Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Polpo in acqua sua: ośmiornica duszona we własnym soku z pomidorami

Polpo in acqua sua: ośmiornica duszona bez wody, we własnym soku z pomidorami, czosnkiem i natką, w glinianym garnku. Czasy, znaki gotowości i oliwa

Polpo in acqua sua: ilustracja

Polpo in acqua sua, czyli ośmiornica we własnej wodzie, to ośmiornica duszona w szczelnie zamkniętym garnku na oliwie z czosnkiem, pomidorami i natką, bez dodatku choćby łyżki wody. Cały płyn, w którym się gotuje, oddaje ona sama, a pod koniec duszenia zamienia się on z oliwą i pomidorami w gęsty, lśniący sos o głębokim smaku morza.

Danie znają całe południowe Włochy. W Apulii, zwłaszcza w Salento, gotuje się je w glinianej pignacie, często z ziemniakami; w Neapolu jego krewną są polpi alla luciana. Przepis jest jednym z najprostszych w kuchni włoskiej, ale wymaga cierpliwości i zaufania: garnka nie otwiera się co chwilę, a o miękkości decyduje czas i niski ogień, a nie żadne sztuczki.

Przygotowanie20 min
Razem1 godz. 50 min
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwaśrednio owocowa z Salento, np. Ogliarola Salentina lub Cellina di Nardò

W skrócie

  • Region: Apulia, zwłaszcza Salento i wybrzeże Bari; podobne dania w Kampanii.
  • Główne składniki: ośmiornica, pomidorki lub pomidory bez skórki, czosnek, natka pietruszki, peperoncino, oliwa extra vergine.
  • Rola oliwy: duszenie; oliwa jest jedynym tłuszczem, łączy się z sokiem ośmiornicy i pomidorów w sos, a na koniec dodaje się ją na surowo.
  • Najlepsza oliwa: średnio owocowa, migdałowa, np. z Ogliaroli Salentiny lub Celliny di Nardò.
  • Czas przygotowania: 20 minut pracy, 60–75 minut duszenia i 15–20 minut odpoczynku.
  • Poziom trudności: łatwy.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Jak wybrać ośmiornicę
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Ośmiornica była przez wieki jedzeniem rybaków z płytkich, skalistych wybrzeży Apulii. Łowiono ją przy brzegu, w pułapkach z glinianych dzbanów, w których chętnie się chowa, albo na harpun. Nie wymagała drogich dodatków: wystarczyły oliwa z rodzinnego gaju, czosnek, garść pomidorów i gliniany garnek wstawiony przy palenisku.

W Bari ośmiornicę je się także na surowo. Rybacy na nabrzeżu starego portu do dziś uderzają nią o kamienie i obracają w koszu z morską wodą, aż macki skręcą się w charakterystyczne loki; tak przygotowany polpo arricciato, czyli „kędzierzawy”, podaje się z cytryną. Kiedy ośmiornica trafiała do domu, gotowano ją w pignacie, glinianym garnku o wąskim wylocie, który trzymał parę i równo rozprowadzał ciepło. W Salento danie nosi nazwę purpu alla pignata.

Nazwa „we własnej wodzie” ma też drugie dno. W Neapolu powtarza się przysłowie, że ośmiornica gotuje się we własnej wodzie, w znaczeniu: upartego człowieka trzeba zostawić w spokoju, aż sam zmięknie. Kucharze traktują je dosłownie, bo ośmiornica w ponad trzech czwartych składa się z wody i w zamkniętym garnku oddaje jej tyle, że dodatkowy płyn tylko rozcieńczyłby smak.

Neapolitańska wersja, polpi alla luciana, wzięła nazwę od rybackiej dzielnicy Santa Lucia i w wielu domach dostaje dodatek oliwek i kaparów. Apulijska jest prostsza: pomidor, czosnek, natka, odrobina chili i dużo oliwy.

Jak wybrać ośmiornicę

Najlepsza do duszenia jest ośmiornica zwyczajna o wadze 1–1,5 kg, z dwoma rzędami przyssawek na każdej macce. Ośmiornice z jednym rzędem przyssawek to inne, tańsze gatunki, które we Włoszech uchodzą za mniej smaczne. W Polsce najłatwiej kupić ośmiornicę mrożoną, często już oczyszczoną, i to wcale nie jest wada: zamrażanie rozluźnia włókna mięśni i ułatwia uzyskanie miękkości.

Waga ośmiornicy Czas duszenia Porcje
500–700 g 35–45 minut 2
1–1,2 kg 50–60 minut 3–4
1,2–1,5 kg 60–75 minut 4
ponad 2 kg 80–100 minut 6

Pamiętaj, że ośmiornica traci w garnku od jednej trzeciej do blisko połowy wagi, prawie wyłącznie w postaci wody. Z 1,5 kg surowej ośmiornicy zostaje ok. 800–900 g gotowego mięsa.

Składniki

Na 4 porcje:

  • 1 ośmiornica o wadze 1,2–1,5 kg, najlepiej wcześniej mrożona
  • 80 ml oliwy extra vergine do duszenia
  • 3 ząbki czosnku
  • 400 g pomidorków koktajlowych lub pomidorów bez skórki z puszki
  • 1 suszona papryczka peperoncino
  • 20 g natki pietruszki
  • 20 ml oliwy extra vergine na surowo
  • 4 kromki chleba na zakwasie
  • sól do smaku (na końcu)

Przygotowanie

  1. Rozmrażanie i czyszczenie. Rozmrażaj ośmiornicę w lodówce przez 24 godziny. Opłucz ją pod zimną wodą, wytnij dziób u nasady macek i oczy, wywróć głowę i usuń resztki wnętrzności. Dokładnie przepłucz przyssawki, w których często zostaje piasek.
  2. Garnek i oliwa. Wybierz garnek niewiele większy od ośmiornicy, gliniany lub żeliwny, o średnicy ok. 24 cm, z ciężką pokrywką. Wlej 80 ml oliwy, dodaj rozgnieciony czosnek i pokruszoną papryczkę i podgrzewaj na małym ogniu 2 minuty, aż czosnek zacznie pachnieć.
  3. Ośmiornica do garnka. Włóż ośmiornicę w całości, głową do góry, i obróć ją w oliwie przez minutę; macki od razu się skręcą. Nie sól. Przykryj szczelnie; jeśli pokrywka nie przylega, połóż pod nią arkusz papieru do pieczenia.
  4. Pierwsza faza. Duś na małym ogniu 20 minut, nie podnosząc pokrywki. Po tym czasie w garnku będzie sporo różowofioletowego płynu, który ośmiornica oddała sama, a jej skóra zrobi się ciemnoróżowa.
  5. Pomidory. Dodaj pomidorki przekrojone na pół albo pomidory z puszki rozgniecione ręką oraz łodyżki natki. Znów przykryj szczelnie i ustaw najmniejszy ogień: płyn ma tylko lekko pyrkać, nie wrzeć burzliwie.
  6. Długie duszenie. Duś jeszcze 40–55 minut, zależnie od wagi ośmiornicy, zaglądając do garnka nie częściej niż co 20 minut. Sos będzie stopniowo gęstniał i nabierał koloru cegły.
  7. Test miękkości. Wbij widelec lub cienki szpikulec w najgrubszą część macki, przy samej głowie. Ośmiornica jest gotowa, gdy szpikulec wchodzi jak w ugotowanego ziemniaka i łatwo z niego zsuwa. Jeśli czujesz opór, duś kolejne 10 minut i sprawdź ponownie.
  8. Odpoczynek. Wyłącz ogień i zostaw ośmiornicę pod przykryciem w jej sosie na 15–20 minut. W tym czasie mięso wchłania część płynu i robi się jeszcze bardziej miękkie i soczyste.
  9. Sos i krojenie. Wyjmij ośmiornicę na deskę i pokrój macki na kawałki 3–4 cm, a głowę w paski. Jeśli sos jest za rzadki, odparuj go bez pokrywki 5–10 minut, aż będzie oblepiał łyżkę. Dopiero teraz spróbuj go i dosól.
  10. Podanie. Włóż kawałki ośmiornicy z powrotem do sosu, posyp posiekanymi listkami natki i skrop 20 ml surowej oliwy. Podawaj z opieczonym chlebem albo wymieszaj sos z makaronem.
Ośmiornica oddaje w garnku tyle wody, że nie trzeba dolewać ani łyżki; trzeba tylko szczelnie przykryć.

Jaka oliwa

W tym daniu oliwa jest jedynym tłuszczem i jedynym płynem dodanym z zewnątrz. Na początku krótko smaży czosnek i papryczkę, ale gdy tylko ośmiornica odda wodę, temperatura w garnku spada poniżej 100 °C i przez ponad godzinę oliwa nie smaży już niczego, tylko dusi. To sprzyja aromatowi: w zamkniętym garnku niewiele z niego ucieka. Pod koniec oliwa łączy się z żelatynowym sokiem ośmiornicy i pomidorami w lśniącą emulsję, a porcja dodana na surowo przywraca jej zieloną świeżość.

Najlepsza jest oliwa średnio owocowa, z nutą migdała i liści pomidora, bez agresywnej goryczy. Z Salento, gdzie danie jest u siebie, pochodzą oliwy z Ogliaroli Salentiny, łagodne i migdałowe, oraz z Celliny di Nardò, bardziej owocowe, o przyjemnej goryczce. Obie odmiany są podstawą oznaczenia Terra d’Otranto DOP. Ich gaje ucierpiały jednak od epidemii opisanej w tekście Xylella w Apulii, więc takie oliwy bywają trudne do zdobycia.

Dobrą alternatywą są oliwy z sąsiedniej prowincji Taranto, z oznaczeniem Terre Tarentine DOP, albo każda średnio owocowa apulijska extra vergine z Ogliaroli Barese. Intensywną Coratinę zostaw ewentualnie do skropienia talerza, w małej ilości, bo w sosie jej gorycz przykryje słodycz ośmiornicy.

Na co uważać

Dolewanie wody. Woda dolana „na wszelki wypadek” rozcieńcza sok ośmiornicy i zamienia sos w zupę. Jeśli garnek jest dobrze przykryty, a ogień mały, płyn z ośmiornicy w zupełności wystarczy. Gdy pod koniec sosu jest za mało, lepiej dodać łyżkę przecieru niż wody.

Solenie na początku. Sok ośmiornicy jest naturalnie słony, a w czasie duszenia redukuje się i jego słoność rośnie. Sól dodana na starcie łatwo kończy się przesolonym sosem. Sól dopiero po zakończeniu duszenia, po spróbowaniu.

Za wysoki ogień. Gwałtowne wrzenie ściąga białka mięśni i daje ośmiornicę twardą jak guma, choćby dusiła się dwie godziny. Płyn ma tylko lekko pyrkać. Na płycie indukcyjnej ustaw najniższy lub drugi stopień mocy.

Korek od wina w garnku. We Włoszech wciąż powtarza się, że korek wrzucony do garnka zmiękcza ośmiornicę. To mit, którego nie potwierdzają żadne próby: o miękkości decydują wcześniejsze mrożenie, niski ogień i czas. Korek nie szkodzi, ale też w niczym nie pomaga.

Krojenie od razu. Ośmiornica pokrojona tuż po zdjęciu z ognia traci soki i szybciej twardnieje. Odpoczynek w sosie przez kwadrans to część przepisu, a nie strata czasu.

Warianty

W Salento purpu alla pignata gotuje się z ziemniakami: 500 g ziemniaków pokrojonych w duże kawałki dodaje się razem z pomidorami, a często także cebulę i liść laurowy. Istnieje też wersja w bieli, bez pomidorów, z samą oliwą, czosnkiem i natką, w której jeszcze wyraźniej czuć smak oliwy.

Neapolitańskie polpi alla luciana często wzbogaca się oliwkami z Gaety i kaparami. Małe ośmiornice, moscardini, dusi się tak samo, ale tylko 25–35 minut. Sos z ośmiornicy w całych południowych Włoszech łączy się z makaronem: linguine lub spaghetti gotuje się al dente i kończy w sosie, a kawałki ośmiornicy podaje się jako drugie danie.

Do stołu

Polpo in acqua sua podaje się na ciepło jako drugie danie, z opieczonym chlebem do wycierania sosu, albo w dwóch odsłonach: sos z makaronem na pierwsze, ośmiornica na drugie. Dobrze pasuje jako drugie danie po purée z bobu z cykorią albo po przystawce z impepaty, czyli małży z pieprzem. Latem w Salento resztki sosu kładzie się też na namoczone friselle.

Do picia wybierz rosato z Negroamaro z Salento albo lekkie, schłodzone czerwone wino, np. z odmiany Susumaniello z okolic Brindisi. Ośmiornica w sosie wytrzyma w lodówce 2 dni, a jej smak następnego dnia jest nawet pełniejszy; odgrzewaj ją powoli, pod przykryciem, na małym ogniu. Można ją też zamrozić w sosie do 2 miesięcy. Danie dobrze znosi przygotowanie z wyprzedzeniem, więc to dobry wybór na przyjęcie. Jeśli gotujesz w glinianym garnku, przeczytaj nasz tekst o glinianych naczyniach i oliwie.

Pytania i odpowiedzi

Ile dusić ośmiornicę?

Ośmiornicę o wadze 1,2–1,5 kg dusi się 60–75 minut na bardzo małym ogniu, pod szczelnym przykryciem. Mniejsze, 500–700 g, potrzebują 35–45 minut. O gotowości decyduje test szpikulcem, który powinien wchodzić w najgrubszą część macki bez oporu.

Czy ośmiornicę trzeba zamrozić przed gotowaniem?

Nie jest to konieczne, ale pomaga: zamrażanie rozluźnia włókna mięśni i ośmiornica łatwiej mięknie. Dlatego ośmiornica kupiona mrożona to dobry wybór. Świeżą można zamrozić w domu na 24–48 godzin przed gotowaniem.

Czy korek od wina zmiękcza ośmiornicę?

Nie, to popularny mit bez potwierdzenia w praktyce ani w badaniach. O miękkości ośmiornicy decydują wcześniejsze mrożenie, niski ogień i odpowiednio długi czas duszenia. Korek w garnku nie szkodzi, ale nie zmienia wyniku.

Dlaczego do ośmiornicy nie dolewa się wody?

Ośmiornica w ponad trzech czwartych składa się z wody i w zamkniętym garnku oddaje jej tyle, że dodatkowy płyn tylko rozcieńczyłby smak. Jej własny sok, zredukowany z oliwą i pomidorami, tworzy gęsty sos. Warunkiem jest szczelna pokrywka i mały ogień.

Jak sprawdzić, czy ośmiornica jest miękka?

Wbij widelec lub szpikulec w najgrubszą część macki, przy głowie. Jeśli wchodzi jak w ugotowanego ziemniaka i łatwo się wysuwa, ośmiornica jest gotowa. Jeśli czujesz opór, duś ją jeszcze 10 minut.

Jaka oliwa do duszonej ośmiornicy?

Najlepsza jest średnio owocowa oliwa z Apulii, z nutą migdała i pomidora, np. z Ogliaroli Salentiny lub Celliny di Nardò z Terra d’Otranto DOP. Nie przytłacza słodyczy ośmiornicy i dobrze łączy się z jej sokiem w sos. Część oliwy dodaje się na koniec na surowo.

Co zrobić z sosem z ośmiornicy?

Sos z ośmiornicy to gotowy sos do makaronu: wystarczy ugotować linguine lub spaghetti al dente i dokończyć je w sosie przez 1–2 minuty. Można też wycierać go chlebem albo polać nim namoczone friselle. W lodówce wytrzymuje 2 dni.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu