Magazyn o oliwie z Italii
DOP i IGP

Sicilia IGP: oliwa z całej Sycylii pod jednym oznaczeniem

Sicilia IGP chroni oliwę extra vergine z całej Sycylii: 28 rodzimych odmian, zbiór od września do stycznia, tłoczenie w 48 godzin i kwasowość do 0,5%

Sicilia IGP: ilustracja

Sicilia IGP to Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG) dla oliwy extra vergine wytwarzanej na całym terytorium Sycylii, od gajów wokół Trapani po zbocza Etny i płaskowyże Iblei. Unia Europejska wpisała je do rejestru w 2016 roku jako drugie, po toskańskim, regionalne IGP dla włoskiej oliwy. Oznaczenie gwarantuje, że oliwki wyrosły na wyspie, zostały przetłoczone w sycylijskiej tłoczni i zabutelkowane na miejscu, a gotowa oliwa przeszła analizę laboratoryjną i ocenę panelu degustacyjnego.

W odróżnieniu od sześciu sycylijskich DOP, z których każde opisuje jedną dolinę, masyw albo prowincję, IGP działa jak parasol rozpięty nad całą wyspą. Dopuszcza 28 rodzimych odmian i bardzo szerokie widełki smaku, więc producent spod Mesyny i producent spod Agrigento mogą sprzedawać oliwę pod tą samą nazwą, choć ich oliwy smakują inaczej. Dla kupującego to najprostszy sposób, by mieć pewność, że w butelce jest oliwa sycylijska, a nie mieszanka oliw z kilku krajów rozlewana pod sycylijską flagą.

Oznaczenie
Sicilia IGP
Typ
Indicazione Geografica Protetta, po polsku Chronione Oznaczenie Geograficzne (ChOG)
Region
Sycylia
Obszar
cały obszar administracyjny regionu Sycylia
Odmiany
28 odmian sycylijskich, m.in. Biancolilla, Cerasuola, Nocellara del Belice, Nocellara Etnea, Tonda Iblea (min. 90% łącznie)
Rejestracja w UE
2016

W skrócie

  • Typ oznaczenia: IGP, czyli Chronione Oznaczenie Geograficzne, wpisane do unijnego rejestru w 2016 roku.
  • Obszar: cały obszar administracyjny regionu Sycylia; na wyspie muszą się odbyć wszystkie etapy, od zbioru po butelkowanie.
  • Odmiany: co najmniej 90% oliwek z listy 28 odmian sycylijskich, m.in. Biancolilla, Cerasuola, Nocellara del Belice, Nocellara Etnea i Tonda Iblea.
  • Zbiór i tłoczenie: od 1 września do 30 stycznia, oliwki zrywane z drzewa, przerób najpóźniej w ciągu 48 godzin.
  • Parametry: kwasowość najwyżej 0,5%, liczba nadtlenkowa do 12 mEq O2/kg, polifenole co najmniej 100 mg/kg.
  • Opakowanie: najwyżej 5 l, bez przymiotników w rodzaju „scelto” czy „superiore” i bez dodatkowych nazw miejscowości.
Spis treści
  1. Jedno oznaczenie dla całej wyspy
  2. Dlaczego Sycylia sięgnęła po IGP w 2016 roku
  3. Dwadzieścia osiem odmian na jednej liście
  4. Zasady z dyscyplinarza w liczbach
  5. Od gałęzi do tłoczni w dwie doby
  6. Jak smakuje oliwa z Sicilia IGP
  7. IGP czy DOP: co wybrać na półce
  8. Sicilia IGP w kuchni
  9. Pytania i odpowiedzi

Jedno oznaczenie dla całej wyspy

Sycylia jest trzecim regionem oliwnym Włoch, po Apulii i Kalabrii. W połowie lat 2010., gdy przygotowywano wniosek o IGP, gaje oliwne zajmowały na wyspie około 160 tys. ha, a w przeciętnym sezonie powstawało tu około 50 tys. ton oliwy, czyli mniej więcej co ósmy litr oliwy włoskiej. Uprawą oliwek zajmowało się wtedy blisko 150 tys. gospodarstw, w większości małych, rodzinnych, z kilkoma hektarami drzew.

Ta skala nie przekładała się na rozpoznawalność. Sycylijskie DOP obejmują wybrane strefy i certyfikują stosunkowo niewielkie ilości oliwy, a reszta produkcji trafiała na rynek jako zwykła oliwa extra vergine, często w cysternach do rozlewni na północy kraju. Sicilia IGP wypełnia tę lukę: daje nazwę oliwie, która nie mieści się w granicach żadnego DOP albo powstaje z oliwek z kilku części wyspy. Szerszy obraz regionu, jego odmian i stylów znajdziesz w przewodniku oliwa z Sycylii.

IGP z definicji jest luźniejszym oznaczeniem niż DOP: unijne przepisy wymagają, by w danym miejscu odbył się co najmniej jeden etap produkcji. Sycylijski dyscyplinarz poszedł dalej i wymaga, by wszystkie etapy, od zbioru przez tłoczenie po rozlew, miały miejsce w regionie. W praktyce Sicilia IGP jest więc bliżej DOP, niż sugerowałaby sama nazwa kategorii.

Dlaczego Sycylia sięgnęła po IGP w 2016 roku

Wiosną 2016 roku unijne gremia zaakceptowały wniosek, a we wrześniu tego samego roku rozporządzenie wykonawcze Komisji Europejskiej wpisało nazwę „Sicilia” do rejestru. Krajowy dekret ministerstwa rolnictwa ukazał się kilka dni później. Pierwszym regionalnym IGP dla włoskiej oliwy było Toscano IGP, zarejestrowane już pod koniec lat 90., więc Sycylijczycy mieli gotowy wzór, jak połączyć dużą skalę z kontrolą pochodzenia.

Tło polityczne było wyraźne. W tym samym czasie Unia otworzyła dodatkowy, bezcłowy kontyngent 70 tys. ton oliwy z Tunezji, co na Sycylii, położonej niespełna 150 km od afrykańskiego wybrzeża, odebrano jako bezpośrednią konkurencję. Organizacje rolnicze przekonywały, że jedyną odpowiedzią jest oliwa z czytelnym pochodzeniem, której nie da się pomylić z tańszym surowcem z importu. Wśród promotorów oznaczenia były zrzeszenia producentów i tłoczni, a nad przestrzeganiem dyscyplinarza czuwa konsorcjum ochrony IGP.

Sicilia IGP nie obiecuje jednego smaku. Gwarantuje, że oliwka, tłocznia i butelka pochodzą z tej samej wyspy.

Dwadzieścia osiem odmian na jednej liście

Lista odmian w dyscyplinarzu Sicilia IGP przypomina katalog sycylijskiej bioróżnorodności. Znajdują się na niej: Aitana, Biancolilla, Bottone di gallo, Brandofino, Calatina, Cavalieri, Cerasuola, Crastu, Erbano, Giarraffa, Lumiaru, Marmorigna, Minuta, Moresca, Nasitana, Nerba, Nocellara del Belice, Nocellara Etnea, Nocellara messinese, Ogliarola messinese, Olivo di Mandanici, Piricuddara, Santagatese, Tonda Iblea, Vaddarica, Verdello, Verdese i Zaituna, wraz z miejscowymi synonimami. Nazwa ostatniej brzmi niemal jak arabskie słowo oznaczające oliwkę, co dobrze oddaje warstwy historii wyspy.

Odmiany z listy mogą występować same albo w dowolnych proporcjach, a łącznie muszą stanowić co najmniej 90% oliwek. Pozostałe 10% może pochodzić z innych drzew rosnących w gaju, co odpowiada rzeczywistości starych sadów, w których obok siebie stoją drzewa różnych odmian. Dyscyplinarz nie narzuca udziału żadnej z nich, więc to producent decyduje, czy tłoczy kupaż, czy oliwę jednoodmianową; o różnicach między tymi podejściami piszemy w tekście kupaż czy monovarietale.

W praktyce na półkach dominuje kilka odmian. Z zachodu wyspy pochodzi Nocellara del Belice, dająca oliwy o wyrazistej nucie liścia pomidora, oraz łagodniejsza Biancolilla. Południowy wschód to królestwo Tondy Iblei, a okolice wulkanu należą do Nocellary Etnei. Odmiany drobne, jak Minuta, Santagatese czy Ogliarola messinese, częściej spotkasz w kupażach z prowincji Mesyna.

Zasady z dyscyplinarza w liczbach

Najważniejsze wymagania zebraliśmy w tabeli. Dla porównania: ogólne unijne normy dla klasy extra vergine dopuszczają kwasowość do 0,8% i liczbę nadtlenkową do 20 mEq O2/kg, więc Sicilia IGP stawia poprzeczkę wyraźnie wyżej.

Parametr Wymóg Sicilia IGP
Skład odmianowy co najmniej 90% z listy 28 odmian sycylijskich, inne do 10%
Plon oliwek najwyżej 10 t/ha (100 q/ha)
Wydajność oliwy najwyżej 24% masy oliwek
Termin zbioru od 1 września do 30 stycznia następnego roku
Czas do tłoczenia najwyżej 48 godzin, w tłoczni na Sycylii
Kwasowość najwyżej 0,5%
Liczba nadtlenkowa najwyżej 12 mEq O2/kg
Polifenole ogółem co najmniej 100 mg/kg
Owocowość dojrzałej lub zielonej oliwki mediana od 2 do 8
Nuty trawy, pomidora, karczocha mediana powyżej 0, najwyżej 8
Gorycz mediana powyżej 0, najwyżej 7
Ostrość mediana powyżej 0, najwyżej 8
Opakowanie najwyżej 5 l, rozlew na Sycylii

Ocenę organoleptyczną przeprowadza panel degustatorów metodą Międzynarodowej Rady Oliwnej. Mediana to wartość środkowa z ocen wszystkich degustatorów w skali od 0 do 10, więc zapis „powyżej 0” oznacza, że gorycz i ostrość muszą być wyczuwalne, choćby delikatnie. Oliwa zupełnie płaska, bez goryczki i pieprzności, nie dostanie certyfikatu.

Od gałęzi do tłoczni w dwie doby

Dyscyplinarz szczegółowo opisuje drogę oliwki. Owoce zrywa się prosto z drzewa, ręcznie albo maszynowo, na przykład wibratorami i grzebieniami. Zakazane są oliwki zebrane z ziemi oraz z siatek rozłożonych pod drzewami na stałe, na które owoce spadają same przez wiele dni, a także środki chemiczne przyspieszające opadanie owoców.

Oliwki przewozi się w skrzynkach i sztywnych pojemnikach, nigdy w workach. Ma to znaczenie praktyczne: w zgniecionym worku owoce nagrzewają się i zaczynają fermentować, a oliwa z takich oliwek ma wady, które degustatorzy nazywają stęchlizną lub nutą winną; takie wady łatwo wyczuć już w pierwszym łyku. W tłoczni oliwki muszą być chronione przed przegrzaniem, a przed przerobem oczyszcza się je z liści i myje wodą o temperaturze otoczenia.

Na przerób jest 48 godzin od zbioru i musi się on odbyć w tłoczni na Sycylii. Dozwolone są wyłącznie metody mechaniczne i fizyczne, bez rozpuszczalników i bez rafinacji. Gotową oliwę przechowuje się w zbiornikach ze stali nierdzewnej lub innego odpowiedniego materiału, a butelkuje również na wyspie, w opakowaniach nie większych niż 5 l.

Jak smakuje oliwa z Sicilia IGP

Szerokie widełki sensoryczne sprawiają, że Sicilia IGP może być oliwą delikatną albo bardzo intensywną. Mediana owocowości od 2 do 8 obejmuje niemal całą skalę: od oliwy lekkiej, z nutą dojrzałego jabłka i migdała, po oliwę ostrą, trawiastą, z długim pieprznym finiszem. O tym, co znajdzie się w butelce, decydują odmiana, termin zbioru i część wyspy, z której pochodzą oliwki.

Wspólnym mianownikiem wielu sycylijskich oliw jest nuta pomidora: liścia, łodygi albo zielonego owocu. Najmocniej czuć ją w oliwach z Nocellary del Belice i Tondy Iblei zbieranych w październiku, gdy owoce są jeszcze zielone. Cerasuola wnosi wyraźną gorycz i zapach karczocha, Biancolilla daje oliwy jaśniejsze, łagodniejsze, z nutą świeżo skoszonej trawy i migdała. Kupaże z okolic Etny bywają okrągłe, z owocem dojrzałej oliwki.

Dyscyplinarz dopuszcza zbiór już od 1 września. Bardzo wczesne oliwy, tłoczone z twardych, zielonych owoców, mają dużo polifenoli, intensywną zieleń i wyraźną ostrość, ale wydajność oliwy jest wtedy niska. Oliwy z grudnia i stycznia są łagodniejsze, bardziej złote, mniej gorzkie i zwykle tańsze w produkcji. Jeśli lubisz styl świeży i pikantny, szukaj na etykiecie kampanii zbioru i informacji o wczesnym zbiorze.

IGP czy DOP: co wybrać na półce

Oliwa z oznaczeniem DOP pochodzi z węższej strefy, ma bardziej szczegółowo ustalony skład odmianowy i zwykle mniejszą skalę produkcji. Przykładem jest Monti Iblei DOP z ośmioma wzmiankami geograficznymi albo Val di Mazara DOP, w którym trzy odmiany muszą stanowić co najmniej 90% oliwek. Sicilia IGP daje producentowi więcej swobody, a kupującemu większy wybór i często niższą cenę.

Nie oznacza to, że IGP to oliwa drugiej kategorii. Wymagania chemiczne Sicilia IGP są porównywalne z sycylijskimi DOP, a wiele oznaczeń pochodzenia w ogóle nie określa minimalnej zawartości polifenoli, którą Sicilia IGP ustala na 100 mg/kg. Wielu dobrych producentów wybiera IGP, bo ich gaje leżą poza granicami DOP albo w kilku strefach jednocześnie. Zdarza się też, że ta sama tłocznia ma w ofercie oliwę DOP i oliwę IGP z innych działek.

Ostatni punkt jest ważny przy porównywaniu butelek. Oliwa Sicilia IGP nie może nosić nazwy mniejszej strefy w roli oznaczenia geograficznego, więc napis w rodzaju „oliwa z doliny X” na butelce z IGP powinien wzbudzić podejrzenia. Nazwa gospodarstwa jest dozwolona tylko wtedy, gdy wszystkie oliwki pochodzą z jego gajów. Więcej o czytaniu etykiet piszemy w poradniku jak czytać oznaczenia DOP i IGP.

Sicilia IGP w kuchni

Skoro pod jednym oznaczeniem mieszczą się oliwy delikatne i bardzo intensywne, dobór do potraw warto oprzeć na opisie smaku, a nie na samej nazwie. Oliwa łagodna, z przewagą Biancolilli, pasuje do ryb, owoców morza, gotowanych warzyw i sycylijskich sałatek z pomarańczą. Oliwa średnio owocowa, z nutą pomidora, sprawdzi się w duszonych warzywach, na przykład w caponacie, oraz do smażenia bakłażanów.

Oliwy intensywne, zielone i ostre, najlepiej smakują na surowo, z prostym jedzeniem, które ich nie przykrywa. Klasycznym przykładem jest pane cunzato, czyli ciepły chleb z semoliny polany obficie oliwą, z pomidorem, anchois, serem i oregano. Taka oliwa dobrze znosi też grillowane mięso, zupy strączkowe i pieczone ziemniaki.

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza skrót IGP na butelce sycylijskiej oliwy?

IGP to Indicazione Geografica Protetta, po polsku Chronione Oznaczenie Geograficzne. Na butelce Sicilia IGP oznacza, że oliwki wyrosły na Sycylii, zostały tam przetłoczone i zabutelkowane, a oliwa spełnia wymagania dyscyplinarza. Każda partia przechodzi kontrolę niezależnego organu certyfikującego.

Czym Sicilia IGP różni się od DOP z Sycylii?

Sicilia IGP obejmuje całą wyspę i 28 odmian, a sycylijskie DOP dotyczą wybranych stref i mają bardziej szczegółowy skład odmianowy. Wymagania chemiczne są podobne, natomiast DOP mocniej wiąże smak oliwy z konkretnym terenem. IGP daje producentom więcej swobody w łączeniu oliwek z różnych części Sycylii.

Czy oliwa Sicilia IGP może zawierać oliwę spoza Sycylii?

Nie, oliwa Sicilia IGP musi pochodzić w całości z oliwek zebranych na Sycylii. Tłoczenie i butelkowanie również muszą się odbyć w regionie. Do 10% oliwek może pochodzić z odmian spoza listy, ale wciąż z sycylijskich gajów.

Z jakich odmian powstaje oliwa Sicilia IGP?

Co najmniej 90% oliwek musi pochodzić z 28 rodzimych odmian sycylijskich, wśród których najczęściej spotyka się Nocellarę del Belice, Tondę Ibleę, Biancolillę, Cerasuolę i Nocellarę Etneę. Proporcje nie są narzucone, więc oliwa może być kupażem albo oliwą jednoodmianową. Nazwa odmiany pojawia się na etykiecie tylko wtedy, gdy producent ma na to dokumentację.

Od kiedy istnieje oznaczenie Sicilia IGP?

Nazwa „Sicilia” została wpisana do unijnego rejestru oznaczeń geograficznych we wrześniu 2016 roku. Było to drugie po toskańskim regionalne IGP dla włoskiej oliwy. Pierwsze certyfikowane oliwy mogły więc pochodzić już z sezonu 2016/17.

Jaka jest maksymalna kwasowość oliwy Sicilia IGP?

Kwasowość oliwy Sicilia IGP nie może przekraczać 0,5%, wyrażonej jako kwas oleinowy. To wyraźnie mniej niż 0,8% dopuszczalne dla zwykłej oliwy extra vergine. Dodatkowo oliwa musi zawierać co najmniej 100 mg/kg polifenoli i mieć liczbę nadtlenkową nie wyższą niż 12 mEq O2/kg.

Czy oliwą Sicilia IGP można smażyć?

Tak, oliwa Sicilia IGP nadaje się do smażenia, zwłaszcza w wersjach łagodniejszych, z późnego zbioru. Oliwa extra vergine dobrze znosi temperatury typowe dla kuchni domowej, około 170–180°C. Najbardziej intensywne, zielone oliwy lepiej jednak zostawić do polewania gotowych potraw, bo ich aromat najlepiej czuć na surowo.

Jak długo można przechowywać oliwę Sicilia IGP?

Zamkniętą butelkę najlepiej zużyć w ciągu 12–18 miesięcy od zbioru, a otwartą w ciągu 2–3 miesięcy. Oliwę trzymaj w ciemnym, chłodnym miejscu, w temperaturze 14–18°C, szczelnie zakręconą. Kampania zbioru na etykiecie pomaga ocenić, ile czasu minęło od tłoczenia.

Redakcja Oliwa Włoska
Piszemy o oliwie z Włoch: o regionach, odmianach, oznaczeniach pochodzenia, kuchni i tłoczniach. Każdy tekst opiera się na sprawdzonych faktach i praktyce.

Z tego samego regionu