Magazyn o oliwie z Italii
DOP i IGP

Monti Iblei DOP: oliwa z Tondy Iblei i ośmiu dolin Gór Hyblejskich

Monti Iblei DOP to oliwa z 39 gmin prowincji Syrakuzy, Ragusa i Katania: osiem podstref, Tonda Iblea, nuta zielonego pomidora i min. 120 mg/kg polifenoli

Monti Iblei DOP: ilustracja

Monti Iblei DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) dla oliwy extra vergine z Gór Hyblejskich, wapiennego płaskowyżu na południowym wschodzie Sycylii, rozciągającego się na prowincje Syrakuzy, Ragusa i Katania. Oznaczenie obejmuje 39 gmin i może być uzupełnione jedną z ośmiu wzmianek geograficznych, od Monte Lauro po Trigona-Pancali. Co najmniej 80% oliwek musi pochodzić z sześciu odmian, wśród których główną rolę gra Tonda Iblea. Nazwa jest chroniona od 1997 roku.

Oliwy z Monti Iblei należą do najbardziej rozpoznawalnych we Włoszech. Typowa butelka jest intensywnie zielona w zapachu, z nutą zielonego pomidora, trawy i karczocha, a dyscyplinarz wymaga od niej co najmniej 120 mg/kg polifenoli i zerowej mediany wad. Podział na podstrefy sprawia, że to oznaczenie czyta się trochę jak mapę winnych cru: ta sama nazwa, a za nią konkretna dolina.

Oznaczenie
Monti Iblei DOP
Typ
Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
Region
Sycylia
Obszar
39 gmin w prowincjach Syrakuzy, Ragusa i Katania, na płaskowyżu Gór Hyblejskich i u jego podnóża
Odmiany
Tonda Iblea, Moresca, Nocellara Etnea, Verdese, Biancolilla, Zaituna (min. 80% łącznie)
Rejestracja w UE
1997

W skrócie

  • Obszar: 39 gmin: 18 w prowincji Syrakuzy, 11 w prowincji Ragusa i 10 w prowincji Katania.
  • Wzmianki geograficzne: Monte Lauro, Val d'Anapo, Val Tellaro, Frigintini, Gulfi, Valle dell'Irminio, Calatino i Trigona-Pancali.
  • Odmiany: Tonda Iblea, Moresca, Nocellara Etnea, Verdese, Biancolilla i Zaituna łącznie co najmniej 80%, inne do 20%.
  • Plon: do 15 000 kg oliwek z hektara, wydajność oliwy do 18%.
  • Parametry: kwasowość do 0,5%, nadtlenki do 12 meq O2/kg, polifenole co najmniej 120 mg/kg, mediana wad równa zeru.
  • Historia: rejestracja w 1997 roku, gruntowne zmiany dyscyplinarza od 2020 roku.
Spis treści
  1. Płaskowyż między trzema prowincjami
  2. Osiem wzmianek geograficznych
  3. Tonda Iblea i odmiany z karczochem w tle
  4. Nowe zasady po 2020 roku: szerszy obszar, wspólna lista odmian
  5. Parametry dyscyplinarza
  6. Pomidor czy karczoch: profil smaku
  7. Jak wybrać butelkę
  8. Monti Iblei na stole
  9. Pytania i odpowiedzi

Płaskowyż między trzema prowincjami

Góry Hyblejskie nie przypominają gór w alpejskim sensie. To rozległy wapienny płaskowyż poprzecinany głębokimi wąwozami, które miejscowi nazywają „cave”, z najwyższym szczytem Monte Lauro, wygasłym wulkanem wznoszącym się na niespełna 1000 m n.p.m. Wapień przeplatają tu żyły skał wulkanicznych, a duże różnice temperatur między dniem a nocą sprzyjają gromadzeniu się aromatów w owocach.

Na tym terenie leżą barokowe miasta Val di Noto, wpisane na listę UNESCO: Noto, Modica, Ragusa, Scicli, Palazzolo Acreide, Caltagirone i Militello in Val di Catania. Gaje oliwne ciągną się między kamiennymi murkami, które dzielą pola na nieregularne działki, a w dolinie Anapo sąsiadują z nekropolią Pantalica, wykutą w skałach przez prehistorycznych mieszkańców wyspy. Szacuje się, że oliwki rosną w strefie na około 19 tys. ha, uprawianych przez ponad 20 tys. gospodarstw.

Miejscowa tradycja przywołuje mit o Aristajosie, greckim bohaterze, który miał nauczyć mieszkańców wyspy wyciskania oliwy. Niezależnie od legend, uprawa oliwki na płaskowyżu sięga czasów Wielkiej Grecji, a układ podstref oznaczenia nawiązuje do historycznego rozmieszczenia osad i dolin.

Osiem wzmianek geograficznych

Nazwę Monti Iblei można uzupełnić jedną z ośmiu wzmianek, które wskazują konkretną część strefy. Każda obejmuje określone gminy albo ich części, wyznaczone szczegółowym opisem granic.

Wzmianka Gminy (całe lub częściowo) Tradycyjnie dominująca odmiana
Monte Lauro Buccheri, Buscemi, Cassaro, Ferla Tonda Iblea
Val d'Anapo Canicattini Bagni, Floridia, Palazzolo Acreide, Syrakuzy, Solarino, Sortino, część Noto Tonda Iblea
Val Tellaro Ispica, Pachino, Avola, części Rosolini, Noto i Modiki Moresca
Frigintini części Ragusy, Modiki i Rosolini Moresca
Gulfi Chiaramonte Gulfi, Monterosso Almo, Giarratana Tonda Iblea
Valle dell'Irminio Scicli, Comiso, Vittoria, Acate, Santa Croce Camerina, części Ragusy i Modiki Moresca
Calatino Caltagirone, Grammichele, Licodia Eubea, Mineo, Vizzini, San Michele di Ganzaria, Mazzarrone, Mirabella Imbaccari Tonda Iblea
Trigona-Pancali Francofonte, Lentini, Melilli, Militello in Val di Catania, Scordia, Carlentini Nocellara Etnea

Góry i doliny Syrakuz

Monte Lauro to najwyżej położona podstrefa, z gajami na zboczach wokół Buccheri i Ferli, gdzie chłodne noce opóźniają dojrzewanie owoców. W pierwotnej wersji dyscyplinarza Tonda Iblea musiała stanowić tu co najmniej 90% oliwek. Val d'Anapo obejmuje dolinę rzeki Anapo od płaskowyżu po Syrakuzy, z gajami wokół Palazzolo Acreide, Sortino i Floridii.

Południe: Ragusa, Modica i Ispica

Trzy podstrefy południa, Val Tellaro, Frigintini i Valle dell'Irminio, leżą bliżej morza, na niższych i cieplejszych terenach. Tradycyjnie dominuje tu Moresca, odmiana dająca oliwy z wyraźną nutą karczocha. Frigintini to niewielki obszar między Ragusą a Modiką, nazwany od przysiółka, a Valle dell'Irminio obejmuje dolinę rzeki Irminio i wybrzeże od Scicli po Vittorię.

Gulfi, Calatino i Trigona-Pancali

Gulfi, z Chiaramonte Gulfi, Monterosso Almo i Giarratana, to wzgórza na północnym skraju prowincji Ragusa i jedna z najbardziej znanych podstref, z Tondą Ibleą jako główną odmianą. Calatino obejmuje okolice Caltagirone w prowincji Katania. Trigona-Pancali to północny skraj strefy, z Lentini, Francofonte i Scordią, gdzie główną odmianą jest Nocellara Etnea, znana przede wszystkim z oliw ze stoków wulkanu, czyli z Monte Etna DOP.

Monti Iblei to sycylijska odpowiedź na winne cru: jedna nazwa, osiem dolin i dwa bieguny smaku, pomidor i karczoch.

Tonda Iblea i odmiany z karczochem w tle

Tonda Iblea jest najważniejszą odmianą płaskowyżu. Miejscowi znają ją także pod nazwami Cetrala, Prunara, Abbunata i Tunna. Ma duże, okrągłe owoce, które służą również jako oliwki stołowe, umiarkowaną odporność na choroby i dobrze znosi miejscowe gleby. Jej oliwa pachnie zielonym lub dojrzałym pomidorem, często z nutą trawy, liścia i ziół.

Moresca, Verdese i Zaituna wnoszą do oliw z Monti Iblei inny akcent: wyraźny zapach karczocha. Dyscyplinarz wprost zapisuje ten podział, łącząc nutę pomidora z Tondą Ibleą, a nutę karczocha z trzema pozostałymi odmianami; trawa jest wspólna dla wszystkich. Do listy podstawowych odmian należą też Nocellara Etnea i Biancolilla, która łagodzi kupaże.

Nowe zasady po 2020 roku: szerszy obszar, wspólna lista odmian

W pierwotnym dyscyplinarzu z lat 90. każda podstrefa miała własne wymagania odmianowe: w Monte Lauro i Gulfi co najmniej 90% Tondy Iblei, w Val d'Anapo i Calatino co najmniej 60%, w Val Tellaro co najmniej 70% Moreski, we Frigintini i Valle dell'Irminio co najmniej 60% Moreski, a w Trigona-Pancali co najmniej 60% Nocellary Etnei. Gaje musiały też leżeć w pasie od 80 do 700 m n.p.m.

Od 2020 roku dyscyplinarz przeszedł gruntowne zmiany; pierwszą z nich Komisja Europejska zatwierdziła pod koniec 2020 roku, a we Włoszech weszła ona w życie na początku 2021 roku. Zamiast osobnych progów dla każdej podstrefy obowiązuje wspólna reguła: co najmniej 80% oliwek z sześciu odmian. Zniesiono dolną i górną granicę wysokości, uznając, że oliwki z nisko położonych gajów, zebrane we właściwym terminie i przetłoczone nowoczesnymi metodami, nie różnią się od tych z wyższych partii. Do strefy dołączyły też cztery gminy: Mirabella Imbaccari i Scordię w prowincji Katania oraz Carlentini i Avolę w prowincji Syrakuzy, a nadmorskie części prowincji Ragusa włączono w całości.

Dla kupującego oznacza to większą różnorodność butelek z tą samą nazwą. Tradycyjne profile podstref nadal jednak istnieją, bo w gajach Gulfi wciąż dominuje Tonda Iblea, a w gajach Val Tellaro Moresca.

Parametry dyscyplinarza

Parametr Wymóg Monti Iblei DOP
Skład odmianowy Tonda Iblea, Moresca, Nocellara Etnea, Verdese, Biancolilla, Zaituna: co najmniej 80% łącznie
Plon oliwek do 15 000 kg/ha; 120 kg z drzewa w uprawach mieszanych
Wydajność oliwy najwyżej 18%
Termin zbioru od zmiany barwy skórki z matowozielonej na błyszczącą, wpadającą w żółć
Transport perforowane skrzynki, bez worków i zamkniętych pojemników
Czas do tłoczenia do dwóch dni, w tłoczni na terenie strefy
Kwasowość najwyżej 0,5%
Liczba nadtlenkowa najwyżej 12 meq O2/kg
K232 / K270 / ΔK najwyżej 2,5 / 0,22 / 0,01
Polifenole co najmniej 120 mg/kg
Owocowość zielona mediana powyżej 2, najwyżej 8
Owocowość dojrzała mediana powyżej 2, najwyżej 6
Trawa, pomidor, karczoch mediana powyżej 2, najwyżej 8
Gorycz / ostrość mediana powyżej 2, najwyżej 6 / 8
Wady mediana równa zeru
Opakowanie szkło, blacha lub inny odpowiedni materiał, do 5 l

Wyróżnia się tu wysoki próg plonu, 15 t z hektara, który uwzględnia nowoczesne sady, oraz niska dopuszczalna wydajność oliwy, najwyżej 18%. Mediana goryczy i ostrości musi przekraczać 2, więc oliwa Monti Iblei nie może być płaska ani mdła.

Pomidor czy karczoch: profil smaku

Oliwy Monti Iblei są zwykle średnio lub intensywnie owocowe; oliwy lekkie zdarzają się rzadko. Kupaż z przewagą Tondy Iblei pachnie zielonym pomidorem, jego liściem i świeżo skoszoną trawą, a w ustach ma soczystą owocowość, wyraźną gorycz i pieprzny finisz. Oliwa z przewagą Moreski jest bardziej zwarta, ziołowa, z dominującą nutą karczocha i nieco mniejszą słodyczą.

Dyscyplinarz przyznaje uczciwie, że różnice między dolinami są niewielkie i wyczuwają je głównie doświadczeni degustatorzy. W praktyce więcej mówi odmiana i termin zbioru niż sama wzmianka. Jeśli chcesz poznać różnicę, porównaj obok siebie dwie butelki z tego samego sezonu, jedną z Gulfi, drugą z Val Tellaro, zgodnie z zasadami opisanymi w tekście jak degustować oliwę.

Oliwy Monti Iblei regularnie trafiają do czołówek włoskich przewodników i konkursów, o których piszemy w tekście przewodniki i konkursy oliwne. Dla wielu degustatorów to wzorzec sycylijskiej oliwy o nucie pomidora.

Jak wybrać butelkę

Wzmianka geograficzna jest dla kupującego najlepszą wskazówką, czego się spodziewać w smaku. Gulfi, Monte Lauro i Calatino zwykle oznaczają oliwę z Tondy Iblei, z mocną nutą pomidora; Val Tellaro, Frigintini i Valle dell'Irminio częściej przynoszą karczocha i zioła. Rok zbioru pozwala sprawdzić świeżość: oliwa z Monti Iblei najlepiej smakuje w ciągu roku od tłoczenia.

Monti Iblei na stole

Intensywna, pomidorowa oliwa najlepiej sprawdza się na surowo. W Ragusie i Modice podstawą wiejskiego jedzenia jest chleb, a pane cunzato, czyli kromka nasączona oliwą, z pomidorem, serem, oregano i anchois, pokazuje tę oliwę w najczystszej postaci. Równie dobrze sprawdzi się na grillowanych warzywach, w zupach z bobu i ciecierzycy oraz na pieczonej jagnięcinie.

Nuta karczocha w oliwach z Moreski przypomina o wiosennej kuchni wyspy. Do frittedda, duszonych młodych karczochów, bobu i groszku, dodaj oliwę dwa razy: łagodniejszą do duszenia, a bardziej zieloną na koniec. Słodko-kwaśna caponata zyska na oliwie z wyraźną goryczką, która zrównoważy cukier i ocet.

Jeśli planujesz podróż, połącz wizytę w tłoczni w okolicach Chiaramonte Gulfi lub Buccheri z barokowymi miastami Val di Noto. Trasę przez oliwne regiony wyspy opisujemy w tekście Sycylia szlakiem oliwy, a szersze tło regionu w przewodniku oliwa z Sycylii.

Pytania i odpowiedzi

Gdzie powstaje oliwa Monti Iblei DOP?

Oliwa Monti Iblei DOP powstaje w 39 gminach na płaskowyżu Gór Hyblejskich i u jego podnóża, w prowincjach Syrakuzy, Ragusa i Katania na południowym wschodzie Sycylii. Oliwki muszą być przetłoczone w tłoczni na terenie strefy w ciągu dwóch dni od zbioru. Tam również odbywa się butelkowanie.

Co oznaczają nazwy Gulfi czy Val Tellaro na butelce Monti Iblei?

To wzmianki geograficzne, które wskazują konkretną część strefy Monti Iblei. Jest ich osiem: Monte Lauro, Val d'Anapo, Val Tellaro, Frigintini, Gulfi, Valle dell'Irminio, Calatino i Trigona-Pancali. Każda obejmuje określone gminy lub ich części i ma tradycyjnie dominującą odmianę.

Z jakich odmian powstaje Monti Iblei DOP?

Co najmniej 80% oliwek muszą stanowić Tonda Iblea, Moresca, Nocellara Etnea, Verdese, Biancolilla i Zaituna, same lub razem. Pozostałe 20% mogą pochodzić z innych odmian. Najważniejszą odmianą strefy jest Tonda Iblea, dająca oliwy o nucie zielonego pomidora.

Jak smakuje oliwa Monti Iblei?

Oliwa Monti Iblei jest zwykle średnio lub intensywnie owocowa, z nutą zielonego pomidora, trawy i karczocha. W ustach ma wyraźną gorycz i pieprzny finisz, bo dyscyplinarz wymaga mediany obu cech powyżej 2. Oliwy z przewagą Moreski są bardziej ziołowe, z nutą karczocha.

Co zmieniło się w dyscyplinarzu Monti Iblei po 2020 roku?

Zmiany wprowadzane od 2020 roku poszerzyły strefę o cztery gminy i nadmorskie części prowincji Ragusa oraz zniosły ograniczenie wysokości gajów do 80–700 m n.p.m. Zamiast osobnych progów odmianowych dla każdej podstrefy obowiązuje wspólny wymóg co najmniej 80% sześciu odmian. Pierwszą z tych zmian Komisja Europejska zatwierdziła pod koniec 2020 roku.

Ile polifenoli ma oliwa Monti Iblei?

Dyscyplinarz wymaga co najmniej 120 mg/kg polifenoli ogółem w oliwie Monti Iblei. Oliwy z wczesnego zbioru, zwłaszcza z Tondy Iblei, często mają ich znacznie więcej. Wysoka zawartość polifenoli odpowiada za gorycz, ostrość i dłuższą trwałość oliwy.

Czy Tonda Iblea to także oliwka stołowa?

Tak, Tonda Iblea ma duże, okrągłe owoce, które na płaskowyżu Iblei jada się także jako oliwki stołowe. Główną rolą odmiany pozostaje jednak produkcja oliwy, w tym oliw Monti Iblei DOP. Miejscowi znają ją też jako Cetrala, Prunara, Abbunata lub Tunna.

Do czego najlepiej pasuje oliwa Monti Iblei?

Oliwa Monti Iblei najlepiej pasuje do dań na surowo: chleba z pomidorem, sałatek, grillowanych warzyw, zup strączkowych i pieczonego mięsa. Nuta karczocha w oliwach z Moreski dobrze łączy się z wiosennymi warzywami. Do smażenia lepiej użyć łagodniejszej oliwy.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu