Monti Iblei DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) dla oliwy extra vergine z Gór Hyblejskich, wapiennego płaskowyżu na południowym wschodzie Sycylii, rozciągającego się na prowincje Syrakuzy, Ragusa i Katania. Oznaczenie obejmuje 39 gmin i może być uzupełnione jedną z ośmiu wzmianek geograficznych, od Monte Lauro po Trigona-Pancali. Co najmniej 80% oliwek musi pochodzić z sześciu odmian, wśród których główną rolę gra Tonda Iblea. Nazwa jest chroniona od 1997 roku.
Oliwy z Monti Iblei należą do najbardziej rozpoznawalnych we Włoszech. Typowa butelka jest intensywnie zielona w zapachu, z nutą zielonego pomidora, trawy i karczocha, a dyscyplinarz wymaga od niej co najmniej 120 mg/kg polifenoli i zerowej mediany wad. Podział na podstrefy sprawia, że to oznaczenie czyta się trochę jak mapę winnych cru: ta sama nazwa, a za nią konkretna dolina.
- Oznaczenie
- Monti Iblei DOP
- Typ
- Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
- Region
- Sycylia
- Obszar
- 39 gmin w prowincjach Syrakuzy, Ragusa i Katania, na płaskowyżu Gór Hyblejskich i u jego podnóża
- Odmiany
- Tonda Iblea, Moresca, Nocellara Etnea, Verdese, Biancolilla, Zaituna (min. 80% łącznie)
- Rejestracja w UE
- 1997
W skrócie
- Obszar: 39 gmin: 18 w prowincji Syrakuzy, 11 w prowincji Ragusa i 10 w prowincji Katania.
- Wzmianki geograficzne: Monte Lauro, Val d'Anapo, Val Tellaro, Frigintini, Gulfi, Valle dell'Irminio, Calatino i Trigona-Pancali.
- Odmiany: Tonda Iblea, Moresca, Nocellara Etnea, Verdese, Biancolilla i Zaituna łącznie co najmniej 80%, inne do 20%.
- Plon: do 15 000 kg oliwek z hektara, wydajność oliwy do 18%.
- Parametry: kwasowość do 0,5%, nadtlenki do 12 meq O2/kg, polifenole co najmniej 120 mg/kg, mediana wad równa zeru.
- Historia: rejestracja w 1997 roku, gruntowne zmiany dyscyplinarza od 2020 roku.
Spis treści
Płaskowyż między trzema prowincjami
Góry Hyblejskie nie przypominają gór w alpejskim sensie. To rozległy wapienny płaskowyż poprzecinany głębokimi wąwozami, które miejscowi nazywają „cave”, z najwyższym szczytem Monte Lauro, wygasłym wulkanem wznoszącym się na niespełna 1000 m n.p.m. Wapień przeplatają tu żyły skał wulkanicznych, a duże różnice temperatur między dniem a nocą sprzyjają gromadzeniu się aromatów w owocach.
Na tym terenie leżą barokowe miasta Val di Noto, wpisane na listę UNESCO: Noto, Modica, Ragusa, Scicli, Palazzolo Acreide, Caltagirone i Militello in Val di Catania. Gaje oliwne ciągną się między kamiennymi murkami, które dzielą pola na nieregularne działki, a w dolinie Anapo sąsiadują z nekropolią Pantalica, wykutą w skałach przez prehistorycznych mieszkańców wyspy. Szacuje się, że oliwki rosną w strefie na około 19 tys. ha, uprawianych przez ponad 20 tys. gospodarstw.
Miejscowa tradycja przywołuje mit o Aristajosie, greckim bohaterze, który miał nauczyć mieszkańców wyspy wyciskania oliwy. Niezależnie od legend, uprawa oliwki na płaskowyżu sięga czasów Wielkiej Grecji, a układ podstref oznaczenia nawiązuje do historycznego rozmieszczenia osad i dolin.
Osiem wzmianek geograficznych
Nazwę Monti Iblei można uzupełnić jedną z ośmiu wzmianek, które wskazują konkretną część strefy. Każda obejmuje określone gminy albo ich części, wyznaczone szczegółowym opisem granic.
| Wzmianka | Gminy (całe lub częściowo) | Tradycyjnie dominująca odmiana |
|---|---|---|
| Monte Lauro | Buccheri, Buscemi, Cassaro, Ferla | Tonda Iblea |
| Val d'Anapo | Canicattini Bagni, Floridia, Palazzolo Acreide, Syrakuzy, Solarino, Sortino, część Noto | Tonda Iblea |
| Val Tellaro | Ispica, Pachino, Avola, części Rosolini, Noto i Modiki | Moresca |
| Frigintini | części Ragusy, Modiki i Rosolini | Moresca |
| Gulfi | Chiaramonte Gulfi, Monterosso Almo, Giarratana | Tonda Iblea |
| Valle dell'Irminio | Scicli, Comiso, Vittoria, Acate, Santa Croce Camerina, części Ragusy i Modiki | Moresca |
| Calatino | Caltagirone, Grammichele, Licodia Eubea, Mineo, Vizzini, San Michele di Ganzaria, Mazzarrone, Mirabella Imbaccari | Tonda Iblea |
| Trigona-Pancali | Francofonte, Lentini, Melilli, Militello in Val di Catania, Scordia, Carlentini | Nocellara Etnea |
Góry i doliny Syrakuz
Monte Lauro to najwyżej położona podstrefa, z gajami na zboczach wokół Buccheri i Ferli, gdzie chłodne noce opóźniają dojrzewanie owoców. W pierwotnej wersji dyscyplinarza Tonda Iblea musiała stanowić tu co najmniej 90% oliwek. Val d'Anapo obejmuje dolinę rzeki Anapo od płaskowyżu po Syrakuzy, z gajami wokół Palazzolo Acreide, Sortino i Floridii.
Południe: Ragusa, Modica i Ispica
Trzy podstrefy południa, Val Tellaro, Frigintini i Valle dell'Irminio, leżą bliżej morza, na niższych i cieplejszych terenach. Tradycyjnie dominuje tu Moresca, odmiana dająca oliwy z wyraźną nutą karczocha. Frigintini to niewielki obszar między Ragusą a Modiką, nazwany od przysiółka, a Valle dell'Irminio obejmuje dolinę rzeki Irminio i wybrzeże od Scicli po Vittorię.
Gulfi, Calatino i Trigona-Pancali
Gulfi, z Chiaramonte Gulfi, Monterosso Almo i Giarratana, to wzgórza na północnym skraju prowincji Ragusa i jedna z najbardziej znanych podstref, z Tondą Ibleą jako główną odmianą. Calatino obejmuje okolice Caltagirone w prowincji Katania. Trigona-Pancali to północny skraj strefy, z Lentini, Francofonte i Scordią, gdzie główną odmianą jest Nocellara Etnea, znana przede wszystkim z oliw ze stoków wulkanu, czyli z Monte Etna DOP.
Tonda Iblea i odmiany z karczochem w tle
Tonda Iblea jest najważniejszą odmianą płaskowyżu. Miejscowi znają ją także pod nazwami Cetrala, Prunara, Abbunata i Tunna. Ma duże, okrągłe owoce, które służą również jako oliwki stołowe, umiarkowaną odporność na choroby i dobrze znosi miejscowe gleby. Jej oliwa pachnie zielonym lub dojrzałym pomidorem, często z nutą trawy, liścia i ziół.
Moresca, Verdese i Zaituna wnoszą do oliw z Monti Iblei inny akcent: wyraźny zapach karczocha. Dyscyplinarz wprost zapisuje ten podział, łącząc nutę pomidora z Tondą Ibleą, a nutę karczocha z trzema pozostałymi odmianami; trawa jest wspólna dla wszystkich. Do listy podstawowych odmian należą też Nocellara Etnea i Biancolilla, która łagodzi kupaże.
Nowe zasady po 2020 roku: szerszy obszar, wspólna lista odmian
W pierwotnym dyscyplinarzu z lat 90. każda podstrefa miała własne wymagania odmianowe: w Monte Lauro i Gulfi co najmniej 90% Tondy Iblei, w Val d'Anapo i Calatino co najmniej 60%, w Val Tellaro co najmniej 70% Moreski, we Frigintini i Valle dell'Irminio co najmniej 60% Moreski, a w Trigona-Pancali co najmniej 60% Nocellary Etnei. Gaje musiały też leżeć w pasie od 80 do 700 m n.p.m.
Od 2020 roku dyscyplinarz przeszedł gruntowne zmiany; pierwszą z nich Komisja Europejska zatwierdziła pod koniec 2020 roku, a we Włoszech weszła ona w życie na początku 2021 roku. Zamiast osobnych progów dla każdej podstrefy obowiązuje wspólna reguła: co najmniej 80% oliwek z sześciu odmian. Zniesiono dolną i górną granicę wysokości, uznając, że oliwki z nisko położonych gajów, zebrane we właściwym terminie i przetłoczone nowoczesnymi metodami, nie różnią się od tych z wyższych partii. Do strefy dołączyły też cztery gminy: Mirabella Imbaccari i Scordię w prowincji Katania oraz Carlentini i Avolę w prowincji Syrakuzy, a nadmorskie części prowincji Ragusa włączono w całości.
Dla kupującego oznacza to większą różnorodność butelek z tą samą nazwą. Tradycyjne profile podstref nadal jednak istnieją, bo w gajach Gulfi wciąż dominuje Tonda Iblea, a w gajach Val Tellaro Moresca.
Parametry dyscyplinarza
| Parametr | Wymóg Monti Iblei DOP |
|---|---|
| Skład odmianowy | Tonda Iblea, Moresca, Nocellara Etnea, Verdese, Biancolilla, Zaituna: co najmniej 80% łącznie |
| Plon oliwek | do 15 000 kg/ha; 120 kg z drzewa w uprawach mieszanych |
| Wydajność oliwy | najwyżej 18% |
| Termin zbioru | od zmiany barwy skórki z matowozielonej na błyszczącą, wpadającą w żółć |
| Transport | perforowane skrzynki, bez worków i zamkniętych pojemników |
| Czas do tłoczenia | do dwóch dni, w tłoczni na terenie strefy |
| Kwasowość | najwyżej 0,5% |
| Liczba nadtlenkowa | najwyżej 12 meq O2/kg |
| K232 / K270 / ΔK | najwyżej 2,5 / 0,22 / 0,01 |
| Polifenole | co najmniej 120 mg/kg |
| Owocowość zielona | mediana powyżej 2, najwyżej 8 |
| Owocowość dojrzała | mediana powyżej 2, najwyżej 6 |
| Trawa, pomidor, karczoch | mediana powyżej 2, najwyżej 8 |
| Gorycz / ostrość | mediana powyżej 2, najwyżej 6 / 8 |
| Wady | mediana równa zeru |
| Opakowanie | szkło, blacha lub inny odpowiedni materiał, do 5 l |
Wyróżnia się tu wysoki próg plonu, 15 t z hektara, który uwzględnia nowoczesne sady, oraz niska dopuszczalna wydajność oliwy, najwyżej 18%. Mediana goryczy i ostrości musi przekraczać 2, więc oliwa Monti Iblei nie może być płaska ani mdła.
Pomidor czy karczoch: profil smaku
Oliwy Monti Iblei są zwykle średnio lub intensywnie owocowe; oliwy lekkie zdarzają się rzadko. Kupaż z przewagą Tondy Iblei pachnie zielonym pomidorem, jego liściem i świeżo skoszoną trawą, a w ustach ma soczystą owocowość, wyraźną gorycz i pieprzny finisz. Oliwa z przewagą Moreski jest bardziej zwarta, ziołowa, z dominującą nutą karczocha i nieco mniejszą słodyczą.
Dyscyplinarz przyznaje uczciwie, że różnice między dolinami są niewielkie i wyczuwają je głównie doświadczeni degustatorzy. W praktyce więcej mówi odmiana i termin zbioru niż sama wzmianka. Jeśli chcesz poznać różnicę, porównaj obok siebie dwie butelki z tego samego sezonu, jedną z Gulfi, drugą z Val Tellaro, zgodnie z zasadami opisanymi w tekście jak degustować oliwę.
Oliwy Monti Iblei regularnie trafiają do czołówek włoskich przewodników i konkursów, o których piszemy w tekście przewodniki i konkursy oliwne. Dla wielu degustatorów to wzorzec sycylijskiej oliwy o nucie pomidora.
Jak wybrać butelkę
Wzmianka geograficzna jest dla kupującego najlepszą wskazówką, czego się spodziewać w smaku. Gulfi, Monte Lauro i Calatino zwykle oznaczają oliwę z Tondy Iblei, z mocną nutą pomidora; Val Tellaro, Frigintini i Valle dell'Irminio częściej przynoszą karczocha i zioła. Rok zbioru pozwala sprawdzić świeżość: oliwa z Monti Iblei najlepiej smakuje w ciągu roku od tłoczenia.
Monti Iblei na stole
Intensywna, pomidorowa oliwa najlepiej sprawdza się na surowo. W Ragusie i Modice podstawą wiejskiego jedzenia jest chleb, a pane cunzato, czyli kromka nasączona oliwą, z pomidorem, serem, oregano i anchois, pokazuje tę oliwę w najczystszej postaci. Równie dobrze sprawdzi się na grillowanych warzywach, w zupach z bobu i ciecierzycy oraz na pieczonej jagnięcinie.
Nuta karczocha w oliwach z Moreski przypomina o wiosennej kuchni wyspy. Do frittedda, duszonych młodych karczochów, bobu i groszku, dodaj oliwę dwa razy: łagodniejszą do duszenia, a bardziej zieloną na koniec. Słodko-kwaśna caponata zyska na oliwie z wyraźną goryczką, która zrównoważy cukier i ocet.
Jeśli planujesz podróż, połącz wizytę w tłoczni w okolicach Chiaramonte Gulfi lub Buccheri z barokowymi miastami Val di Noto. Trasę przez oliwne regiony wyspy opisujemy w tekście Sycylia szlakiem oliwy, a szersze tło regionu w przewodniku oliwa z Sycylii.
Pytania i odpowiedzi
Gdzie powstaje oliwa Monti Iblei DOP?
Oliwa Monti Iblei DOP powstaje w 39 gminach na płaskowyżu Gór Hyblejskich i u jego podnóża, w prowincjach Syrakuzy, Ragusa i Katania na południowym wschodzie Sycylii. Oliwki muszą być przetłoczone w tłoczni na terenie strefy w ciągu dwóch dni od zbioru. Tam również odbywa się butelkowanie.
Co oznaczają nazwy Gulfi czy Val Tellaro na butelce Monti Iblei?
To wzmianki geograficzne, które wskazują konkretną część strefy Monti Iblei. Jest ich osiem: Monte Lauro, Val d'Anapo, Val Tellaro, Frigintini, Gulfi, Valle dell'Irminio, Calatino i Trigona-Pancali. Każda obejmuje określone gminy lub ich części i ma tradycyjnie dominującą odmianę.
Z jakich odmian powstaje Monti Iblei DOP?
Co najmniej 80% oliwek muszą stanowić Tonda Iblea, Moresca, Nocellara Etnea, Verdese, Biancolilla i Zaituna, same lub razem. Pozostałe 20% mogą pochodzić z innych odmian. Najważniejszą odmianą strefy jest Tonda Iblea, dająca oliwy o nucie zielonego pomidora.
Jak smakuje oliwa Monti Iblei?
Oliwa Monti Iblei jest zwykle średnio lub intensywnie owocowa, z nutą zielonego pomidora, trawy i karczocha. W ustach ma wyraźną gorycz i pieprzny finisz, bo dyscyplinarz wymaga mediany obu cech powyżej 2. Oliwy z przewagą Moreski są bardziej ziołowe, z nutą karczocha.
Co zmieniło się w dyscyplinarzu Monti Iblei po 2020 roku?
Zmiany wprowadzane od 2020 roku poszerzyły strefę o cztery gminy i nadmorskie części prowincji Ragusa oraz zniosły ograniczenie wysokości gajów do 80–700 m n.p.m. Zamiast osobnych progów odmianowych dla każdej podstrefy obowiązuje wspólny wymóg co najmniej 80% sześciu odmian. Pierwszą z tych zmian Komisja Europejska zatwierdziła pod koniec 2020 roku.
Ile polifenoli ma oliwa Monti Iblei?
Dyscyplinarz wymaga co najmniej 120 mg/kg polifenoli ogółem w oliwie Monti Iblei. Oliwy z wczesnego zbioru, zwłaszcza z Tondy Iblei, często mają ich znacznie więcej. Wysoka zawartość polifenoli odpowiada za gorycz, ostrość i dłuższą trwałość oliwy.
Czy Tonda Iblea to także oliwka stołowa?
Tak, Tonda Iblea ma duże, okrągłe owoce, które na płaskowyżu Iblei jada się także jako oliwki stołowe. Główną rolą odmiany pozostaje jednak produkcja oliwy, w tym oliw Monti Iblei DOP. Miejscowi znają ją też jako Cetrala, Prunara, Abbunata lub Tunna.
Do czego najlepiej pasuje oliwa Monti Iblei?
Oliwa Monti Iblei najlepiej pasuje do dań na surowo: chleba z pomidorem, sałatek, grillowanych warzyw, zup strączkowych i pieczonego mięsa. Nuta karczocha w oliwach z Moreski dobrze łączy się z wiosennymi warzywami. Do smażenia lepiej użyć łagodniejszej oliwy.
