Polpo in acqua sua, czyli ośmiornica we własnej wodzie, to ośmiornica duszona w szczelnie zamkniętym garnku na oliwie z czosnkiem, pomidorami i natką, bez dodatku choćby łyżki wody. Cały płyn, w którym się gotuje, oddaje ona sama, a pod koniec duszenia zamienia się on z oliwą i pomidorami w gęsty, lśniący sos o głębokim smaku morza.
Danie znają całe południowe Włochy. W Apulii, zwłaszcza w Salento, gotuje się je w glinianej pignacie, często z ziemniakami; w Neapolu jego krewną są polpi alla luciana. Przepis jest jednym z najprostszych w kuchni włoskiej, ale wymaga cierpliwości i zaufania: garnka nie otwiera się co chwilę, a o miękkości decyduje czas i niski ogień, a nie żadne sztuczki.
W skrócie
- Region: Apulia, zwłaszcza Salento i wybrzeże Bari; podobne dania w Kampanii.
- Główne składniki: ośmiornica, pomidorki lub pomidory bez skórki, czosnek, natka pietruszki, peperoncino, oliwa extra vergine.
- Rola oliwy: duszenie; oliwa jest jedynym tłuszczem, łączy się z sokiem ośmiornicy i pomidorów w sos, a na koniec dodaje się ją na surowo.
- Najlepsza oliwa: średnio owocowa, migdałowa, np. z Ogliaroli Salentiny lub Celliny di Nardò.
- Czas przygotowania: 20 minut pracy, 60–75 minut duszenia i 15–20 minut odpoczynku.
- Poziom trudności: łatwy.
Spis treści
Skąd się wzięło
Ośmiornica była przez wieki jedzeniem rybaków z płytkich, skalistych wybrzeży Apulii. Łowiono ją przy brzegu, w pułapkach z glinianych dzbanów, w których chętnie się chowa, albo na harpun. Nie wymagała drogich dodatków: wystarczyły oliwa z rodzinnego gaju, czosnek, garść pomidorów i gliniany garnek wstawiony przy palenisku.
W Bari ośmiornicę je się także na surowo. Rybacy na nabrzeżu starego portu do dziś uderzają nią o kamienie i obracają w koszu z morską wodą, aż macki skręcą się w charakterystyczne loki; tak przygotowany polpo arricciato, czyli „kędzierzawy”, podaje się z cytryną. Kiedy ośmiornica trafiała do domu, gotowano ją w pignacie, glinianym garnku o wąskim wylocie, który trzymał parę i równo rozprowadzał ciepło. W Salento danie nosi nazwę purpu alla pignata.
Nazwa „we własnej wodzie” ma też drugie dno. W Neapolu powtarza się przysłowie, że ośmiornica gotuje się we własnej wodzie, w znaczeniu: upartego człowieka trzeba zostawić w spokoju, aż sam zmięknie. Kucharze traktują je dosłownie, bo ośmiornica w ponad trzech czwartych składa się z wody i w zamkniętym garnku oddaje jej tyle, że dodatkowy płyn tylko rozcieńczyłby smak.
Neapolitańska wersja, polpi alla luciana, wzięła nazwę od rybackiej dzielnicy Santa Lucia i w wielu domach dostaje dodatek oliwek i kaparów. Apulijska jest prostsza: pomidor, czosnek, natka, odrobina chili i dużo oliwy.
Jak wybrać ośmiornicę
Najlepsza do duszenia jest ośmiornica zwyczajna o wadze 1–1,5 kg, z dwoma rzędami przyssawek na każdej macce. Ośmiornice z jednym rzędem przyssawek to inne, tańsze gatunki, które we Włoszech uchodzą za mniej smaczne. W Polsce najłatwiej kupić ośmiornicę mrożoną, często już oczyszczoną, i to wcale nie jest wada: zamrażanie rozluźnia włókna mięśni i ułatwia uzyskanie miękkości.
| Waga ośmiornicy | Czas duszenia | Porcje |
|---|---|---|
| 500–700 g | 35–45 minut | 2 |
| 1–1,2 kg | 50–60 minut | 3–4 |
| 1,2–1,5 kg | 60–75 minut | 4 |
| ponad 2 kg | 80–100 minut | 6 |
Pamiętaj, że ośmiornica traci w garnku od jednej trzeciej do blisko połowy wagi, prawie wyłącznie w postaci wody. Z 1,5 kg surowej ośmiornicy zostaje ok. 800–900 g gotowego mięsa.
Składniki
Na 4 porcje:
- 1 ośmiornica o wadze 1,2–1,5 kg, najlepiej wcześniej mrożona
- 80 ml oliwy extra vergine do duszenia
- 3 ząbki czosnku
- 400 g pomidorków koktajlowych lub pomidorów bez skórki z puszki
- 1 suszona papryczka peperoncino
- 20 g natki pietruszki
- 20 ml oliwy extra vergine na surowo
- 4 kromki chleba na zakwasie
- sól do smaku (na końcu)
Przygotowanie
- Rozmrażanie i czyszczenie. Rozmrażaj ośmiornicę w lodówce przez 24 godziny. Opłucz ją pod zimną wodą, wytnij dziób u nasady macek i oczy, wywróć głowę i usuń resztki wnętrzności. Dokładnie przepłucz przyssawki, w których często zostaje piasek.
- Garnek i oliwa. Wybierz garnek niewiele większy od ośmiornicy, gliniany lub żeliwny, o średnicy ok. 24 cm, z ciężką pokrywką. Wlej 80 ml oliwy, dodaj rozgnieciony czosnek i pokruszoną papryczkę i podgrzewaj na małym ogniu 2 minuty, aż czosnek zacznie pachnieć.
- Ośmiornica do garnka. Włóż ośmiornicę w całości, głową do góry, i obróć ją w oliwie przez minutę; macki od razu się skręcą. Nie sól. Przykryj szczelnie; jeśli pokrywka nie przylega, połóż pod nią arkusz papieru do pieczenia.
- Pierwsza faza. Duś na małym ogniu 20 minut, nie podnosząc pokrywki. Po tym czasie w garnku będzie sporo różowofioletowego płynu, który ośmiornica oddała sama, a jej skóra zrobi się ciemnoróżowa.
- Pomidory. Dodaj pomidorki przekrojone na pół albo pomidory z puszki rozgniecione ręką oraz łodyżki natki. Znów przykryj szczelnie i ustaw najmniejszy ogień: płyn ma tylko lekko pyrkać, nie wrzeć burzliwie.
- Długie duszenie. Duś jeszcze 40–55 minut, zależnie od wagi ośmiornicy, zaglądając do garnka nie częściej niż co 20 minut. Sos będzie stopniowo gęstniał i nabierał koloru cegły.
- Test miękkości. Wbij widelec lub cienki szpikulec w najgrubszą część macki, przy samej głowie. Ośmiornica jest gotowa, gdy szpikulec wchodzi jak w ugotowanego ziemniaka i łatwo z niego zsuwa. Jeśli czujesz opór, duś kolejne 10 minut i sprawdź ponownie.
- Odpoczynek. Wyłącz ogień i zostaw ośmiornicę pod przykryciem w jej sosie na 15–20 minut. W tym czasie mięso wchłania część płynu i robi się jeszcze bardziej miękkie i soczyste.
- Sos i krojenie. Wyjmij ośmiornicę na deskę i pokrój macki na kawałki 3–4 cm, a głowę w paski. Jeśli sos jest za rzadki, odparuj go bez pokrywki 5–10 minut, aż będzie oblepiał łyżkę. Dopiero teraz spróbuj go i dosól.
- Podanie. Włóż kawałki ośmiornicy z powrotem do sosu, posyp posiekanymi listkami natki i skrop 20 ml surowej oliwy. Podawaj z opieczonym chlebem albo wymieszaj sos z makaronem.
Jaka oliwa
W tym daniu oliwa jest jedynym tłuszczem i jedynym płynem dodanym z zewnątrz. Na początku krótko smaży czosnek i papryczkę, ale gdy tylko ośmiornica odda wodę, temperatura w garnku spada poniżej 100 °C i przez ponad godzinę oliwa nie smaży już niczego, tylko dusi. To sprzyja aromatowi: w zamkniętym garnku niewiele z niego ucieka. Pod koniec oliwa łączy się z żelatynowym sokiem ośmiornicy i pomidorami w lśniącą emulsję, a porcja dodana na surowo przywraca jej zieloną świeżość.
Najlepsza jest oliwa średnio owocowa, z nutą migdała i liści pomidora, bez agresywnej goryczy. Z Salento, gdzie danie jest u siebie, pochodzą oliwy z Ogliaroli Salentiny, łagodne i migdałowe, oraz z Celliny di Nardò, bardziej owocowe, o przyjemnej goryczce. Obie odmiany są podstawą oznaczenia Terra d’Otranto DOP. Ich gaje ucierpiały jednak od epidemii opisanej w tekście Xylella w Apulii, więc takie oliwy bywają trudne do zdobycia.
Dobrą alternatywą są oliwy z sąsiedniej prowincji Taranto, z oznaczeniem Terre Tarentine DOP, albo każda średnio owocowa apulijska extra vergine z Ogliaroli Barese. Intensywną Coratinę zostaw ewentualnie do skropienia talerza, w małej ilości, bo w sosie jej gorycz przykryje słodycz ośmiornicy.
Na co uważać
Dolewanie wody. Woda dolana „na wszelki wypadek” rozcieńcza sok ośmiornicy i zamienia sos w zupę. Jeśli garnek jest dobrze przykryty, a ogień mały, płyn z ośmiornicy w zupełności wystarczy. Gdy pod koniec sosu jest za mało, lepiej dodać łyżkę przecieru niż wody.
Solenie na początku. Sok ośmiornicy jest naturalnie słony, a w czasie duszenia redukuje się i jego słoność rośnie. Sól dodana na starcie łatwo kończy się przesolonym sosem. Sól dopiero po zakończeniu duszenia, po spróbowaniu.
Za wysoki ogień. Gwałtowne wrzenie ściąga białka mięśni i daje ośmiornicę twardą jak guma, choćby dusiła się dwie godziny. Płyn ma tylko lekko pyrkać. Na płycie indukcyjnej ustaw najniższy lub drugi stopień mocy.
Korek od wina w garnku. We Włoszech wciąż powtarza się, że korek wrzucony do garnka zmiękcza ośmiornicę. To mit, którego nie potwierdzają żadne próby: o miękkości decydują wcześniejsze mrożenie, niski ogień i czas. Korek nie szkodzi, ale też w niczym nie pomaga.
Krojenie od razu. Ośmiornica pokrojona tuż po zdjęciu z ognia traci soki i szybciej twardnieje. Odpoczynek w sosie przez kwadrans to część przepisu, a nie strata czasu.
Warianty
W Salento purpu alla pignata gotuje się z ziemniakami: 500 g ziemniaków pokrojonych w duże kawałki dodaje się razem z pomidorami, a często także cebulę i liść laurowy. Istnieje też wersja w bieli, bez pomidorów, z samą oliwą, czosnkiem i natką, w której jeszcze wyraźniej czuć smak oliwy.
Neapolitańskie polpi alla luciana często wzbogaca się oliwkami z Gaety i kaparami. Małe ośmiornice, moscardini, dusi się tak samo, ale tylko 25–35 minut. Sos z ośmiornicy w całych południowych Włoszech łączy się z makaronem: linguine lub spaghetti gotuje się al dente i kończy w sosie, a kawałki ośmiornicy podaje się jako drugie danie.
Do stołu
Polpo in acqua sua podaje się na ciepło jako drugie danie, z opieczonym chlebem do wycierania sosu, albo w dwóch odsłonach: sos z makaronem na pierwsze, ośmiornica na drugie. Dobrze pasuje jako drugie danie po purée z bobu z cykorią albo po przystawce z impepaty, czyli małży z pieprzem. Latem w Salento resztki sosu kładzie się też na namoczone friselle.
Do picia wybierz rosato z Negroamaro z Salento albo lekkie, schłodzone czerwone wino, np. z odmiany Susumaniello z okolic Brindisi. Ośmiornica w sosie wytrzyma w lodówce 2 dni, a jej smak następnego dnia jest nawet pełniejszy; odgrzewaj ją powoli, pod przykryciem, na małym ogniu. Można ją też zamrozić w sosie do 2 miesięcy. Danie dobrze znosi przygotowanie z wyprzedzeniem, więc to dobry wybór na przyjęcie. Jeśli gotujesz w glinianym garnku, przeczytaj nasz tekst o glinianych naczyniach i oliwie.
Pytania i odpowiedzi
Ile dusić ośmiornicę?
Ośmiornicę o wadze 1,2–1,5 kg dusi się 60–75 minut na bardzo małym ogniu, pod szczelnym przykryciem. Mniejsze, 500–700 g, potrzebują 35–45 minut. O gotowości decyduje test szpikulcem, który powinien wchodzić w najgrubszą część macki bez oporu.
Czy ośmiornicę trzeba zamrozić przed gotowaniem?
Nie jest to konieczne, ale pomaga: zamrażanie rozluźnia włókna mięśni i ośmiornica łatwiej mięknie. Dlatego ośmiornica kupiona mrożona to dobry wybór. Świeżą można zamrozić w domu na 24–48 godzin przed gotowaniem.
Czy korek od wina zmiękcza ośmiornicę?
Nie, to popularny mit bez potwierdzenia w praktyce ani w badaniach. O miękkości ośmiornicy decydują wcześniejsze mrożenie, niski ogień i odpowiednio długi czas duszenia. Korek w garnku nie szkodzi, ale nie zmienia wyniku.
Dlaczego do ośmiornicy nie dolewa się wody?
Ośmiornica w ponad trzech czwartych składa się z wody i w zamkniętym garnku oddaje jej tyle, że dodatkowy płyn tylko rozcieńczyłby smak. Jej własny sok, zredukowany z oliwą i pomidorami, tworzy gęsty sos. Warunkiem jest szczelna pokrywka i mały ogień.
Jak sprawdzić, czy ośmiornica jest miękka?
Wbij widelec lub szpikulec w najgrubszą część macki, przy głowie. Jeśli wchodzi jak w ugotowanego ziemniaka i łatwo się wysuwa, ośmiornica jest gotowa. Jeśli czujesz opór, duś ją jeszcze 10 minut.
Jaka oliwa do duszonej ośmiornicy?
Najlepsza jest średnio owocowa oliwa z Apulii, z nutą migdała i pomidora, np. z Ogliaroli Salentiny lub Celliny di Nardò z Terra d’Otranto DOP. Nie przytłacza słodyczy ośmiornicy i dobrze łączy się z jej sokiem w sos. Część oliwy dodaje się na koniec na surowo.
Co zrobić z sosem z ośmiornicy?
Sos z ośmiornicy to gotowy sos do makaronu: wystarczy ugotować linguine lub spaghetti al dente i dokończyć je w sosie przez 1–2 minuty. Można też wycierać go chlebem albo polać nim namoczone friselle. W lodówce wytrzymuje 2 dni.
