Magazyn o oliwie z Italii
Kuchnia

Pane cunzato: sycylijski chleb z oliwą, pomidorem i primo sale

Pane cunzato krok po kroku: ciepły chleb z semoliny nasączony intensywną oliwą, z pomidorem, primo sale, anchois i oregano. Historia i wybór oliwy

Pane cunzato: ilustracja

Pane cunzato, czyli „chleb przyprawiony” (od sycylijskiego czasownika cunzari, przyprawiać), to bochenek albo bułka z semoliny z pszenicy twardej, przekrojona na ciepło i obficie nasączona oliwą, posypana solą i oregano, a potem obłożona pomidorem, serem primo sale i anchois. Najbardziej kojarzy się z zachodnią Sycylią, zwłaszcza z wybrzeżem prowincji Trapani, ale pod tą samą nazwą spotkasz go także na Wyspach Liparyjskich.

To danie, w którym oliwa jest głównym składnikiem, a nie dodatkiem. Na jeden bochenek idzie jej około 100 ml i to ona decyduje o smaku, dlatego wybór butelki jest tu ważniejszy niż przy jakimkolwiek gotowanym przepisie. Poniżej przepis, który zajmuje kwadrans, i wszystko, co trzeba wiedzieć o chlebie, oliwie i dodatkach.

Przygotowanie15 min
Razem25 min
Trudnośćłatwy
Porcje4
Oliwaintensywna, np. Tonda Iblea z Monti Iblei DOP lub Cerasuola z Valli Trapanesi DOP

W skrócie

  • Region: Sycylia, przede wszystkim prowincja Trapani (Scopello, San Vito Lo Capo, Castellammare del Golfo), a także Wyspy Liparyjskie.
  • Główne składniki: chleb z semoliny z sezamem, oliwa extra vergine, dojrzałe pomidory, ser primo sale, anchois, oregano, sól morska.
  • Rola oliwy: surowa, w dużej ilości; ciepły miąższ wchłania około 25 ml oliwy na porcję.
  • Najlepsza oliwa: intensywnie owocowa, np. z odmiany Tonda Iblea albo zachodniosycylijska Cerasuola.
  • Czas przygotowania: 15 minut pracy, około 25 minut razem z podgrzaniem chleba.
  • Poziom trudności: łatwy.
Spis treści
  1. Skąd się wzięło
  2. Chleb, który ma wypić oliwę
  3. Składniki
  4. Przygotowanie
  5. Jaka oliwa
  6. Na co uważać
  7. Warianty
  8. Do stołu
  9. Pytania i odpowiedzi

Skąd się wzięło

Chleb z oliwą i solą był przez stulecia najprostszym posiłkiem rolników, pasterzy i rybaków zachodniej Sycylii. Chleb wypiekano zwykle raz w tygodniu w domowym piecu opalanym drewnem, a w wielu rodzinach pierwszy bochenek wyjęty z pieca przekrawano od razu, polewano świeżą oliwą, posypywano solą i oregano i jedzono, póki parował. Tak powstał pane cunzato w najprostszej formie, bez żadnych dodatków.

Na to, co leżało na chlebie, wpływała pora roku i zawód domowników. Latem były to dojrzałe pomidory, przez cały rok ser owczy i anchois, w miejscowościach rybackich sardynki, a tam, gdzie działały tonnary, czyli dawne łowiska tuńczyka, kawałki tuńczyka w oliwie. Scopello, jedna z miejscowości najbardziej kojarzonych z pane cunzato, leży tuż przy dawnej tonnarze, a sąsiednie San Vito Lo Capo i Castellammare del Golfo zawsze żyły z morza.

Ważną część tradycji stanowi sam chleb. Sycylijskie pieczywo wypieka się z semoliny rimacinata, czyli podwójnie mielonej mąki z pszenicy twardej, która daje żółtawy, zwarty miąższ i chrupką skórkę. Często posypuje się je sezamem, po sycylijsku giuggiulena; nazwa pochodzi od arabskiego słowa oznaczającego sezam. W dolinie Belice wypieka się też pane nero di Castelvetrano, ciemny chleb z dodatkiem mąki z dawnej sycylijskiej odmiany pszenicy twardej tumminia, który jest szczególnie ceniony do pane cunzato.

Z jedzenia biedoty pane cunzato stał się z czasem letnim przysmakiem przyjezdnych. W miasteczkach na wybrzeżu Trapani sprzedają go piekarnie i bary, a w sezonie ustawiają się po niego kolejki. Zasada się jednak nie zmieniła: ciepły chleb, dużo dobrej oliwy, sól i oregano, a reszta zależy od tego, co jest pod ręką.

Chleb, który ma wypić oliwę

Pane cunzato udaje się tylko wtedy, gdy miąższ chłonie oliwę jak gąbka. Ciepły chleb ma otwarte, rozgrzane pory i przyjmuje tłuszcz w głąb, zimny zostawia go na powierzchni. Dlatego bochenek zawsze się podgrzewa albo kupuje prosto z pieca, a oliwę wlewa w kilku porcjach, czekając, aż każda wsiąknie.

Rodzaj chleba ma znaczenie. Pieczywo z semoliny jest gęstsze niż pszenne z białej mąki i po nasączeniu nie rozpada się, tylko staje się wilgotne i elastyczne. W Polsce najbliżej mu do włoskiego chleba z semoliny dostępnego w piekarniach rzemieślniczych; ewentualnie możesz użyć zwartego chleba na zakwasie z dodatkiem mąki z pszenicy twardej. Lekka bagietka czy ciabatta z dużymi dziurami przepuści oliwę na talerz.

Wersja Dodatki Gdzie ją spotkasz
Podstawowa oliwa, sól, oregano, czasem pieprz cała zachodnia Sycylia, dawniej codziennie
Trapani i Scopello pomidor, primo sale lub caciocavallo, anchois, oregano wybrzeże prowincji Trapani
Z tuńczykiem tuńczyk w oliwie, pomidor, cebula, kapary miejscowości dawnych tonnar
Liparyjska pomidor, kapary, ricotta salata, oliwki Wyspy Liparyjskie
Z Castelvetrano pane nero z mąką tumminia, pomidor, ser, anchois dolina Belice

Składniki

Na 4 porcje:

  • 1 bochenek chleba z semoliny z sezamem (600–700 g) albo 4 bułki po około 150 g
  • 100 ml intensywnej oliwy extra vergine (około 8 łyżek)
  • 400 g dojrzałych pomidorów, np. podłużnych lub koktajlowych
  • 200 g sera primo sale albo młodego sera owczego
  • 8 filetów anchois w oliwie
  • 2 łyżeczki suszonego oregano, najlepiej sycylijskiego w gałązkach
  • 1 łyżka kaparów (opcjonalnie)
  • 4 liście bazylii (opcjonalnie)
  • sól morska do smaku
  • świeżo mielony czarny pieprz do smaku

Przygotowanie

  1. Jeśli chleb nie jest prosto z pieca, nagrzej piekarnik do 200°C i podgrzej bochenek w całości przez 6–8 minut. Jest gotowy, gdy skórka trzeszczy pod palcami, a po naciśnięciu czuć ciepło w środku. Nie przekrawaj go przed podgrzaniem, bo miąższ wyschnie i zamieni się w grzankę.

  2. W tym czasie przygotuj dodatki. Pomidory pokrój w plastry grubości 5 mm, posól lekko i odstaw na 5 minut, żeby puściły sok; ser pokrój w plastry grubości 4–5 mm, a anchois odsącz z zalewy. Oregano rozetrzyj w dłoniach nad miseczką, aby uwolnić olejki.

  3. Wyjmij chleb i od razu przekrój go poziomo na dwie części, ostrożnie, bo z wnętrza bucha para. Jeśli miąższ jest bardzo gruby, wyskub z każdej połowy garść, żeby zrobić miejsce na dodatki.

  4. Polej każdą połowę 2 łyżkami oliwy, prowadząc strumień spiralnie od środka do brzegów, i odczekaj minutę. Miąższ jest gotowy na kolejną porcję, gdy oliwa całkiem zniknie w porach, a powierzchnia zrobi się ciemniejsza i błyszcząca. Dolej jeszcze po 1–2 łyżki tam, gdzie chleb wygląda na suchy; oliwa nie powinna stać w kałużach.

  5. Posyp nasączony miąższ solą i połową oregano. Sól rozpuszczona w oliwie przenika w głąb chleba, dlatego sypie się ją bezpośrednio na miąższ, a nie na pomidory.

  6. Ułóż na dolnej połowie plastry pomidorów razem z sokiem, który z nich wypłynął, a na nich ser, anchois i ewentualnie kapary. Posyp resztą oregano, pieprzem i skrop ostatnią łyżką oliwy. Wierzch powinien błyszczeć, a sok z pomidorów zacząć wsiąkać w chleb.

  7. Przykryj górną połową, nasączoną stroną do dołu, i dociśnij całą dłonią przez 30 sekund. Jeśli masz czas, połóż na chlebie deskę i zostaw na 5 minut, żeby soki i oliwa przeszły przez miąższ.

  8. Pokrój bochenek ząbkowanym nożem na 4 części. Pane cunzato jest gotowy, gdy na przekroju widać miąższ zabarwiony na różowo od pomidora i lśniący od oliwy, a skórka nadal chrupie. Podawaj od razu.

Pane cunzato zaczyna się od oliwy wlanej w ciepły miąższ. Cała reszta to tylko dodatki.

Jaka oliwa

W pane cunzato oliwa jest surowa i jest jej dużo, więc czuć ją w każdym kęsie. Potrzebna jest oliwa intensywna, która przebije się przez pomidor, ser i anchois i zostawi w ustach wyraźną goryczkę i pieprzną ostrość. Najlepszy wybór to Tonda Iblea, odmiana z gór Iblei na południowym wschodzie wyspy, znana jako oliwa z oznaczeniem Monti Iblei DOP. Pachnie zielonym pomidorem, liśćmi pomidora, karczochem i świeżymi ziołami, więc niemal dosłownie powtarza smaki z kanapki.

Tonda Iblea pochodzi jednak z drugiego końca Sycylii. Jeśli chcesz trzymać się geografii, sięgnij po oliwę z prowincji Trapani z oznaczeniem Valli Trapanesi DOP, zwłaszcza po jednoodmianową Cerasuolę, ziołową i wyraźnie pikantną. Obie oliwy dobrze równoważą słodycz dojrzałego pomidora i tłustość sera.

Pane cunzato jada się głównie latem, w sezonie pomidorów, kiedy oliwa z jesiennego zbioru ma już kilka miesięcy. To nie przeszkadza, jeśli była dobrze przechowywana: sprawdź na etykiecie rok zbioru i wybierz najmłodszą dostępną. Zimą możesz zrobić wersję bez pomidorów z olio nuovo, świeżą oliwą z listopada, która w połączeniu z ciepłym chlebem i solą smakuje najlepiej.

Więcej o rozpoznawaniu goryczy i ostrości przeczytasz w poradniku o degustacji oliwy.

Na co uważać

Zimny chleb. Oliwa wylana na zimny, czerstwy miąższ zostaje na powierzchni i spływa na talerz, a kanapka jest tłusta zamiast soczysta. Zawsze podgrzej bochenek w całości i przekrawaj go dopiero tuż przed nasączaniem.

Oszczędzanie oliwy. Pane cunzato z dwiema łyżkami oliwy to zwykła kanapka z pomidorem. Na bochenek potrzeba około 100 ml i właśnie ta ilość tworzy charakter dania. Jeśli boisz się tłustości, wybierz mniejsze bułki, ale nie zmniejszaj proporcji.

Stara lub nijaka oliwa. Przy tak dużej ilości surowej oliwy każda wada jest wyczuwalna. Oliwa zjełczała, stęchła lub po prostu płaska i bez aromatu zepsuje nawet najlepszy chleb i najlepsze pomidory.

Wodniste pomidory. Twarde, bladoróżowe pomidory z zimowej szklarni nie mają smaku i oddają tylko wodę. Lepiej zrobić wersję bez pomidorów albo użyć dojrzałych pomidorów koktajlowych, które mają więcej słodyczy.

Przygotowanie na długo przed podaniem. Po godzinie miąższ nasiąka sokiem tak bardzo, że chleb traci strukturę, a skórka mięknie. Dodatki możesz przygotować wcześniej, ale chleb nasączaj i składaj tuż przed jedzeniem.

Warianty

Najprostsza, najstarsza wersja to chleb z samą oliwą, solą, oregano i pieprzem. Wyspy Liparyjskie mają własne pane cunzato z kaparami, oliwkami, ricottą salata i pomidorem, często podawane otwarte, jak duża kromka; bliskim krewnym tej wersji jest insalata eoliana z tych samych wysp. W dawnych miejscowościach tonnar na chleb kładzie się tuńczyka w oliwie z cebulą.

W domach wariacji jest bez liku: smażony bakłażan, grillowana papryka, sardynki, caciocavallo zamiast primo sale, czarne oliwki, czerwona cebula. Zasada zostaje ta sama: najpierw oliwa, sól i oregano na ciepłym miąższu, potem dodatki.

Podobną filozofię mają inne regionalne chleby z oliwą: apulijska frisella, czyli suszony krążek chleba moczony w wodzie i polewany oliwą, oraz umbryjska bruschetta z olio nuovo, przygotowywana jesienią, gdy w tłoczniach pojawia się świeża oliwa.

Do stołu

Pane cunzato to lunch na plażę, popołudniowa przekąska albo danie na aperitivo pokrojone w małe kawałki. Pasuje do niego schłodzone białe wino z zachodniej Sycylii, np. z odmiany Grillo lub wytrawne Zibibbo, a także jasne piwo lub woda z cytryną. Na stół warto dołożyć miseczkę oliwek i trochę surowych warzyw.

Danie nie nadaje się do przechowywania: najlepsze jest w ciągu pół godziny od złożenia. Jeśli zabierasz je na wycieczkę, zawiń całość w papier do pieczenia i zjedz w ciągu 1–2 godzin; chleb mocniej nasiąknie, ale wielu Sycylijczyków lubi go właśnie takiego. Pomidory, ser i anchois możesz przygotować kilka godzin wcześniej i trzymać w lodówce, wyjmując je pół godziny przed składaniem.

Pytania i odpowiedzi

Co znaczy pane cunzato?

Pane cunzato znaczy po sycylijsku „chleb przyprawiony” albo „chleb przybrany”. Nazwa pochodzi od czasownika cunzari, czyli przyprawiać. Chodzi o ciepły chleb nasączony oliwą, posypany solą i oregano, a potem obłożony dodatkami.

Jaki chleb najlepiej nadaje się do pane cunzato?

Najlepszy jest chleb z semoliny z pszenicy twardej, ze zwartym, żółtawym miąższem i sezamem na skórce. Taki chleb wchłania oliwę i nie rozpada się po nasączeniu. W Polsce szukaj włoskiego chleba z semoliny w piekarniach rzemieślniczych albo zwartego chleba na zakwasie.

Czym zastąpić ser primo sale?

Primo sale to świeży ser owczy solony tylko raz i sprzedawany po kilku dniach dojrzewania. Dobrym zamiennikiem jest młode pecorino, młody ser owczy, np. bundz, albo łagodne caciocavallo. Unikaj serów bardzo słonych i twardych, które przykryją oliwę.

Ile oliwy potrzeba na pane cunzato?

Na bochenek o wadze 600–700 g potrzeba około 100 ml oliwy, czyli około 25 ml na porcję. Wlewaj ją w kilku porcjach na ciepły miąższ, czekając, aż każda wsiąknie. Oliwa nie powinna stać w kałużach.

Jaka oliwa jest najlepsza do pane cunzato?

Najlepsza jest intensywnie owocowa oliwa extra vergine, np. z odmiany Tonda Iblea z gór Iblei. Ma nuty zielonego pomidora i ziół oraz wyraźną goryczkę i ostrość, które dobrze współgrają z pomidorem i serem. Lokalną alternatywą z prowincji Trapani jest oliwa z odmiany Cerasuola.

Czym różni się pane cunzato od bruschetty?

Bruschettę przygotowuje się z kromek chleba opieczonych na grillu lub w piecu, nacieranych czosnkiem i skrapianych oliwą. Pane cunzato to ciepły, przekrojony bochenek lub bułka, którą nasącza się dużą ilością oliwy i obkłada dodatkami, często zamykając jak kanapkę. W pane cunzato oliwy jest znacznie więcej, a chleb nie jest opiekany.

Gdzie zjeść pane cunzato na Sycylii?

Najbardziej znane miejsca to miasteczka na wybrzeżu prowincji Trapani: Scopello, San Vito Lo Capo i Castellammare del Golfo, a także Trapani i Wyspy Liparyjskie. Pane cunzato sprzedają tam piekarnie i bary, zwłaszcza latem. Trasę po zachodniej Sycylii z tłoczniami opisujemy w przewodniku Sycylia szlakiem oliwy.

Czy pane cunzato można przygotować wcześniej?

Najlepiej nie, bo po godzinie chleb nasiąka sokami i traci strukturę. Wcześniej możesz przygotować pomidory, ser i anchois, a chleb podgrzać, nasączyć i złożyć tuż przed podaniem. Na wycieczkę zawiń go w papier i zjedz w ciągu 1–2 godzin.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu