Valle del Belice DOP to Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) dla oliwy extra vergine z sześciu gmin w południowej części prowincji Trapani: Castelvetrano, Campobello di Mazara, Partanny, Poggioreale, Salaparuty i Santa Ninfy. Co najmniej 70% oliwek musi pochodzić z odmiany Nocellara del Belice, tej samej, z której powstają słynne zielone oliwki stołowe Castelvetrano. Nazwa jest chroniona w Unii Europejskiej od 2004 roku.
To najbardziej zwarte z sycylijskich oznaczeń: jedna dolina, jedna dominująca odmiana i jeden wyraźny styl. Oliwa z doliny Belice jest zielona, pachnie liściem pomidora, karczochem i świeżo skoszoną trawą, a w ustach łączy średnią lub intensywną owocowość z goryczką i pieprznym finiszem. Dyscyplinarz wymaga od niej oceny panelu co najmniej 7 punktów i minimum 100 mg/kg polifenoli.
- Oznaczenie
- Valle del Belice DOP
- Typ
- Denominazione di Origine Protetta, po polsku Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP)
- Region
- Sycylia
- Obszar
- sześć gmin prowincji Trapani: Castelvetrano, Campobello di Mazara, Partanna, Poggioreale, Salaparuta i Santa Ninfa
- Odmiany
- Nocellara del Belice (min. 70%), do 30% Giarraffa, Biancolilla, Cerasuola, Buscionetto, Santagatese, Ogliarola messinese i inne
- Rejestracja w UE
- 2004
W skrócie
- Obszar: sześć gmin prowincji Trapani w dolinie rzeki Belice, od wybrzeża przy Selinuncie po wzgórza Santa Ninfy.
- Odmiany: Nocellara del Belice co najmniej 70%; do 30% Giarraffa, Biancolilla, Cerasuola, Buscionetto, Santagatese, Ogliarola messinese i inne odmiany miejscowe.
- Zbiór: od października do końca grudnia, ręcznie lub mechanicznie, bez kontaktu owoców z ziemią.
- Tłoczenie: w ciągu dwóch dni, w tłoczni na terenie sześciu gmin, temperatura ciasta do 30°C.
- Parametry: kwasowość do 0,5%, nadtlenki do 12 meq/kg, polifenole co najmniej 100 mg/kg, panel co najmniej 7 pkt.
- Rejestracja: 2004 rok, wniosek złożyło stowarzyszenie miłośników Nocellary del Belice z Castelvetrano.
Spis treści
Sześć gmin między Selinuntem a wzgórzami
Strefa Valle del Belice leży w południowo-zachodnim narożniku Sycylii. Na wybrzeżu, w granicach gminy Castelvetrano, znajdują się ruiny greckiego Selinuntu, a obok nich miasteczko Marinella di Selinunte. Na zachód od Castelvetrano rozciąga się Campobello di Mazara, na północ Partanna i Santa Ninfa, a najdalej w głąb lądu leżą Salaparuta i Poggioreale. Gaje rosną w większości na terenie płaskim lub łagodnie pofałdowanym, na wysokości od około 30 do 350 m n.p.m.
Klimat jest śródziemnomorski: gorące lato, łagodna zima i 500–700 mm opadów rocznie. Bliskość morza i doliny rzecznej łagodzi temperatury, a silne, stałe wiatry przewietrzają drzewa i ograniczają choroby grzybowe. Na wybrzeżu przeważają gleby brunatne z czerwoną ziemią, w głębi lądu ciężkie, gliniaste wertisole oraz płytsze gleby kamieniste. Szacuje się, że gaje oliwne zajmują w strefie około 12 tys. ha, co przy tak małym terytorium oznacza krajobraz, w którym oliwka jest wszechobecna.
Sąsiedzi są blisko. Gminy na zachód i północ, jak Mazara del Vallo, Salemi i Gibellina, należą do strefy Valli Trapanesi DOP, a po drugiej stronie rzeki, w prowincji Agrigento, zaczyna się Val di Mazara DOP z Menfi i Santa Margherita di Belice. Poggioreale figuruje w wykazach gmin obu trapańskich DOP jednocześnie.
Selinunt i kamienie żarnowe sprzed 2500 lat
Selinunt założyli w VII wieku p.n.e. koloniści greccy z Megary Hyblajskiej i to z niego, jak przyjmują historycy regionu, uprawa oliwki rozeszła się po dolinach Belice i Modione. W pobliżu jednej ze świątyń Selinuntu, oznaczanej przez archeologów literą E, znaleziono kamienne elementy tłoczni datowane na V wiek p.n.e. To jeden z najstarszych materialnych dowodów tłoczenia oliwy na Sycylii.
Ciągłość jest tu wyjątkowa: od antycznych żaren po nowoczesne dekantery oliwki z tej samej doliny trafiają do tłoczni od ponad dwóch i pół tysiąca lat. Park archeologiczny w Selinuncie warto połączyć z wizytą w tłoczni w Castelvetrano lub Partannie; trasę po zachodniej Sycylii opisujemy w tekście Sycylia szlakiem oliwy.
Nocellara del Belice: owoc na stół i do tłoczni
Nocellara del Belice to odmiana podwójnego przeznaczenia. Ma duże, okrągławe owoce o jędrnym miąższu i stosunkowo małej pestce, dlatego od wieków służy jako oliwka stołowa. Zielone oliwki przygotowane metodą z Castelvetrano, z krótkim działaniem ługu i zalewą solną, zachowują jaskrawozielony kolor i maślany, łagodny smak; sprzedawane są na całym świecie jako „Castelvetrano olives”. Oliwki stołowe z tej odmiany mają zresztą własną, odrębną ChNP; więcej o nich w tekście o oliwkach stołowych.
Ta sama odmiana daje oliwę o bardzo rozpoznawalnym profilu: liść i łodyga pomidora, zielony migdał, karczoch, świeża trawa. Wydajność oliwy bywa umiarkowana, a najlepsze owoce często trafiają do przetwórni oliwek stołowych. Producenci muszą więc wybierać, które partie skierować do słoików, a które do tłoczni.
Pozostałe 30% mogą stanowić inne odmiany rosnące w gajach. Biancolilla, w dolinie zwana także Carbucia, łagodzi kupaż i dodaje mu migdałowej słodyczy. Cerasuola wzmacnia gorycz i ostrość. Giarraffa, Buscionetto, Santagatese i Ogliarola messinese pojawiają się w starszych sadach, gdzie rosną obok Nocellary. Dyscyplinarz wymaga, by nowe nasadzenia zachowywały te same proporcje.
Co zapisano w dyscyplinarzu
| Parametr | Wymóg Valle del Belice DOP |
|---|---|
| Skład odmianowy | Nocellara del Belice co najmniej 70%, inne odmiany łącznie do 30% |
| Plon oliwek | do 100 q/ha w sadach specjalistycznych; 60 kg z drzewa w uprawach mieszanych |
| Wydajność oliwy | najwyżej 23% |
| Termin zbioru | od października, nie później niż do końca grudnia |
| Sposób zbioru | ręcznie lub z pomocą urządzeń; maszyny tylko bez kontaktu owoców z ziemią |
| Transport | bez worków, w chłodnych i przewiewnych warunkach |
| Czas do tłoczenia | do dwóch dni |
| Miejsce tłoczenia i rozlewu | tłocznie w sześciu gminach strefy |
| Temperatura ciasta | do 30°C |
| Kwasowość | najwyżej 0,5% |
| Liczba nadtlenkowa | najwyżej 12 meq O2/kg |
| Polifenole | co najmniej 100 mg/kg |
| Ocena panelu | co najmniej 7 pkt |
| Opakowanie | do 5 l |
Dla sadów intensywnych dyscyplinarz dopuszcza plon wyższy niż 100 q/ha, jeśli uzasadniają go dane z doświadczeń polowych. Zakazane są środki chemiczne przyspieszające opadanie owoców.
Tłocznia pod lupą
Dyscyplinarz Valle del Belice należy do tych, które wchodzą głęboko w technologię. Każda tłocznia pracująca dla DOP musi mieć urządzenia do odliściania i mycia oliwek. Zakazane jest ponowne przerabianie wyciśniętej pasty, czyli tzw. ripasso, które pozwala uzyskać z tej samej masy dodatkową porcję oliwy gorszej jakości.
Temperatura ciasta oliwnego podczas mieszania nie może przekraczać 30°C, a tłocznia musi mieć przyrządy, które pozwalają to sprawdzić. Wyższa temperatura zwiększa wydajność, ale niszczy lotne związki odpowiedzialne za zapach pomidora i trawy oraz obniża zawartość polifenoli. O tym, jak działa gniotownik, mieszalnik i dekanter, piszemy w tekście frantoio od środka.
Gotową oliwę przechowuje się w pomieszczeniach o stałej temperaturze przez cały rok, chronioną przed powietrzem i światłem. Butelkowanie również musi się odbyć na terenie strefy, co pozwala kontrolować oliwę od drzewa aż po korek.
Jak degustować oliwę z doliny Belice
Oliwę nalej do małego, najlepiej ciemnego kieliszka, przykryj dłonią i ogrzej przez minutę. Kolor dyscyplinarz określa szeroko, od zielonego po żółty z zielonkawymi refleksami, i sam w sobie nie świadczy o jakości. Liczy się zapach: oliwa Valle del Belice powinna pachnieć owocem oliwki, od niedojrzałej po dojrzałą, z wyraźną nutą liścia pomidora, karczocha i trawy.
W ustach owocowość ma być średnia lub intensywna, a gorycz i ostrość od lekkiej do intensywnej. Oliwa z października zwykle szczypie w gardle tak mocno, że wywołuje kaszel; to znak wysokiej zawartości polifenoli, a nie wada. Oliwa z grudnia jest łagodniejsza, z akcentem dojrzałego pomidora i migdała. Szerzej o technice oceny oliwy piszemy w tekście jak degustować oliwę.
Panel degustacyjny ocenia oliwę w skali punktowej, a próg 7 punktów jest wysoki. Oliwa z najmniejszą wadą, na przykład stęchlizną z oliwek przetrzymanych w workach, nie ma szans na certyfikat.
Dolina po trzęsieniu ziemi
W nocy z 14 na 15 stycznia 1968 roku dolinę Belice nawiedziło trzęsienie ziemi, które zniszczyło kilka miasteczek, m.in. Gibellinę, Poggioreale i Salaparutę, a poważnie uszkodziło Santa Ninfę i Partannę. Poggioreale i Salaparuta zostały odbudowane w nowych miejscach, a ruiny starych osad pozostały na zboczach jako opustoszałe miasta.
Gaje oliwne przetrwały katastrofę znacznie lepiej niż domy. W latach odbudowy rolnictwo, z oliwkami i winoroślą na czele, pozostało podstawą gospodarki doliny, a wiele rodzin prowadzi gaje od pokoleń. Rejestracja DOP w 2004 roku była dla doliny również sposobem na budowanie marki dla oliwy, która dotąd znana była głównie dzięki oliwkom stołowym.
Etykieta i zakupy
Kupując oliwę z doliny Belice, pamiętaj, że jej największą zaletą jest świeżość. Nuta pomidora i trawy słabnie z miesiącami, więc butelkę najlepiej zużyć w ciągu roku od zbioru. Napis „Nocellara del Belice” bez oznaczenia DOP oznacza jedynie odmianę, a nie pochodzenie z tej strefy: odmiana jest uprawiana w całej zachodniej Sycylii, a także poza Włochami.
Na talerzu
Zielona, pomidorowa oliwa z doliny Belice najlepiej pokazuje się na surowo. Klasyczne połączenie to sałatka z pomarańczy i kopru włoskiego, w której oliwa łączy słodycz owoców z anyżową świeżością bulwy, a gorzkawy finisz równoważy cukier. Sprawdzi się też na świeżym chlebie, z pomidorami, ricottą, grillowanymi warzywami i w surowych sosach do ryb.
Intensywna oliwa z wczesnego zbioru dobrze znosi dania o wyrazistym smaku. Do pasta alla carrettiera, makaronu z czosnkiem, chili, natką i prażoną bułką, użyj jej zamiast zwykłej oliwy, a efekt będzie zupełnie inny. Łagodniejsze butelki z grudnia przydadzą się do duszenia warzyw i pieczenia ryb.
Na stole w Castelvetrano oliwa i oliwki występują zwykle razem: miseczka zielonych Nocellara, chleb z sezamem i talerzyk oliwy z tej samej doliny. Takie zestawienie najlepiej pokazuje, jak różnie może się wyrazić jedna odmiana.
Pytania i odpowiedzi
Czym jest oliwa Valle del Belice DOP?
Valle del Belice DOP to oliwa extra vergine z chronioną nazwą pochodzenia, wytwarzana w sześciu gminach prowincji Trapani na Sycylii. Co najmniej 70% oliwek musi pochodzić z odmiany Nocellara del Belice. Nazwa jest chroniona w Unii Europejskiej od 2004 roku.
Czy oliwki Castelvetrano i oliwa Valle del Belice pochodzą z tej samej odmiany?
Tak, oliwki stołowe Castelvetrano i oliwa Valle del Belice DOP powstają z odmiany Nocellara del Belice. Oliwki stołowe mają osobną chronioną nazwę pochodzenia i są przygotowywane w specjalny sposób, który zachowuje ich zielony kolor. Do oliwy trafiają owoce tłoczone w ciągu dwóch dni od zbioru.
Jakie gminy obejmuje Valle del Belice DOP?
Strefa obejmuje sześć gmin prowincji Trapani: Castelvetrano, Campobello di Mazara, Partannę, Poggioreale, Salaparutę i Santa Ninfę. Tam muszą rosnąć oliwki i tam muszą działać tłocznie, które je przerabiają. Butelkowanie również odbywa się na terenie strefy.
Jak smakuje oliwa z Nocellary del Belice?
Oliwa z Nocellary del Belice pachnie liściem pomidora, karczochem, trawą i zielonym migdałem. W smaku ma średnią lub intensywną owocowość, wyczuwalną gorycz i pieprzny finisz. Wersje z grudnia są łagodniejsze i bardziej owocowe.
Ile kosztuje oliwa Valle del Belice DOP?
Ceny zależą od producenta i rocznika, ale oliwa DOP z doliny Belice jest droższa od zwykłej sycylijskiej extra vergine. U producentów na Sycylii butelka 0,5 l kosztuje zwykle kilkanaście euro. W Polsce należy liczyć się z wyższą ceną ze względu na transport i marżę importera.
Dlaczego oliwa z doliny Belice drapie w gardle?
Drapanie w gardle to ostrość, którą wywołują polifenole, przede wszystkim oleokantal. Dyscyplinarz Valle del Belice wymaga co najmniej 100 mg/kg polifenoli, a oliwy z wczesnego zbioru mają ich zwykle znacznie więcej. To cecha świeżej, dobrej oliwy, a nie wada.
Do czego używać oliwy Valle del Belice?
Oliwę Valle del Belice najlepiej używać na surowo: do sałatek, pieczywa, ryb, warzyw z grilla i strączków. Dobrze pasuje do sałatki z pomarańczy z koprem włoskim i do prostych makaronów z czosnkiem. Łagodniejsze wersje sprawdzą się też w duszonych warzywach.
Od kiedy Valle del Belice jest oznaczeniem DOP?
Valle del Belice jest zarejestrowana jako Chroniona Nazwa Pochodzenia od 2004 roku. Rozporządzenie Komisji Europejskiej wpisujące nazwę do rejestru wydano w sierpniu 2004 roku. Wniosek przygotowało stowarzyszenie producentów i miłośników Nocellary del Belice z Castelvetrano.
