak w pasta con i broccoli arriminati, albo z warzywami strączkowymi.

Najbliższymi krewnymi tego dania w innych regionach są gęste zupy z makaronem, takie jak pasta e fagioli, oraz liguryjski minestrone alla genovese, który również je się letni, z łyżką pesto. Na Sycylii w tym samym sezonie króluje pasta alla Norma z bakłażanami.

Do stołu

Pasta con i tenerumi podaje się w głębokich talerzach, najczęściej letnią, nigdy wrzącą. Na Sycylii to zwykle całe danie na kolację w upalny dzień, z kawałkiem chleba z semoli i serem. Można ją też podać jako pierwsze danie przed grillowaną rybą albo warzywami.

Do picia pasuje lekkie białe wino, na przykład Inzolia albo Catarratto, albo schłodzone wino różowe. W sycylijskim domu przy tej zupie często stoi po prostu dzbanek zimnej wody.

Zupa wytrzymuje w lodówce do 2 dni, ale makaron wchłania płyn i mięknie, więc przy odgrzewaniu dolej wody. Lepiej przechowywać samą bazę z liści, pomidorów i wywaru, a makaron gotować w niej na świeżo. Bazę możesz też zamrozić na 2 miesiące, co pozwala przedłużyć krótki sezon tenerumi albo liści cukinii.

Pytania i odpowiedzi

Czym są tenerumi?

Tenerumi to młode liście, pędy i wąsy długiej sycylijskiej cukinii, czyli tykwy pospolitej Lagenaria siceraria. Zrywa się je latem, gdy roślina rozrasta się na pergolach, i sprzedaje w pęczkach na targach Palermo. Mają łagodny, zielony smak i miękką, aksamitną strukturę.

Czym zastąpić tenerumi w Polsce?

Najlepszym zamiennikiem są młode liście i wierzchołki pędów zwykłej cukinii, zmieszane po połowie z młodą botwiną. Liście cukinii trzeba wybrać najmniejsze i gotować 12–15 minut, bo są bardziej szorstkie. Można też wyhodować tykwę z nasion w ciepłym ogrodzie lub szklarni.

Kiedy jest sezon na tenerumi?

Na Sycylii tenerumi są dostępne od czerwca do września, z największą podażą w lipcu i sierpniu. To okres, w którym pnącza cucuzzy najszybciej rosną i wymagają przycinania. Poza sezonem danie praktycznie znika z domów.

Czy liście cukinii są jadalne?

Tak, młode liście i pędy cukinii są jadalne po ugotowaniu. Mają szorstkie włoski, które miękną podczas gotowania, a grubsze łodyżki trzeba obrać z włókien. Najlepsze są liście mniejsze od dłoni, zebrane rano.

Czy pasta con i tenerumi to zupa czy makaron?

To gęsta zupa z makaronem, której konsystencja jest pośrednia między zupą a makaronem w sosie. Płyn powinien ledwo przykrywać składniki i po kilku minutach na talerzu zgęstnieć. W niektórych domach podaje się ją gęstszą, prawie bez płynu.

Jaka oliwa jest najlepsza do pasta con i tenerumi?

Najlepsza jest średnio owocowa oliwa z nutą zielonego pomidora, na przykład z odmiany Nocellara del Belice. Do surowego wykończenia możesz użyć bardziej intensywnej oliwy z Tondy Iblei. Na 4 porcje potrzeba około 90 ml oliwy.

Jaki makaron dodać do zupy z tenerumi?

Tradycyjnie używa się spaghetti połamanych na kawałki 3–4 cm, gotowanych bezpośrednio w zupie. Dobrze sprawdzają się też ditalini albo łamane bucatini. Na 4 porcje wystarczy 200 g makaronu.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu